Dünyanın tekstil cehennemi olarak bilinen Bangladeş’te, tekstil işçilerinin asgari ücret mücadelesi sürüyor. İşçiler ortalama 100 dolar olan aylık ücretlerinin 250-300 dolara çıkmasını istiyor. İsveç’ten İngiltere’ye, ABD’den İspanya’ya birçok büyük ve oldukça pahalı hazır giyim markasına üretim yapmalarına rağmen, satılan tek bir ürün kadar bile ücret alamayan işçiler, polis şiddetine rağmen eylemlerine devam ediyor. Hâlâ çok sayıda fabrika eylemler nedeniyle üretim yapamaz durumda.
'Bangladeş’te Tekstil İşçilerini Eski Rejim Değil Aşırı Sömürü Sokağa Döküyor'

Bangladeş 2024 yazında, iktidardaki baskıcı Şeyh Hasina Vecid rejimine karşı, gençlerin öncülük ettiği kitlesel protestolarla gündeme gelmişti. Hasina devrildi ve Hindistan’a kaçtı. Yerine Muhammed Yunus önderliğinde geçici bir yönetim oluşturuldu. Bu yönetim şubat 2025’teki seçimlere 3 gün kala, ABD ile çok tartışılan bir ticaret anlaşmasına imza attı. Bu anlaşma ABD’den gelen ürünlerdeki gümrük vergilerini kaldırıyor ve birçok ABD ürününün Bangladeş tarafından satın alınmasını dayatıyor olduğu için tepki gördü. ABD, Bangladeş’in en büyük ihracat pazarı konumunda. Bu ürünler arasında Boeing uçakları, askeri teçhizatlar vb. de bulunuyor. Anlaşmadan 3 gün sonra seçimler yapıldı ve daha önce muhalefette olan Bangladeş Milliyetçi Partisi (BNP) ve başbakan olarak da Tarık Rahman iktidara geldi. Ana muhalefette ise İslamcı bir parti ve müttefikleri bulunuyor. ABD Başkanı Trump’ın kutlama mesajında imzalanan anlaşmaların yerine getirilmesi vurgusu dikkat çekti.
Haritalarda Hindistan ve Myanmar’ın arasına sıkışmış görülen; ABD ve Çin’in bölgedeki rekabetinin ortasında kalan ülkelerden olan Bangladeş’te, işçilerin ayaklanması ise yeni hükümet tarafından “Eski hükümetin işi” olarak gösterilerek bastırılmaya çalışılıyor.
Bangladeş Ulusal Kurtuluş (Jatia Mukti) Konseyi Merkez Koordinatörü Faizul Hakim ile devam eden asgari ücret mücadelesini ve ülkedeki siyasi gelişmeleri konuştuk.
Avrupa ve ABD’den uzanan sömürü tedarik zinciri
Bangladeş’teki son asgari ücret hareketi nasıl başladı, Dakka’da ve tekstil sektöründe protestolar nasıl patlak verdi?
Bunlar çoğunlukla ihracata yönelik tekstil fabrikaları. Bu fabrikalar geçen yüzyılın ’80’lerinde kuruldu. Tekstil işçileri arasında yükselen hareketin nedeni ise fiyat artışları ve artan yaşam masrafları. Günlük yaşam ihtiyaçlarının fiyatları karşısında reel ücretler oldukça düşük seviyede.
İşçiler geçinemiyor çünkü kira yüksek, gıda fiyatları yükseliyor. Ulaşım ücretleri de İran savaşı nedeniyle petrol fiyatlarının artmasıyla birlikte yükseliyor… Dolayısıyla ulaşım masrafları yüksek, eğitim masrafları yüksek, sağlık masrafları yüksek. Bu yüzden işçi sınıfı gerçek bir ücret talep ediyor.
Pakistan döneminde bir Noor Khan Komisyonu kuruldu. Biliyorsunuz Bangladeş, Pakistan’dan bağımsızlığını kazandı. Pakistan rejiminin bizi sömürmesi ve Bengal halkına yönelik ulusal bir baskı vardı ve bu yüzden kendi kaderimizi tayin etme hakkını talep ettik ancak Pakistan rejimi iktidarı devretmek istemedi. Bizi bastırmak için bir savaş dayattılar ve sonuçta bağımsızlığımızı kazandık.
Ancak Pakistan döneminde, 1969’dan önce bir işçi ücretlerini Noor Khan Komisyonu denen komisyon belirliyordu. O dönem asgari ücret net 115 taka idi, o dönem kaç dolara denk geliyordu hatırlamıyorum ama bir işçinin satın alma gücü açısından bakıldığında günlük yaşamlarına gerekli malları satın alıyorlardı. Bugün, pazara gidip aynı şeyleri satın almak isteseler, maaşın yaklaşık 50 bin taka civarında olması gerekir ki bugün bu 400 dolar civarında. Ancak şu anda hazır giyim sektöründeki asgari ücret aylık 100 dolar.
Bu sektörün başında kimler var?
Hazır giyim işçilerinin sömürülmesi, esas olarak Avrupa’daki ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki büyük alıcılardan sipariş veren alıcılar tarafından gerçekleştiriliyor. Sektörde yaklaşık 4 milyon işçi çalışıyor. Ülkemizde birçok işçi işsiz durumda olduğu için ucuz iş gücü yaygın. Yerel tekstil fabrikası sahipleri de bu alıcılardan komisyon alıyorlar. Bangladeş’te üretilen bir gömlek veya tişörtün maliyeti 5 dolar. Ancak bu tişört, ABD veya Avrupa’da en az 25 dolara satılıyor. En az. Dolayısıyla maksimum kâr elde ediyorlar.
Bu arada kovid döneminde büyük fabrikalara tedarik sağlayan ve alt yüklenici küçük fabrikalar olarak bilinen pek çok küçük giyim fabrikası kapandı ve işçiler işsiz kaldı. Bu da giyim sektöründeki işletme sahipleri veya alıcılar için işçilerimizi sömürmek üzere bir başka fırsat haline dönüştürüldü. Öte yandan tekstil işçilerinin yaşam güvenliği açısından koşulları ise çok kötü. Rana Plaza çöküşünü bilirsiniz…
Evet 1000’den fazla işçi hayatını kaybetmişti…
1400’den fazla işçi hayatını kaybetti ve 2 bin işçi sakat kaldı. Bunun yanı sıra, pek çok fabrikada da yangınlar çıktı. 117 işçinin öldüğü Tazreen Tekstil Fabrikası gibi… Bu fabrikalarda pek çok işçi hayatını kaybetti. Tekstil işçileri de bir mum gibi yanıp gittiler buralarda.
Bugün, hazır giyim işçileri hareketi bir sendika örgütü tarafından yönetilmiyor; çünkü sendikal haklarımız yok. Hazır giyim fabrikalarında özgür sendikal haklar mevcut değil. Toplu pazarlık yetkisi olan bir temsilci de yok.
Bazı yabancı STK’ler hareketi kontrol etmek istiyor
O zaman işçi hareketi, bu protestolar nasıl örgütleniyor?
Bu kendiliğinden gelişen bir hareket. Bir fabrikadan işçiler sokağa çıktıklarında, birçok fabrikadan işçiler de sokağa çıkıyor.
Sadece STK’lerle bağlantılı birkaç kuruluş var. Ülkemizde sivil toplum kuruluşları, bildiğiniz gibi, Amerikan emperyalistleri tarafından kuruldular. Çalışan kadınlara ya da gecekondu mahallesi sakinlerine çalışabilmeleri için küçük krediler veriyorlar: Bir bisikletli çekçek al, para kazan ve mutlu ol. Ve asıl amaçları işçi sınıfını siyasetten uzaklaştırmak. Bu STK’ler aynı zamanda sendikalar da kurdular. İşçilere hukuki destek verdiler ve onlardan para aldılar. Ama aynı zamanda hareketi de kontrol ediyorlar, kontrol etmeye çalışıyorlar, bu sınıf mücadelesinin siyasi bir mücadeleye, işçi sınıfının siyasi mücadelesine dönüşmemesi için kontrol etmeye çalışıyorlar. Asıl mesele budur.
Ayrıca pek çok sendika, hazır giyim fabrikası sahipleriyle bağlantılı. Bunlar aracılardır. Onlar, hazır giyim fabrikası sahiplerinin iş birlikçileridir.
Ve hepsinin amacı aynı, tekstil hareketini bir bütün olarak durdurmak. Tekstil sektöründe, tekstil işçileri arasında faaliyet gösteren birkaç sol sendika var. Onların temel mücadelesi de işçi ücretlerini artırmak... Biliyorsunuz, Bangladeş’teki birçok tekstil işçisinin iş sözleşmesi yok. İş sözleşmeniz yoksa, her an işten çıkarılabilirsiniz. İşçiler her an, her sabah işlerini kaybedebilirler. İş sözleşmeniz varsa, iş mahkemesine başvurup İş Kanunu kapsamında maddi destek ve diğer haklarınızı talep edebilirsiniz.
Bir diğer sorun da ücretlerinin çok düşük olması. Şu anda hükümet bir ücret kurulu oluşturdu, ancak bu ücret kurulu üyeleri -sendika temsilcileri- temelde işçilerin taleplerini temsil etmiyorlar. Bunlar, hükümetin atadığı sendika liderleri ve tekstil işverenleriyle bağlantılı sözde sendika liderleri diyebiliriz.
Hükümet bir ücret kurulu oluşturdu, ancak protestolar da devam ediyor…
Yaklaşık 400 bin tekstil işçisi, Dakka şehrini çevreleyen birçok bölgede günlerce sokaklara döküldü. Hükümet polisi ise ses bombaları attı, göz yaşartıcı gaz bombaları kullandı ve tekstil işçilerini dövdü. Polis, gençlerin evlerine giderek kim olduklarını tespit etti, gelip onları gözaltına aldı ve işkence etti.
Dolayısıyla bu baskıya rağmen, tekstil işçileri örgütlenerek protesto taleplerini dile getirdiler. Hükümet tarafında ise şöyle denildi: “Bir ücret kurulu kurduk. Öyleyse neden sokaktasınız?” Şimdi, bir yandan baskı var, diğer yandan da bir ücret kurulu görüşüyor. Protestocuların ise örgütlü bir liderliği yok. Ayrıca, biliyorsunuz, faşist Hasina rejimi iki yıl önce halk tarafından devrildi.
‘İşçileri sokağa döken eski rejim değil hayat pahalılığı’
2024’teki gençlik eylemlerini mi kastediyorsunuz?
Evet, gençler, işçiler, kadınlar tarafından devrildi. Şu anda Hindistan’da. Eski rejim, şimdi tekstil işçilerini istismar etmek için bu fırsatı değerlendirmeye çalışıyor. Çünkü hareketlerine pek çok kimliği bilinmeyen kişi ve genç müdahil oldu, bunlar otobüslere ve dükkanlara saldırıyor. Dolayısıyla hükümetin hareketi şu şekilde çarpıtması kolay oluyor: “Bunu yapan eski faşist rejimdir.” Ancak asıl mesele şudur: Yaşam masrafları çok yükseldi, bu yüzden tekstil işçileri sokağa çıkıyor.
İkinci konu, tekstil işçilerinin çalışma saatleridir. Biliyorsunuz, standart çalışma süresi 8 saattir, ancak Bangladeş’te tekstil sektöründe fazla mesai var ve bu zorunlu. Fazla mesai yapmayı kabul etmezseniz, işinizi kaybedersiniz. Aynı zamanda, düşük ücretler nedeniyle tekstil işçileri fazla mesaiyi tercih etmektedir. 12 bin 500 taka üzerine fazla mesai de eklendiğinde, maaş 18 bine kadar çıkabilir. Bu yüzden bir tekstil işçisi, fiziksel olarak formda olmasa bile fazla mesaiye katlanır. Tekstil işçileri sabah fabrikaya giderken çocukları uyuyordur, fabrikadan döndüklerinde yine çocukları uyuyordur. Bazı kadın tekstil işçileri duygularını şöyle ifade ediyor: “Bu hayat mı? Bizim bir hayatımız yok.”
Tekstil işçilerinin çoğunluğunu da kadınlar oluşturuyor sanırım, öyle değil mi?
Evet, sektördeki işçilerin çoğu kadın. Bu korkunç bir yaşam. Hatta yaşam sayılmaz. Aşırı sömürü var. Boş zamanları olmadığı için bir yaşamları yok. Haftada sadece bir gün tatil var ve o tek tatil gününde bile işçileri çalıştırıyorlar.
Dolayısıyla, tekstil işçilerinin hiçbir yaşamları yok, tatilleri yok, iş sözleşmeleri yok, sendika hakları yok. Bu sorunlar her geçen gün artıyor.
2024’teki ayaklanma, bize şunu öğretti: Adaletsizliğe karşı mücadele edebilir ve kazanabilirsiniz. Dolayısıyla tekstil işçilerinin talebi yasal ve haklı bir taleptir. Bu nedenle hükümetten bu talebin karşılanması konusunda kararlılar. Hâlâ sokaklardalar.
Bangladeşli kadın tekstil işçileri (Fotoğraf: AA)
Protestolar bir aydır sürüyor, bu süreçte taleplerin karşılanması konusunda herhangi bir değişiklik oldu mu? Ne olacak bundan sonra?
Bence hükümet, tekstil işçilerinin temel taleplerini yerine getirecek ya da yerine getirmeye çalışacaktır, çünkü zaman hükümetin değil, işçilerin lehine. Küresel durum değişiyor. Avrupa’da; Almanya, Fransa, İtalya, her yerde, Arnavutluk’ta insanlar barınma ve eğitim hakları için, ayrımcılığa karşı sokaklara dökülüyor. Gençler seslerini yükseltiyor.
Hükümet, ücret kurulunu kurdu ancak işçiler asgari ücret olarak 30 bin taka yaklaşık 350 ABD doları talep ediyorlar. Şu anda en düşük maaşları aylık 100 ABD dolarıdır. Amerika Birleşik Devletleri’nde bir günlük maaş tutarındadır!
Dolayısıyla, bir Amerikan ya da Avrupalı şirket için, bu hazır giysileri kendi ülkelerinde üretmeleri çok pahalıya mal olur. Bu yüzden Bangladeş’teki ucuz iş gücünden yararlanıyorlar. Şu soru önemli: Peki ya küresel sendika hareketi? Peki ya Avrupalı işçiler? Peki ya Amerikalı işçiler? Bangladeş gibi ülkelerin işçi sınıfıyla ve işçi hareketleriyle dayanışma kuracaklar mı?
Bu yeni hükümet hakkında bir soru sormak istiyorum. Bu hükümet, gençlerin protestoları ve halk kitleleri tarafından eski hükümetin devrilmesinin ardından iş başına geldi. Peki, işçilerin, gençlerin vb. yaşamlarında herhangi bir değişiklik oldu mu?
Öncelikle, faşist rejim döneminde hiçbir demokratik hakkımız yoktu, çünkü faşist rejim oy kullanma hakkımızı neredeyse elimizden almıştı. Hasina rejiminin devrilmesinin ardından, bu yılın şubat ayında adil bir seçim yapıldı. Ve bu seçimde, egemen sınıfın partilerinden olan BNP çoğunluğu elde etti ve hükümeti kurdu. Onlar sağcıdır. Aşırı sağcı İslamcı Jamaat-e-Islami ise ana muhalefet partisini oluşturdu. Durum budur. Peki, değişen ne? Burjuva partilerinin hepsi aynı. Hepsi egemen sınıfın çıkarlarını gözetiyor. Dolayısıyla BNP ve Jamaat-e-Islami, egemen sınıfın, iş dünyasının, giyim sektörü sahiplerinin ve onların çıkarlarının peşinde olmaya devam ediyor. Ancak temmuz hareketi, temmuz ayaklanması, daha önce bahsettiğim gibi bize bir ders verdi.
‘Bangladeş’i kimin hegemonyasının yöneteceği konusunda bir çekişme var’
Bangladeş hükümetinin bugün uluslararası alandaki pozisyonu nedir?
Bangladeş’te hâlâ egemen sınıf iktidarda biliyorsunuz. Temmuz ayaklanması sırasında kendimizi Hindistan’ın hegemonyasından, Hindistan emperyalizminden kopardık. Hasina rejimi, Hindistan rejiminin, Hindistan büyük sermayesinin bir kuklasıydı. Günümüzde ise Hintliler ve Amerikalılar, Bangladeş’i kimin hegemonyasının yöneteceği konusunda çekişiyorlar. Bangladeş’te rejimin devrilmesinden sonra kurulan Dr. Muhammed Yunus’un liderliğindeki geçici hükümet ise ABD hükümetiyle bir anlaşma imzaladı. Ticaret vergileri hakkında bir anlaşma. Bu, Bangladeş’in çıkarlarına tamamen aykırı ve tamamen Amerikan büyük şirketlerinin çıkarlarına hizmet ediyor.
Anlaşmada ne yazıyor?
Şöyle diyor: “Bangladeş, ABD’nin izni olmadan diğer ülkelerle ticari anlaşmalar imzalayamaz.”
Bangladeş, ABD’den ithalat yapıyor, halihazırda buğday ithal ediyor, yakıt ithal ediyor. Bangladeş hükümeti, ABD’den Boeing uçakları satın alıyor. Bir devletin, bir ülkenin önceliği nedir? Şimdi iktidarda olan Tarık Rahman Hükümetine ABD Başkanı Donald Trump bir mektup yazdı. Bu mektup, Daily News gazetesinin ön sayfasında açık bir şekilde yayımlandı. Bu mektupta Trump, Başbakan Rahman’a, “Lütfen bizimle yaptığınız askeri anlaşmayı yerine getirin” diyor.
Dolayısıyla bu büyük bir baskı oluşturuyor. Çünkü Bangladeş hükümeti için Hindistan bir hegemonyadır, ardından ABD gelir ve Çin ile de ticari ilişkiler de söz konusudur. Şu anda Bangladeş hükümetinin dış politikasında tarafsız bir tutum sergilemeye çalıştığı görülüyor. Hindistan’ın hegemonyasına karşı bir tutum sergiliyor. Ancak diğerleriyle yani Amerikalılar, Ruslar, Çinliler, Avrupalılar veya Japonlar ile sözde dostane bir ilişki içindeler.
Şu anda Bangladeş ekonomisinde hangi ülke daha baskın bir konuma sahip?
Amerika Birleşik Devletleri, Japonya ve Çin...
Donald Trump’ın uygulanmasını istediği askeri anlaşmadan bahsettiniz. Bu ülke ABD için neden önemli?
Jeopolitik açıdan Bangladeş çok önemli. Bengal Körfezi’miz var, Çin malları bu deniz yolundan geçiyor. Aynı zamanda Myanmar bizim komşumuz. Myanmar’da Çin hegemonyası var. Bu yüzden Amerikan emperyalistleri bu bölgedeki durumu düzenli olarak takip ediyorlar ve ayrıca Rohingya mültecileri için Bangladeş hükümetine para veriyorlar. Hindistan’daki Yedi Kız Kardeşler (Ülkenin kuzeydoğu eyaletleri kastediliyor) halkı merkezi hükümetten memnun değil. Günümüzde Manipuri halkı, Hindistan topraklarından bağımsızlık istiyor.
İran savaşının ardından Amerikan emperyalist gücü gerilese de şunu gözlemliyoruz ki pek çok büyük emperyalist güç var: Çin, Rusya, Amerika Birleşik Devletleri. Küresel düzende yeni bir durum var. Bu nedenle küçük ülkeler ya da ekonomik olarak güçlenen ülkeler artık konumlarını sağlamlaştırmaya çalışıyor.
Bangladeş hükümetinin, daha önce boyun eğdiği bir durumu bu kez önleme imkanı var. Bangladeş halkı olarak ABD ile yapılan karşılıklı ticaret anlaşmasına karşı protestolar düzenledik. Bu anlaşmaya karşıyız.
Evrensel'e Abone Ol
31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.
E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...
Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...
Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.
Dijital Evrensel uygulamamız güncellendi
İndir, Oku, Dinle...
Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.
App Store'dan İndir
Google Play'den İndir



