Bakan Bayraktar: 'Eskişehir'deki nadir toprak elementleri için 2026'da fabrika kurulacak'

Eskişehir, dünyanın en ender madenlerinin bulunduğu büyük bir rezerve ev sahipliği yapıyor. Enerji Bakanlığı'na göre Beylikova ve Sivrisihar ilçeleri arasında yer alan sahada 694 milyon ton nadir toprak elementi (NTE) bulunuyor. Yetkililer, buranın Çin'deki 800 milyon tonluk "Bayan Obo" sahasından sonra dünyanın en büyük ikinci rezervi olduğunu söylüyor. Stratejik önem atfedilen bu cevherler enerji, savunma ve teknoloji gibi sektörlerde kullanılıyor.

Türkiye, Eskişehir'deki sahada bulunan cevherler de dahil kritik minerallerin işlenmesi için Çin ile iş birliği yapıyor. Ankara ve Pekin, Ekim 2024'te "Doğal Kaynaklar ve Madencılık Alanlarında İşbirliğine İlişkin Mutabakat Zaptı" imzaladı. Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, anlaşma ile ilgili sosyal medyadan yaptığı paylaşımda "İmzaladığımız anlaşma ile madenciliğin her alanında iş birliğimizi ilerletmeyi, özellikle kritik mineraller konusunda Türkiye'de birlikte çalışmayı hedefliyoruz" ifadelerini kullandı.

29 Ekim'de konuyla ilgili bir açıklama daha yapan Bayraktar, bu rezervlerin çıkarılması için 2023'te bir pilot tesis kurulduğunu hatırlattı, 2026'da bir fabrikanın temelinin atılacağını ve iki yıl içinde de üretime geçmeyi hedeflediklerini söyledi.

Eylül 2025'te Türkiye'nin ABD ile de bu konuda görüşmeler yaptığı iddiaları basına yansıdı. Sözcü gazetesi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ABD Başkanı Donald Trump ile 25 Eylül'de yaptığı Beyaz Saray görüşmesi öncesi yayımladığı haberinde Beylikova'daki rezervlerin gündeme geleceğini iddia etti. Türkiye ile ABD nükleer enerji anlaşması imzaladı.

Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) lideri Özgür Özel, 7 Ekim'de TBMM'de grup toplantısında yaptığı konuşmada bu iddialara referans vererek "Nadir elementler Türkiye'nin geleceğidir, Trump'a verilemez. Sahip çıkalım, sattırmayalım, gençlerimizin geleceğini kurtaralım" diye konuştu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 15 Ekim'de Kabine toplantısı sonrası yaptığı açıklamada, muhalefetin iddialarına değinerek, "Beylikova'daki nadir toprak elementleri sahasının herhangi bir ülkeye verilmesi asla söz konusu değildir" dedi. Nadir toprak elementlerinin savunma sanayinden yenilenebilir enerji sistemlerine, elektrikli araçlardan haberleşme ve uzay teknolojilerine pek çok alanda kritik rol oynadığını ifade etti.

Beylikova'daki nadir toprak elementleri sahasında bugüne kadar 310 ayrı lokasyonda yaklaşık 125 bin metre sondaj yapıldığını belirten Erdoğan, "17 nadir toprak elementinin bulunduğu Beylikova sahasında yaklaşık 12,5 milyon ton nadir toprak oksitleri yer alıyor" ifadelerini ekledi. Nadir toprak elementlerinde dünyanın en büyük beş üreticisinden biri olma hedefini vurguladı. Yıllık 1200 ton cevher işlenmesi planlanan Eti maden pilot üretim tesisinin devreye alındığını söyleyen cumhurbaşkanı, nadir toprak elementleri teknolojisine sahip ülke ve firmaların tecrübelerini paylaşmaktan kaçındığını, bunun uluslararası işbirliklerini zorunlu kıldığını ifade etti.

Eskişehir'deki 694 milyon tonluk rezervin keşfi 2022'de duyuruldu. Sahanın tarihi 1950'lere dayanıyor. Nükleer Düzenleme Kurumu'na (NDK) göre 2023'te Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü'ne sahada gerekli hazırlama, zenginleştirme ve depolama tesisleri kurulması için çalışma ve inşaat lisansı verildi. NDK'nın internet sitesinde bu tesislerde "cevherin açık işletme yöntemiyle çıkarılması, cevher zenginleştirme ve hidrometalürji prosesleri uygulanarak cevherden NTE, barit, florit ve yan ürün olarak toryumun üretilmesi" amaçlandığı ifadeleri yer alıyor.

Ayrıca üretilecek ve depolanacak toryum gibi bazı elementlerin radyoaktif olduğu vurgulanıyor. Rezervin keşfedilmesinin ardından 18 Nisan 2023'te Eskişehir'de bir pilot tesis kuruldu. Tesisin açılışına katılan Cumhurbaşkanı Erdoğan, ilk etapta 1200 ton cevher işleneceğini, daha sonra yıllık üretimi 570 bin tona çıkartacak yeni bir endüstriyel tesis kurulacağını söyledi.

Nadir toprak elementleri, modern teknoloji ve sanayide yaygın olarak kullanılan, benzer kimyasal özelliklere sahip 17 elemente verilen ad. Akıllı telefon, bilgisayar, tıbbi cihazlar gibi ürünlerin üretiminde kritik rol oynayan elementlerdir. Nadir toprak elementleri genelde toryum ve uranyum gibi radyoaktif elementlerle birlikte bulunuyor.