Ekonomist – Bankacı UĞUR GÜNDÜZ

TCMB son dört yıldır zarar ediyor. En son 2021’de 40 milyar lira kâr eden banka, 2022’de 72, 2023’de 818, 2024’de 700 milyar, 2025’te de 1.065 trilyon lira zarar açıkladı.

Son üç yılda birikimli zarar 2,5 trilyon TL'yi aşmış durumda ve GSYH'nin yaklaşık yüzde 6'sına denk geliyor. 2023 ve 2024 bilançolarındaki zararın ana nedeni doğrudan KKM kur farkı ödemeleri iken, 2025 zararı KKM tasfiye edilirken piyasada bırakılan devasa likiditenin bugün yüksek faizle çekilmesinin bir sonucudur.

Diğer merkez bankalarında da durum farklı değil. ABD Merkez Bankası (Fed) 2023 yılında zarar rekoru kırarak 113 milyar dolar zarar açıklamıştı. Fed faiz oranlarını yüksek tutmasının bir sonucu olarak bankalara ödediği faizlerin, tahvil portföyünden elde ettiği geliri aşması sebebiyle üst üste faaliyet zararları açıklamaya devam ediyor. 2024 yılı 77,6 milyar dolar, 2025 yılında ise 18,7 milyar dolar faaliyet zararı açıkladı. 2025 sonu itibarıyla Fed'in toplam birikmiş ertelenmiş zararı yaklaşık 243,5 milyar dolara ulaşmıştır. Keza Avrupa Merkez Bankası da 2023 yılını 1.3 milyar euro zararla kapattıktan sonra 2024 yılı 7,9 milyar Euro, 2025 yılında ise faiz giderlerindeki düşüşün etkisiyle zarar azalmış ve 1,3 milyar euro olarak açıklanmıştır.

Neden zarar ediyorlar? Bir bankanın zarar etmesi kötü bir şey değil mi? Ticari bankacılık açısından felaket sayılan böyle büyük zararlar, merkez bankaları için de felaket mi? Soruların basit bir cevabı var aslında! Zarar ediyorlar çünkü Merkez bankalarının temel amacı kâr maksimizasyonu olmadığı için kâr ve zarar durumlarını ekonomik konjonktür ve siyasi kararlar belirliyor.

Merkez bankaları nasıl kâr eder?

  • Faiz gelirleri: Merkez bankaları, ticari bankalara açtıkları krediler (reeskont kredileri) üzerinden faiz geliri elde ederler.
  • Açık piyasa işlemleri: Merkez bankaları, piyasadan tahvil ve diğer menkul kıymetleri satın alarak veya satarak da kâr elde edebilirler.
  • Döviz işlemleri: Döviz alım satımı da merkez bankaları için bir kar kaynağı olabilir.
  • Senyoraj geliri: Merkez bankalarının en önemli kâr kaynaklarından biri senyorajdır.
  • İştiraklerden elde edilen gelirler: Merkez bankalarının sahip olduğu iştiraklerden elde edilen karlar da gelirlerini artırabilir.

Merkez bankaları neden zarar eder?

  • Kur farkları: Özellikle dalgalı kur rejimlerinde, merkez bankalarının döviz rezervlerinde yaşanan kur düşüşleri önemli zararlara yol açabilir.
  • Faiz giderleri: Merkez bankaları, piyasadan fon toplamak için ihraç ettikleri menkul kıymetler veya ticari bankalardan yaptıkları ters repo işlemleri karşılığında faiz öderler.
  • Enflasyonla mücadele politikaları: Enflasyonu düşürmek amacıyla uygulanan sıkı para politikaları merkez bankasının maliyetlerini artırabilir.
  • Olağanüstü durumlar ve müdahaleler: Finansal krizler veya ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde piyasalara yapılan müdahaleler zarar etmesine yol açabilir.

Merkez Bankası kâr mı etsin, zarar mı? Merkez bankasının kâr ya da zararının vatandaşın refahını nasıl etkilediği önemli olmakla birlikte asıl önemli olan merkez bankasının temel görevi olan fiyat istikrarını sağlayıp sağlayamadığıdır. Yani başarı kriteri kâr değil uyguladığı politikalardan aldığı sonuçtur.

  • Merkez Bankası kâr ederse: Elde edilen kârın bir kısmı Hazine'ye devredilir.
  • Merkez Bankası zarar ederse: Merkez Bankası’nın zarar etmesi, sermayesinin erimesine yol açabilir ve kredibilitesini zedeleyebilir.

Sonuç olarak ülkemiz bazında, özellikle kurlardaki ani yükselişin merkez bankası kârlılığı üzerindeki net etkisi, olumlu ve olumsuz etkilerin hangisinin daha baskın olduğuna bağlıdır.
Merkez Bankası’nın kâr veya zarar durumu tek başına vatandaşın refahını belirlemez. Önemli olan, merkez bankasının bağımsız bir şekilde fiyat istikrarını sağlama görevini yerine getirip getiremediğidir.