Gökyüzüne bakan birçok insan, diğerlerine kıyasla belirgin bir şekilde parlayan bir yıldız görür. Pek çok kişi bunun kutup yıldızı olduğunu düşünse de kutup yıldızı oldukça sönüktür. Hatta metropollerde ışık kirliliğinin fazlaca olduğu yerlerde kutup yıldızını görmek neredeyse imkânsızdır.

Gökyüzündeki bu parlak yıldız, aslında muhtemelen bir yıldız değil, bir gezegendir. Venüs ya da Jüpiter olması mümkündür. Bunun anlaşılabilmesi için birkaç ayrıntının biliniyor olması gerekir.

Gökyüzündeki Parlak Yıldızlar ve Diğer Parlak Gök Cisimleri

Gökyüzünde “parlak yıldız” olarak algılanan cisimlerin büyük bir kısmı aslında yalnızca yıldızlardan ibaret değildir; gezegenler, bazı değişen yıldızlar ve hatta nadiren süpernova gibi geçici olaylar da bu algıya katkı sağlar. Astronomide bir gök cisminin parlaklığı, “görünür kadir” adı verilen logaritmik bir ölçekle ifade edilir ve bu ölçekte daha düşük (hatta negatif) değerler daha yüksek parlaklığa karşılık gelir.

Parlaklıklar

Yıldızların parlaklık sıralamasında negatiften pozitife doğru gidiş göze çarpmaktadır. Yani sayı değeri daha düşük olan yıldızların parlaklıkları daha fazladır. Eğer yıldızların teknik isimlerine göz gezdirecek olursanız çoğunun α harfi ile başladığını göreceksiniz. Alfa (α) harfi, Yunan alfabesinin ilk harfi olduğundan, o takım yıldızın en parlak yıldızına bu harf verilir. Örneğin Betelgeuse (α Orionis), Orion takım yıldızının en parlak üyesidir.

Bir diğer dikkat çekici nokta, bu parlaklıkların bazılarının bir minimum bir de maksimum değeri olmasıdır. Bu durum bazı yıldızların değişen yıldızlar dediğimiz sınıfa ait olmasından kaynaklanır. Gerek bir çiftli yıldız sisteminin birbirini örtmesi durumunda parlaklığın değişmesi, gerekse astrofiziksel süreçlerden dolayı yıldızın periyodik olarak şişip büzüşmesinden kaynaklanır.

Gezegenlerin Parlaklık Değişimleri

Gezegenlerde ise durum biraz daha farklıdır. Hem Dünya'nın hem de diğer gezegenlerin yörünge hareketlerinden dolayı zaman zaman birbirimize daha yakın, zaman zamansa daha uzak oluruz. Görünür parlaklık; cismin kendi parlaklığını değil, bizim onu gördüğümüz parlaklığı ifade eder ve aradaki mesafeyle değişir. Bu durum, bir ışığa yakından bakmakla uzaktan bakmak arasındaki fark gibidir.

Gökyüzündeki Parlak Yıldız (ya da Gök Cismi) Hangisi?

Gökyüzünde görülen en parlak yıldız algısını oluşturanlar aslında gezegenlerdir. Özellikle Jüpiter ve Venüs, çünkü bunlar yılın çoğu döneminde oldukça parlaklar. Mars ve Merkür onları takip etse de onların minimum parlaklıklarının oldukça düşük olduğunu, yani yıl boyu aslında her zaman o kadar da parlak olmadıklarını görmekteyiz.

Hangi Gezegen Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Gökyüzündeki konumlarına baktığınız zaman Merkür ve Venüs hiçbir zaman Güneş'ten belirli bir uzaklıktan daha ileride bulunamaz. Fakat Dünya'dan sonra gelen gezegenler; yani Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün için durum böyle değildir. Onlar Güneş'in tam aksi doğrultusunda bile olabilirler.

Çoban Yıldızı Olarak Venüs

Eğer güneş battıktan sonra ya da gün doğumu sırasında gökyüzünde parlak bir yıldız gözünüze çarpıyorsa bu pek muhtemelen çoban yıldızı olarak anılan Venüs'tür. Çünkü Güneş’e yakın bir konumda bulunur ve Merkür’den daha parlaktır.

Jüpiter de bir o kadar parlak olsa da genellikle geceleri gökyüzünde kendini belli eder. Çok daha rahat dolaşabileceği büyük bir alana sahip olduğu için onu ufka yakın bir yerlerde gün doğumu ve batımı sırasında görme ihtimalimiz, Venüs'e göre daha düşüktür.

Ne Gördüğümüzden Nasıl Emin Olacağız?

Elbette profesyonel bir astronom veya artık gökyüzünü tanıyan bir amatör astronom neyi gördüğünü rahatlıkla bilir. Fakat eğer bu konuda bir deneyiminiz yoksa emin olamamanız kadar doğal bir durum da yoktur. Bu noktada yardımımıza uygulamalar yetişiyor. Bu uygulamaları amatör veya profesyonel herkes, bir noktada kullanılır ve kullanmalıdır.

Bazı Parlak Yıldızlar ve Gökyüzündeki Konumları

Gökyüzünde görülen parlak yıldızları tanımaya çalışırken bir altın kurala dikkat etmek gerekir. Bu da her yıldızın yılın her döneminde görülemediğidir. Orion takım yıldızı kış aylarının habercisi olup kışın gözlenirken yaz üçgeni adını verdiğimiz Vega, Deneb ve Altair yıldızlarından oluşan dev üçgen ise yazın görülüyor.

Ayrıca gezegenler, bize göreli olarak daha yakın olduklarından nokta kaynak değillerdir ve gökyüzünde kayda değer bir açısal büyüklükleri vardır. Bu nedenle atmosferik dalgalanmadan daha az etkilenirler. Bu da onların biraz daha belirgin yuvarlaklar olarak görmemizi sağlar.

Renklerden Faydalanmak

Buradaki ayrımı yapmamıza yardımcı faktörlerden biri renktir. Bazı yıldızlar ve Mars kırmızı-turuncu renktedir. Örneğin yukarıda Orion takım yıldızının görselinde Betelgeuse yıldızının kırmızı-turuncu renkte olduğu dikkatinizi çekmiştir. Keza gezegenlerden Mars da hiç kuşkusuz bu şekilde ayırt edilebilir.