Türkiye'de neden her altı işsizden sadece biri ödenek alabiliyor?

Türkiye'de neden her altı işsizden sadece biri ödenek alabiliyor?

Türkiye'de 2002'den beri belli şartları sağlayan işsizler, devletten "işsizlik maaşı" olarak da bilinen işsizlik ödeneği alabiliyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Türkiye'de 3 milyon civarında işsiz var ancak ödenek alabilen işsiz sayısı 500 bin civarında. Bunun nedenlerini uzmanlarla konuştuk ve işsizlik sigortasından faydalanamayan bir işsize yaşadığı zorlukları sorduk.

İşsizlik Fonu Nedir?

İşsizlik Fonu, Sosyal Güvenlik Kurumu altında, işçilerin brüt maaşlarından her ay yapılan %1'lik kesintiye ek olarak %1'lik devlet desteği ve %2'lik de işveren katkısından oluşuyor. Böylece her ay çalışanların maaşlarının %4'ü bu fona aktarılıyor. 24 yılda fonda biriken para miktarı Kasım 2025 itibarıyla 600 milyar TL'ye yaklaştı. Bunun yüzde 76'sı tahvilde, yüzde 24'ü de mevduatta değerlendiriliyor.

Fonda böylesi bir miktarın birikmiş olmasına rağmen işsizlik ödeneğinden faydalanabilen işsizlerin oranı yıllardır %10-16 arasında seyretmektedir. Uzmanlar ve sendikalar bu durumu eleştiriyor. Pamukkale Üniversitesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü'nden Prof. Handan Kumaş'a göre, işsizlik ödeneğinden faydalananların oranının düşük olmasında, koşulların sıkılığına ek olarak işsizlerin bir kısmının bundan faydalanmaya çalışmaması da etkili.

"Başvuranların %48'i ödemeyi hak etmiş. Ama bu hak etme koşullarının katı olduğunu değiştirmiyor."

Fondaki Para Hangi Amaçla Kullanılıyor?

İşsizlik fonundaki para, işsizlik ödeneğinden çok istihdam teşviki ve destek ödemeleri için kullanılıyor. Bir diğer büyük harcama kalemi de işbaşı eğitim programları. Kocaeli Üniversitesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü'nden Prof. Aziz Çelik, hükümetin istihdam teşviklerini Hazine'den karşılamak yerine bu fonu kullanmayı tercih ettiğini belirtiyor.

"Geçmişte bayındırlık hizmetleri için, Güneydoğu Anadolu Projesi için bile fondan kaynak ayırdılar. Bu kadar büyük bir kaynağın istihdam teşviklerine aktarılmasına rağmen bunun ciddi bir istihdam artışı yarattığını göremiyoruz."

Katı Koşullar

Türkiye'de işsizlik ödeneğinden faydalanabilmek için yerine getirilmesi gereken kriterlerden üçü kısıtlayıcı olarak görülüyor.

• Son üç yıl içinde en az 600 gün sigortalı olmak.
• Son 120 gün boyunca sigortalı çalışmak.
• Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalmak.

Son üç yılda en az 600 gün sigortalı olarak çalışma şartı, pek çok işsizi bu ödenekten mahrum bırakıyor. Örneğin okuldan mezun olduktan sonra çalışma hayatına atılan ve 1,5 yıl aralıksız çalışan bir işçi, işten gerekçesiz bir şekilde çıkarılsa bile bu ödenekten faydalanamıyor.

Uzun süredir iş bulamayan kişiler de aynı nedenden başvuru yapamıyor. Son 120 günde aralıksız olarak sigortalı çalışma şartı da bazı başka grupları bu ödenekten faydalanamaz kılıyor. Türkiye'de kayıt dışı çalışmanın da çok yaygın olduğuna dikkat çeken Prof. Kumaş, "Böyle bir ortamda son 120 gün kesintisiz çalışma şartı ciddi anlamda bir sorun" diyor.

Mobbinge Uğradım, Maaşım Yatmadı Ama Ödenekten Faydalanamıyorum

Bu durumdaki işçilerden biri, 36 yaşındaki Toygar Özmen. "Son işyerimde yoğun mobbing ve maaşların yatmaması nedeniyle haklı fesih yaparak ayrılmak istedim" diyor ve ekliyor: "Fakat işveren SGK'ya böyle bildirim yaptığında, iş aradığım zaman işverenler bunu görebiliyor ve bu durum olumsuz izlenim yaratabiliyor. O yüzden haklı fesih yapamadım. Karşılıklı anlaşmayla ayrıldık." Toygar Özmen bu yüzden işsizlik ödeneği alamıyor.

Kimse Asgarinin %80'iyle Yaşamayı Hayal Etmiyor

İşsizlik maaşının üst sınırının asgari ücretin %80'i olması da eleştiri konusu. Prof. Çelik, mevcut sistemin "cimri bir mekanizma olduğunu" söylüyor. Toygar Özmen halen işsizlik maaşı alamasa da, yıllar önce bu maaşı aldığı bir dönem olmuş. "İşsizlik ödeneği almak iş bulma isteğimi hiç düşürmemişti. Kimse asgari ücretin %80'iyle yaşamayı hayal etmiyor."

Türkiye'de Diğer Ülkelere Kıyasla Durum Nasıl?

Prof. Kumaş'a göre, Türkiye işsizlik ödeneği açısından diğer ülkelerle kıyaslandığında, "bazı açılardan zor, bazı açılardan orta segmentte" yer alıyor. Bazı ülkelerde okullardan mezun olan kişilerin ilk 5 ayda işe girememesi durumunda bazı destekler verildiğini, kimi ülkelerde işsizlik ödeneğinin 24 ay boyunca verildiğini söylüyor. Bazı ülkelerde ise bakmakla yükümlü çocukları olan işçilere daha fazla işsizlik ödeneği sağlandığını belirtiyor. Bu haberde işsizlik ödeneğine getirilen tüm eleştirilere yanıtlarını almak için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'yla da iletişime geçtik fakat haber yayımlanana kadar bir cevap alamadık.