İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoku yeniden gündemde. ABD Başkanı Donald Trump, Tahran'ın savaşı sona erdirmek için yapılacak bir anlaşma kapsamında bu stoku devretmeyi kabul ettiğini söyledi. Ancak İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Said Hatipzade, 20 Nisan'da Associated Press'e yaptığı açıklamada bu iddiayı yalanladı ve böyle bir fikrin "masaya bile gelmeyeceğini" söyledi. Taraflar daha kapsamlı barış görüşmelerine giden yolu müzakere ederken, bu malzemeye ne olacağı sorusu tartışmaların en önemli başlıklarından biri olmaya aday görünüyor.

Peki zenginleştirilmiş uranyum nedir ve neden bu kadar önemli? Zenginleştirilmiş uranyum, uranyumun, nükleer fisyon adı verilen süreçte enerji açığa çıkarması için gerekli olan U-235 izotopunun oranının artırılmasıyla elde edilir. Bu işleme "zenginleştirme" denir. Zenginleştirme seviyesine göre uranyum farklı amaçlarla kullanılabilir. Genellikle yüzde 3 ile yüzde 5 oranında U-235 içeren düşük zenginleştirilmiş uranyum, ticari nükleer santrallerde yakıt olarak kullanılırken, nükleer silah için uranyumun yaklaşık yüzde 90 oranında zenginleştirilmiş olması gerekir.

2015 yılında Çin, Fransa, Almanya, Rusya, ABD ve İngiltere ile yapılan anlaşma kapsamında İran'ın uranyumu yüzde 3,67'den fazla zenginleştirmesine izin verilmiyordu. Ancak ABD, Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde, Mayıs 2018'de bu anlaşmadan çekildi. Zenginleştirme oranı yükseldikçe uranyumun nükleer silah yapımında kullanılabilir hale gelmesine olan mesafe kısalır. Yüzde 20 seviyesine ulaşmak önemli bir eşik. Çünkü bu noktaya gelindiğinde silah sınıfı malzeme üretmek için gereken teknik sürecin büyük bölümü tamamlanmış olur.

İran'ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stokunun ne olacağı mevcut müzakerelerin merkezinde yer alıyor. ABD'li üst düzey yetkililere göre savaşın başında İran'ın yaklaşık yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyumu vardı. Bu miktar, kısa sürede yüzde 90 seviyesine çıkarılarak silah yapımı için uygun uranyuma dönüştürülebilir. Ancak İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerine 20 yıl ara verilmesini öngören talebi reddetti ve bunun yerine daha önce sunduğu beş yıllık bir duraklama önerisini yineledi. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) başkanı Rafael Grossi, bu miktarın daha fazla zenginleştirilmesi halinde 10 nükleer bomba yapımına yeteceğini söylemiştir.

İran, nükleer tesislerinin tamamen barışçıl amaçlarla kullanıldığını savunuyor. Ancak ABD Savunma İstihbarat Ajansı'nın değerlendirmesine göre, İran muhtemelen bir haftadan kısa sürede tek bir nükleer cihaz için yeterli silah kategorisinde uranyum üretebilir. İsrail ise İran'ın nükleer silah bileşenlerini geliştirme konusunda "somut ilerleme" kaydettiğini öne sürüyor.