İsrail, 13 Haziran Cuma günü İran'a yönelik büyük saldırılar başlattı. İsrail, İran'ın nükleer programını "varoluşsal tehdit" olarak görüyor. İran da İsrail'e füze ve SİHA saldırılarıyla yanıt veriyor. İki ülkenin karşılıklı saldırıları yedi gündür sürüyor.

BBC Türkçe'ye konuşan uzmanlar son gelişmelerin zamanlamasını değerlendirirken Hamas'ın 7 Ekim 2023'te İsrail'de düzenlediği saldırıları hatırlatıyor. 7 Ekim sonrası İsrail'in Ortadoğu'daki saldırıları ve operasyonları İran destekli grupların oluşturduğu Batı karşıtı ittifakı büyük ölçüde etkisiz hale getirdi.

BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan King's College Savaş Çalışmaları Bölümü Başkanı Profesör Matthew Moran, "Gazze'deki savaş Hamas'ı neredeyse yok etti ve Lübnan'da Hizbullah, İsrail ile 14 ay süren savaşından sonra ciddi şekilde geriledi" diyor ve ekliyor: "Buna Suriye'deki Esad rejiminin çöküşünü eklerseniz, İran'ın 'Direniş Ekseni' olarak adlandırdığı oluşumun, ki caydırıcılığının temel bir ayağıdır, önemli ölçüde aşındığını görüyoruz."

Profesör Moran'a göre İsrail, 13 Haziran'da başlattığı saldırılarla bu zaafiyeti fırsata çevirmenin peşinde: "İsrail'in bu olaylardan cesaret aldığını ve şimdi avantajını kullanma ve önemli bir düşmanı daha da zayıflatma - ve potansiyel olarak rejim değişikliği sağlama - fırsatı gördüğünü düşünüyorum."

"Direniş Ekseni" olarak tarif edilen oluşum, Filistin topraklarında Hamas ve İslami Cihat, Lübnan'da Hizbullah, Irak'ta Şii milisler ve devrilmeden önce Suriye'deki Esad yönetimini kapsıyordu.

İran, 1979'daki İslam Devrimi'nin ardından uzun süre, Ortadoğu'da liderliğinde "Batı emperyalizmine" karşı koyacak bir ittifak inşası için çalıştı. "Direniş Ekseni"nin merkezinde, İran Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) ve onun dış operasyonlardan sorumlu kolu Kudüs Gücü yer aldı. Kudüs Gücü, Direniş Ekseni'ndeki gruplara silah, eğitim ve askeri strateji desteği sağladı.

Birçok uzmana göre, "Direniş Ekseni" İsrail sınırlarında bir "ateş çemberi" yaratarak İran'a ABD ve İsrail karşısında önemli bir caydırıcılık gücü verdi. Yemen de bu süreçte iç savaşa sürüklendi. Gazze Savaşı'yla birlikte İran'ın bölgedeki vekil güçleri İsrail'e saldırılar düzenlemeye başladı.

İran'ın bölgedeki gücünün mimarı olan Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani 2020'de ABD saldırısında öldürülmüştü. Bütün bu gelişmeler ışığında "Direniş Ekseni", İsrail'in İran'a yönelik son saldırısı karşısında bir güç oluşturabilir mi?

BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan New Lines Strateji ve Politika Enstitüsü direktörlerinden Caroline Rose bu soruyu şöyle yanıtlıyor: "Milis güçlerinin yapıları hâlâ ayakta. Ancak, bu yapılar içerisindeki liderlik parçalandı ve yıprandı. Ayrıca İsrail, bu milis güçleri tarafından kullanılan altyapı, ekipman ve teknolojiyi hedef aldı. Sonuç olarak bu vekil güçlerinin çoğu, son iki yılda çok zayıfladı."

İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, Suriye'de Beşar Esad'ın devrilmesinin ardından yaptığı ilk konuşmada "İran güçlü ve daha da güçlenecek" demişti. Fakat BBC Türkçe'ye konuşan uzmanlar, Hamas'ın İsrail'de 7 Ekim 2023'te düzenlediği saldırılarından sonra bölgedeki güç dengesinin İsrail lehine değiştiğinde hemfikir. İran'ın vekil güçlerinin İsrail'e belli ölçüde halen zarar verebileceğini, ancak varoluşsal bir tehdit oluşturacak ya da güç dengesini Tahran lehine değiştirecek kapasitede olmadıklarını söylüyorlar.

Caroline Rose, Hizbullah'ın İran adına saldırılara yanıt vermemesini buna örnek olarak gösteriyor: "Hizbullah, İsrail'in saldırısını kınarken açıkça İsrail'in ismini geçirmedi ya da İran adına saldırı düzenleyeceğini söylemedi. Bu, Hizbullah'ın daha önceki tutumlarından sapma. Neticede, vekil güçlerin tereddüt ettiklerini görebilirsiniz çünkü İsrail'in askeri kampanyasının hedefi oldular."

Uzmanlara göre Suriye, Hizbullah'a silah ve mühimmat transferi için kilit önemdeydi. Esad yönetiminin çöküşünden bu yana ise ülkede İran'ın varlığının neredeyse sıfırlandığı düşünülüyor. "Direniş Ekseni"nden geriye Irak'taki Şii milisler ve Yemen'deki Şii Husi isyancılar kalıyor. 15 Haziran Pazar günü İranla koordinasyon halinde İsrail'i balistik füzelerle vurduklarını açıkladılar. Ancak Husilerin büyük etki yaratacağı düşünülmüyor.

İran bölgede yeni ittifaklar oluşturabilir mi? İran son dönemde Suudi Arabistan, Ürdün ve Mısır gibi bölge ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmek için adımlar attı. Ancak uzmanlar, bu yeni ve güçlü bir bölgesel ittifakın kapısını aralamayacağını düşünüyor.