“Yüzyılımızın ilk çeyreğinde bu keşifler karşısında daha fazla endişe duyulur, bu makineler ve dumanları özellikle Manş’ın adalılarına hoş görünmezdi. İngiltere kraliçesinin kloroform kullanarak doğum yaptığı için İncil’e karşı çıkmakla suçlandığı ahlak, din ve siyaset kurallarına bağlı bu takımadalarda, buharlı geminin ilk başarısı Devil-Boat (Şeytan Gemisi) adıyla vaftiz edilmek oldu. Gemi, o sıralar Katolik ve şu zaman Kalvinist ama her daim sofu olan bu yaman balıkçılar için yüzen bir cehennem gibiydi. Adalı bir vaiz şu soruyu ortaya atmıştı: ‘Tanrı’nın birbirinden ayırdığı suyu ve ateşi bu şekilde kullanmaya kimin hakkı var?’
‘Yapay Buhar’ Gibi Bir Şey...

...Bilginler buharı olanaklı görmediklerinden, din adamları ise dine aykırı olduğu için reddetmişlerdi. Bilim mahkum ediyor, din lanetliyordu. Fulton bir tür Lucifer’di. Kıyıların ve taşranın sıradan insanları da kendilerini huzursuz eden bu yeniliğin lanetlenmesine eşlik ediyordu. Buharlı gemi hakkındaki dini bakış açısı şöyleydi: Su ve ateş birbirlerinden ayrılmıştır. Bunu Tanrı emretmiştir. Tanrı’nın birleştirdiklerini ayırmamak, ayırdıklarını birleştirmemek gerekir. Köylüler ise tavırlarını ondan korktuklarını dile getirerek koyuyorlardı.” (Victor Hugo, Deniz İşçileri, Çev: Volkan Yalçıntoklu, İş Bankası Kültür Yay., 2020, s.50-51)
Geçen hafta birkaç dostla söyleşirken konu dönüp dolaşıp yine ‘yapay zeka’nın korkunçluklarına gelince, Hugo’nun bence en iyi romanı olan Deniz İşçileri’ndeki bu pasajı anımsadım. Neyse ki bizim masada kimse sorunu dinsel inançlar üzerinden ele almıyordu; yakın gelecekte gençlerin işsiz kalacağına dair kaygılardan konuşuldu, yapay zekanın son yıllarda özellikle öğrenciler arasında ‘doğal zeka’yı tembelleştiren ve bastıran aktif kullanımından şikayet edildi.
Hugo’nun sözünü ettiği dönem (19. yüzyılın ilk çeyreği), buharlı makineyle birlikte ‘makine kırıcılar’ın da ortaya çıktığı dönemdir. Fabrikalardaki makinelere saldıran Ludist işçilerin gerekçeleri, buhar gücüne karşı çıkanlarınki gibi akıldışı değildi tabii; zaten çok düşük ücret karşılığı yaptıkları işlerini toptan bu metal yığınlarına kaptırmaktan korkuyorlardı.
Gerçi makineler ne kadar gelişirse gelişsin, insanın insanı sömürmesi sürecinde kapitalistin mülkiyetindeki diğer üretim araçları gibidir; öyle durdukları yerde kendi kendilerine artık-değer üretemezler, mutlaka emekçinin kan, ter ve gözyaşına ihtiyaç duyarlar. İnsan emeğine duyulan gereksinim nicelik ve nitelik açısından azalabilir ama asla ortadan kalkmaz. Asıl ilginç gelişmeler de bu yönde yaşandı; artık ayakkabı yapma bilgisine değil, ayakkabı yapan makineyi kullanma bilgisine gerek duyulan zamanlar geldi. Marx’ın ‘emeğe yabancılaşma’ olarak açıkladığı, neredeyse fantastik bir olgudur bu; bir ayakkabı fabrikasında çalışan işçilerin hiçbirinin ayakkabı yapmayı bilmemesi!..
✦ ✦ ✦
Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan teknolojik bilgi öyle bir hız ve güçle ilerlemeye başladı ki, nasıl bir şelalenin akışı tersine çevrilemezse bu süreç de tersine çevrilemez, hatta durdurulamaz. Ama akış yönü değiştirilebilir. Yani önemli olan makineyi değil, ‘makinenin sahipliği’ni kırmaktır. Bu başarılabilse, makineler insan için sömürü değil özgürleşme aracı haline bile gelebilir.
Yapay zeka söz konusu olduğunda da aynı durumla karşı karşıyayız. Asıl tehlike yapay zeka değil, onun sahibi olan tekno-kapitalistler... Yapay zekayı kullanarak ‘yasaklanacak kitaplar listesi’ yapabileceğiniz gibi, o kitapları yasaklamanın mantıksızlığını da gösterebilirsiniz -uygulamalı örneği için bkz: ‘Yapay ahlak’ çağı, BirGün, 12.10.2026.
YAPAY ZEKADA KISA DEVRE
22 Ekim akşamı, 188 yıllık bir tiyatro olan Theatre Hebertot’nun küçük sahnesi Studio Hebertot’da oyun izlerken, tam da Ferhan Şensoy anlatılarına yakışacak absürtlükte bir şey oldu.
Filiation (Soy Bağı) adlı oyunu izliyorduk. Çok basit, neredeyse ‘kamu spotu’ tadında bir metnin çok iyi sahne uygulamalarıyla (geçmişe dönüşler, arkadaki ekrana yansıtılan görüntüler vs.) sunulduğu oyunda, 18 yaşındaki Alexandra’nın DNA testi sonucu annesinin gerçek annesi olmadığını öğrenmesiyle gelişen olaylar anlatılıyor. Yaşamının en önemli gerçeğini kendisinden sakladıkları gerekçesiyle anne-babasına bozulan genç kız, doğumunu sağlayan ‘yapay döllenme’, ‘embriyo evlat edinme’ gibi kısırlık tedavisi yöntemlerinin nasıl işlediğini araştırdığı bir sahnede yapay zekadan yardım istiyor.
Elindeki telefona konuşan oyuncu, “ChatGPT, şu konuyla ilgili araştırma yapar mısın?” deyince, arkamızdaki sırada oturan bir seyircinin çantasından bir ses yükseldi. Seyirci telefonunu kapatmamış, ChatGPT uygulaması da sahneden gelen sesli komutun başlangıcını algılayıp açılmıştı. Ama, belki çantada olduğundan konuşmanın tamamını algılayamadığı için sorunun tekrarlanmasını istiyordu. Komşu koltuklarda gülüşmeler oldu, oyuncu hiç istifini bozmadı, sahne değişti, telefon sustu. Yapay zekayla başka bir diyalog da olmadı.
Bu tuhaf olay, oyuncunun teknoloji karşısındaki zayıflığının değil, tam tersine, yapay zekanın gerçek yaşam ve onun farklı katmanları (örneğin sahne sanatları) karşısındaki geriliğinin -yapay geri zeka!- bir göstergesi gibi geliyor bana, o yüzden kaygılanmıyorum.




