14 Yıllık Vucic İktidarı Devrilince Televizyonlar Özür Dilemeye Başladı: Yıllarca Gerçekleri Gizledik

Sırbistan'da iki yıldır iktidar yanlısı medyanın hedefinde olan öğrenci hareketinin seçim zaferi, medya kuruluşlarında hesaplaşmayı başlattı. Voyvodina Kamu Televizyonu, ana haber bülteninde izleyicilerinden özür dileyerek yıllarca gerçekleri gizlediğini ve taraflı yayın yaptığını itiraf etti. Kanalın haber yöneticisi istifa ederken, Cumhurbaşkanı Vuçiç'i destekleyen Informer TV'nin stüdyosuna protestocular girdi. Pink TV önünde de gösteriler düzenlendi.

Sırbistan'da 25 Ekim'de gerçekleştirilen erken genel seçimleri öğrenci hareketinin desteklediği Öğrenci Listesi'nin kazanması, ülkenin siyasetinde olduğu kadar medya dünyasında da önemli değişikliklere yol açtı. Yaklaşık iki yıl boyunca öğrenci protestolarını hedef alan, hareketin temsilcilerini yabancı güçlerle iş birliği yapmakla ve ülkeyi istikrarsızlaştırmakla suçlayan iktidar yanlısı medya kuruluşları, seçim sonuçlarının ardından artan tepkilerle karşı karşıya kaldı.

Sırbistan Cumhuriyeti Seçim Komisyonunun 26 Ekim akşamı açıkladığı ön sonuçlara göre Öğrenci Listesi oyların yüzde 52,71'ini alarak 250 sandalyeli parlamentoda 140 milletvekilliği kazandı. Aleksandar Vucic'in Birleşik Sırbistan listesi ise yüzde 39,17 oyla 104 sandalyede kaldı.

Seçim zaferinin ertesi günü kamu yayıncılığında yaşanan gelişmeler, ülkenin medya düzenindeki değişimin ilk işaretlerinden biri oldu.

26 Ekim Pazartesi günü saat 17.00'de Voyvodina Radyo Televizyonunun (RTV) haber bültenini açan sunucu Goran Eror, izleyicilerin alışık olmadığı bir açıklama yaptı.

Bülten, bir önceki akşam Novi Sad kentindeki Özgürlük Meydanı'nda öğrencilerin seçim zaferini kutlayan kalabalıkların görüntüleriyle başladı.

Eror, RTV'nin önceki gece izleyicilerine göstermediği görüntüler bulunduğunu belirttikten sonra kamu yayıncısının yıllardır görevini gerektiği gibi yerine getirmediğini kabul etti.

Sunucu, izleyicilerinden özür dileyerek gerçeklerin görmezden gelindiğini, tek taraflı yayın yapıldığını ve gazetecilik ilkelerine uyulmadığını söyledi.

Eror, açıklamasında şu ifadeleri kullandı:

"Yıllarca gerçekler gizlendi, bazı şeyler görmezden gelindi, tek taraflı haber yapıldı. Doğru sorular sorulmadı, bazı sorular ise hiç sorulmadı. Bu nedenle izleyicilerimize bir özür borçluyuz."

Eror, kurumda bazı gazetecilerin bağımsız ve etik ilkelere uygun yayıncılık için mücadele ettiğini, ancak bu mücadelede zamanında başarıya ulaşamadıklarını da belirtti.

RTV'nin özür açıklaması, Sırbistan'ın ulusal kamu yayıncısı RTS tarafından da yeniden yayımlanan haber bülteninde duyuruldu.

Özür açıklamasıyla aynı gün RTV'nin birinci televizyon kanalının genel yayın yönetmenliği görevini vekâleten yürüten Nenad Cacic'in istifa ettiği açıklandı.

İstifanın, kurum çalışanlarının bir bölümü ve RTV Genel Müdürü Goran Karadzic'in girişimlerinin ardından gerçekleştiği bildirildi.

Ćaćić'in yerine Blažo Popovic vekâleten atanırken, boşalan program direktörlüğü görevine Predrag Novkovic getirildi.

RTV bünyesindeki Nezavisnost sendikası, Cacic'in görevden ayrılmasının yaklaşık bir yıldır dile getirdikleri talepler arasında bulunduğunu açıkladı.

Sendika, önceki yönetimin tek taraflı yayıncılık anlayışının kurumun güvenilirliğine zarar verdiğini savunuyordu.

Kamu televizyonundaki özrün ardından aynı akşam başkent Belgrad'da iktidar yanlısı yayınlarıyla tanınan Informer TV'nin binası önünde protestolar düzenlendi. Aleksandar Vucic ve Sırp İlerleme Partisine verdiği destekle bilinen televizyonun önünde toplanan göstericiler, kanalın öğrenci hareketine yönelik yayınlarını protesto etti. Yaklaşık 20 kişinin stüdyoya girmesi üzerine yayın kesintiye uğradı.

Protestocular, televizyonun sahibi ve genel yayın yönetmeni Dragan J. Vucicevic ile karşı karşıya gelerek kanalın son iki yıldaki yayınlarının hesabını vermesini ve özür dilemesini istedi. Göstericiler arasında Vucicevic'in tutuklanması çağrısında bulunanlar da oldu.

Protestolarda, 2024 yılında Novi Sad Tren İstasyonu'ndaki beton sundurmanın çökmesi sonucu hayatını kaybeden 16 kişiden birinin annesi Dijana Hrka da yer aldı. Hrka, Informer'ın oğlu ve öğrenci protestoları hakkındaki yayınlarına tepki gösterdi.

Polisin müdahalesiyle göstericiler stüdyodan çıkarılırken, bina çevresinde güvenlik güçleriyle protestocular arasında arbede yaşandı.

Aynı akşam Vucic'e yakın yayınlarıyla bilinen Pink TV'nin önünde de gösteriler düzenlendi.

Sırbistan'daki medya kuruluşlarına yönelik tepkilerin arkasında, seçim kampanyası boyunca yürütülen yayınların niteliğine ilişkin çarpıcı veriler bulunuyor.

Bağımsız medya araştırma kuruluşu BIRODI, 9 Eylül-15 Ekim tarihleri arasında Informer TV'nin 24 saatlik yayın akışını inceleyerek hazırladığı raporu 21 Ekim'de yayımladı.

Araştırmanın sonuçları, iki rakamla özetlendi:

257 saat: Vucic'in Birleşik Sırbistan listesine ayrılan olumlu yayın süresi. Bu listeye ilişkin yayınların yüzde 99,9'u olumlu içerikten oluştu.

241 saat: Öğrenci Listesi'nin olumsuz biçimde sunulduğu yayın süresi. İncelenen yayınlarda öğrenci hareketine ilişkin değerlendirmelerin yüzde 100'ü olumsuzdu.

BIRODI, bu tabloyu medya çoğulculuğundan uzak, bir siyasi aktörü sürekli desteklerken rakibini itibarsızlaştırmaya yönelik sistematik yayıncılık örneği olarak değerlendirdi.

Kuruluş, seçimlerin eşit koşullarda yürütülebilmesi için radyo ve televizyon yayıncılığını düzenleyen kurumun bu uygulamaları incelemesi gerektiğini belirtti.

Benzer sonuçlar, Sırbistan'ın önde gelen seçim gözlem kuruluşlarından CRTA'nın medya izleme araştırmasında da ortaya çıktı. Kuruluşun 14 Eylül-16 Ekim dönemini kapsayan incelemesine göre ulusal yayın yapan televizyonlarda siyasi aktörlere ayrılan toplam sürenin yüzde 72'si iktidara, yalnızca yüzde 28'i muhalefete verildi.

İktidarın yayın süresindeki payı TV Prva'da yüzde 81, Pink TV'de yüzde 79, B92'de yüzde 77 ve kamu yayıncısı RTS'de yüzde 72 olarak ölçüldü.

Araştırma, yalnızca yayın süresinde değil, haberlerin sunuluş biçiminde de önemli farklılıklar bulunduğunu gösterdi.

İktidar temsilcilerine ayrılan sürenin yüzde 54'ünde olumlu bir anlatım kullanılırken, muhalefete ayrılan sürenin yüzde 39'u olumsuz içerikten oluştu.

Öğrenci Listesi ise muhalefet partileri arasında en fazla olumsuz sunulan siyasi hareket oldu. Öğrencilere ayrılan yayın süresinin yüzde 81'inde olumsuz bir ton kullanıldı.

Seçim sonrası tepkiler yalnızca sokak protestolarıyla sınırlı kalmadı. Sırbistan Bağımsız Gazeteciler Derneği (NUNS), Bağımsız Elektronik Medya Birliği (ANEM), çeşitli sivil toplum kuruluşları ve Belgrad, Novi Sad ile Niş üniversitelerinin gazetecilik bölümlerinden temsilciler, 27 Ekim'de Elektronik Medya Düzenleme Kurumu REM'e başvurdu. Başvuruda Informer TV'nin yayın lisansının iptal edilmesi istendi.

Başvuruyu yapan kuruluşlar, taleplerinin bir önceki gece yaşanan stüdyo baskınına değil, kanalın uzun yıllardır yayıncılık mevzuatını ve mesleki yükümlülüklerini sistematik biçimde ihlal ettiği yönündeki tespitlerine dayandığını açıkladı.

Gazetecilik örgütleri, medya kuruluşlarının hesap vermesinin hukuk ve bağımsız düzenleme mekanizmaları yoluyla sağlanması gerektiğini vurguladı.

İki yıllık protesto hareketinin ardından seçimleri kazanan öğrenciler ise televizyon binalarına girilmesini desteklemediklerini açıkladı. Öğrenci Listesi, medya kuruluşlarına veya kamu kurumlarına zorla girilmesini onaylamadığını, kimseyi bu tür eylemlere çağırmadığını duyurdu.

Açıklamada, medyanın özgürleştirilmesi için mücadeleyi Meclis'te ve kurumlar aracılığıyla sürdürecekleri belirtildi.

Hareket, geçmişte yaşanan yayıncılık ihlallerinden sorumlu olanların hukuk önünde hesap vermesi gerektiğini savunurken, protestolarda şiddetten uzak durulması çağrısı yaptı.

Voyvodina Kamu Televizyonunda örgütlü Nezavisnost sendikası, RTV'nin özrünü ve yönetim değişikliğini olumlu karşılasa da bunun yeterli olmadığını açıkladı. Sendika, yıllarca kurumda siyasi baskılara ve mesleki ilkelerin ihlal edilmesine karşı çıkan gazetecilerin bulunduğunu, bu çalışanların bir bölümünün görevlerinden uzaklaştırıldığını veya etkisiz pozisyonlara getirildiğini belirtti.

Açıklamada, kamu yayıncılığına duyulan güvenin tek bir haber bülteni, yönetici değişikliği veya özürle yeniden kazanılamayacağı vurgulandı.

Sendika, geçmişte yayın kararlarını kimin aldığının, editoryal politikayı kimlerin belirlediğinin ve siyasi baskılardan kimlerin sorumlu olduğunun ortaya çıkarılmasını istedi.

Ayrıca yeni yöneticilerin kapalı kapılar ardında değil, şeffaf ve kamuoyunun denetimine açık yöntemlerle belirlenmesi çağrısında bulundu.

Sırbistan'da yaşanan gelişmelerin benzeri, birkaç ay önce Macaristan'da Viktor Orban'ın 16 yıllık iktidarının seçimle sona ermesinin ardından görülmüştü.

12 Nisan'daki seçimleri Peter Magyar liderliğindeki Tisza Partisinin kazanmasıyla, yıllardır Orban hükümetini destekleyen medya kuruluşlarında yönetim değişiklikleri, işten çıkarmalar ve yayın politikalarında dönüşüm başlamıştı.

Reuters'ın 15 Mayıs tarihli haberine göre ülkenin en çok izlenen televizyonlarından TV2, seçimlerin ardından haber müdürünü görevden almış ve ana haber programını yayından kaldırmıştı.

Orbán'a yakın Index haber sitesinde de genel yayın yönetmeni görevden alınmıştı. Site, seçim kampanyasında Péter Magyar'ın gizli vergi artışlarını içerdiği iddiasıyla yayımladığı belgenin gerçekte Tisza Partisinin ekonomi programı olmadığını kabul etmişti.

Ancak Macaristan'daki en dikkat çekici gelişme 7 Temmuz'da yaşandı. Peter Magyar hükümetinin kamu yayıncılığında başlattığı yeniden yapılanma kapsamında devlet televizyonu M1'in haber yayını durduruldu.

Ekran karardıktan sonra izleyicilere yıllardır yalan haber verdikleri için özür dileyen bir mesaj gösterildi.

Mesajda, kamu medyasının bağımsız ve güvenilir bir yayıncılığa dönüştürülmesi amacıyla yeniden yapılandırıldığı, haber yayınlarının geçici olarak durdurulduğu açıklandı.