'Eşitsizliğin En Korkunç Simgesi': Süperyat

Süperyat sektörü giderek büyüyor; bir süperyatın bir yılda saldığı karbonu ortalama bir insan ancak 860 yılda salabiliyor. Siyaset bilimci Grégory Salle’ye göre böyle bir dünyada bu süperyat ‘adeta bir provokasyon’.

Monaco.

Guardian muhabiri Sam Wollaston, eylül sonunda düzenlenen Avrupa’nın en büyük süperyat fuarı Monaco Yacht Show’u alıcı rolünde gezdi. Ana liman Port Hercules’e demirli 118 yatın toplam değeri 4,5 milyar avroydu (yaklaşık 250 milyar lira).

Boat International’ın küresel sipariş verisine göre bugün yapımı süren 24 metreden uzun yat sayısı 1093. Bu sayı 2016’da 755’ti.

Bu yılki sayı geçen yıldan yüzde 3,95 düşük olsa da yapımı süren yatların boyları giderek büyüyor. Genellikle ‘süperyat’ dense de zaman zaman ‘mega’ ve ‘giga’ gibi ön ekler gerekebiliyor.

Wollaston’ın aktardığına göre Monaco Yacht Show 2026’da yer alan 118 süperyatın toplam uzunluğu 5 bin 508 metreydi.

Wollaston ayrıca 500 gros tonluk sınırın altındaki yatların Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) daha büyük teknelere uyguladığı sıkı güvenlik ve çevre kurallarına tabi olmadığını vurguluyor.

Oxfam’ın 2024’teki araştırmasına göre 18 milyardere ait 23 süperyatın her birinin yıllık ortalama karbon ayak izi 5 bin 672 ton. Ortalama bir insanın aynı miktarda karbon salımı yapması tam 860 sene sürer.

Oxfam daha sonra tek bir aileyi mercek altına aldı: ABD merkezli dev perakende zinciri Walmart’ın varisleri ve üç süperyatın sahibi Walton ailesi.

‘‘Bu aşamada artık birinin yatı olup olmadığı değil, kaç yatı olduğu konuşuluyor’’ diye yazıyor Wollaston.

Walton ailesinin yatları bir yılda toplam 56 bin deniz mili (yaklaşık 104 bin kilometre) yol kat etmiş. Toplam karbon ayak iziyse 18 bin tona ulaşmış; bu miktar yaklaşık 1700 Walmart çalışanının karbon salımına denk.

Süperyatların yakıt tüketimi korkunç. Büyük yatlar saatte 500 litreden fazla dizel yakıyor ve atmosfere karbondioksitin yanısıra azot oksit ve kükürt dioksit salıyor. Yatlar dahil olmak üzere eğlence amaçlı denizcilik sektörü yılda yaklaşık 16 milyon ton karbondioksit üretiyor.

Wollaston’ın aktardığına göre sorun yalnızca seyir halindeyken ortaya çıkmıyor. Demirli olduklarında da klima, aydınlatma, mutfak ve jakuzi gibi ‘otel yükü’nü, yani gemideki konaklama ihtiyaçlarını karşılamak için jeneratör çalıştırıyorlar. Böylece ek karbon salımı oluşuyor.

Ayrıca yatların devasa çapaları ve zincirleri Akdeniz’in dibinde yetişen Posidonia deniz çayırlarına ciddi zarar veriyor. Oysa bu çayırlar hem deniz canlıları için hayati bir yaşam alanı hem de bir oksijen kaynağı.

Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi’nde (CNRS) çalışan Grégory Salle’ye göre süperyat siparişleri 2022 ve 2023’te özellikle Covid-19 pandemisi nedeniyle patladı. Serveti 30 milyon doları aşan süper zenginler için sosyal mesafeyi son derece güvenli ve konforlu biçimde korumanın en iyi yoluydu süperyat.

Siyaset bilimci Salle, bu meseleyi 2024’te yayınlanan kitabı ‘Superyachts: Luxury, Tranquility and Ecocide’ (Süperyatlar: Lüks, Huzur ve Ekokırım) adlı kitabında detaylı anlattı.

Tabii süperyatın tek kabahati ‘eko-kırım’ değil.

Salle’ye göre süperyat, izahı olmayan aşırı zenginliğin simgesine dönüştü. Dünyadaki çoğu insan ile süperyat sahipleri arasında akıl almaz bir uçurum var, Salle’nin deyişiyle ‘‘Her yerde kriz, kemer sıkma ve yoksulluk, çocuk yoksulluğu dahil, konuşulurken bu yatlar adeta bir provokasyon.’’

Salle süperyat sahiplerini anlatırken ‘plütokrasi’, ‘oligarşi’ ve ‘küresel süper burjuvazi’ gibi kavramlara başvuruyor. Ona göre bu insanlar sınırların ve kuralların ötesinde davranan ‘ulusötesi bir kapitalist sınıfa’ mensup.

Nitekim süperyatların kıçında, isimlerinin hemen altında yazan tescil yerleri neredeyse hep aynı: Cayman Adaları, Marshall Adaları, Man Adası ve Malta… Bu ülkeler, yatları kendi bayrakları altında tescil ederek sahiplerine vergi avantajı gibi birçok ayrıcalık sunuyor.

Aşırı zenginler süperyata sahip olduğunu gizleyemiyor. Yapay zeka teknolojisinin dünyadaki yoksulluğu yok edeceğini ve iklim krizini çözeceğini vadeden teknoloji liderleri Mark Zuckerberg ve Jeff Bezos da süperyat sahibi.

Zuckerberg’in 118 metrelik ‘Launchpad’i, Bezos’unsa 444 milyon avro (yaklaşık 24 milyar lira) olduğu tahmin edilen 127 metrelik ‘Koru’su var.

Yat düşkünlerinden biri de Rus oligark Roman Abramoviç. Forbes, sızdırılan belgelere dayanarak Abramoviç’e ait 16 tekne saptadı. Wollaston’ın gemi takip uygulamasına göre filonun en büyükleri Cook Adaları’nda kayıtlı 140 metrelik Solaris ve 162 metrelik Eclipse.

İki yat da İstanbul yakınlarında, Marmara Denizi’nde demirli. Batılı ülkeler Ukrayna işgalinin ardından Rus oligarkların varlıklarına el koyduğunda Türkiye yaptırımlara katılmayı reddetmişti.

Wollaston’ın gözlemine göre her şeye rağmen Monaco Yacht Show’da yatların çevreye maliyeti bir ölçüde kabul ediliyor. ‘Yatçılıkta sürdürülebilirliğe ölçülebilir katkı sağlayan çözümler’i onurlandıran Blue Wake ödül törenine uğruyor Wollaston.

Yatın iç mekan tasarımı için nispeten sürdürülebilir malzemeler kullanan bir şirket ödül alıyor. Başka bir yat yelkenleri olduğu için Blue Wake kazanıyor, bir marina da Posidonia (deniz çayırı) diktiği için ödüllendiriliyor.

Gelgelelim Wollaston’a göre bu ödüller ve sürdürülebilirlik retoriği pek sahici değil. Beş yılda üç bin metrekare deniz çayırının yeniden canlandırıldığı söyleniyor ama bu miktar bir futbol sahasının yarısı bile etmiyor.

Ayrıca yelkenli yat sayısı giderek azalıyor. Eğilim motorlu teknelerden, hem de giderek daha güçlü motorlardan yana.

Wollaston şöyle toparlıyor: ‘‘Bu yatlar yarın yokmuş gibi fosil yakıt içiyor. Böyle devam etmelerine izin verilirse gerçekten de yarın olmayacak. Eşitsizliğin daha korkunç bir simgesi yok. Üstelik ütüye benziyorlar.’’

‘‘Yine de’’ diye ekliyor Wollaston. ‘‘Gitmeden şu şarap tadımına bir uğrarım belki.’’