İlber Ortaylı'nın ardından: 'Ona merhaba desen bir şey öğrenirdin'

"İlber sadece büyük bir tarihçi değildi. İlber büyük bir entelektüeldi. Bana sorarsan Türkiye'nin en büyük entelektüeliydi." Bunlar Prof. Dr. İlber Ortaylı ile yıllarca birlikte çalışan Prof. Dr. Celal Şengör'ün cümleleri.

İlber Ortaylı, Türkiye'de "sıkıcı" damgası yemiş tarih anlatımını, kitaplar, dergi yazıları, YouTube ve televizyon yayınlarıyla geniş kitlelere sevdiren kişiydi. Dünyanın farklı yerlerinde arşivlerde, sahada araştırmalar yapmış, pek çok ülkede çalışmaları yayımlanmış bir tarihçiydi. Kendisiyle Galatasaray Üniversitesi'nde öğrenciyken tanışmış, ardından birkaç yıl boyunca Atlas Tarih dergisinde her ay birlikte çalışmıştık. Onunla geçirdiğiniz her an yeni bir şey öğrenirdiniz.

Yazdığı bir cümleyi asla unutmazdı, aradan günler geçse bile istediği düzeltmelerden bir kelime eksik kalmışsa uyarırdı.

Aynı zamanda hayata dair anlatıları da severdi. BBC Türkçe'ye konuşan Prof. Dr. Celal Şengör'ün dediği gibi... "İlber [Hoca'ya] merhaba dedin mi yeni bir şey öğrenirdin."

Ortaylı özellikle Habertürk televizyonunda yayınlanan Tarihin Arka Odası programındaki tarih konuşmalarıyla geniş kitlelere ulaştı. Arşivciliğin, dil öğrenmenin ve kitap okumanın önemini izleyiciye kendine özgü keskin ifadeleriyle anlattı. Pek çok araştırmayı okumuş ve birbiriyle karşılaştırmış, orijinal belgelerin peşine düşmüş biri olarak yorum için ilk akla gelen isimlerdendi.

"Ben İlber çapında adam memleketimizde görmedim" diyen Şengör, devam ediyor: "Bir kere Avusturya'dayken Prinz Eugen'ın kütüphanesi hakkında bir sergiye gittim. Çok güzel bir katalog yapmışlar. Satın aldım ve bir açtım ki ilk makale İlber Ortaylı'nın. Türkiye'nin belki de dünya çapındaki tek tarihçisiydi. Yeri doldurulması çok zor."

İlber Ortaylı'nın hem ders verdiği okullarda hem izleyicileri arasında kaç dil bildiğiyle ilgili efsaneler dolaşır. On iki, 13, hatta 15 dil bildiği söylenirdi. Kendisi röportajlarında bu tahminlerin abartılı olduğunu söylerdi. Rusça, Almanca ve Farsça'ya olan hakimiyetinin yanında, önündeki İtalyanca, Fransızca, Almanca kitaplardan anlık tercümeler yaptığını defalarca şahit oldum.

İlber Ortaylı'nın akademinin yanı sıra popüler tarihe yaptığı katkılara da değiniyor Fakir: "İlber Hoca'nın derin bir tarihçi, değerli bir akademisyen olması herkesin malumu. Bunun yanında popüler tarih ile ilgilenen herkese dokunmuş ve alan açmış biriydi. Tarihi geniş kitlelere ulaştıran en önemli isimlerin başında geliyor."

İlber Ortaylı 13 Mart 2026'da İstanbul'da 78 yaşında hayatını kaybetti.