Evrensel
Haber akışına dön

167 Yıl

167 Yıl

24 Kasım 1859’da Charles Darwin’in uzun yıllar sürdürdüğü çalışmaların meyvesi olan Türlerin Kökeni kitabı yayımlandı. Bu kitap, yalnızca biyoloji için değil, insanlığın doğayı anlama biçimi için de bir dönüm noktasıydı. Çünkü Darwin, canlı türlerinin değişmeden, birbirinden bağımsız biçimde var olduğu anlayışına karşı, yaşamın bir tarihi bulunduğunu gösterdi. Doğadaki çeşitlilik artık doğaüstü bir tasarımın değil, araştırılabilir süreçlerin sonucu olarak açıklanabiliyordu.

Evrim düşüncesi Darwin’den önce de vardı. Ancak Darwin, yıllara yayılan gözlemleri ve topladığı kanıtlarla canlıların ortak atalardan geldiğini temellendirdi. Doğal seçilimin, canlıların kuşaklar boyunca değişmesinde nasıl rol oynadığını açıkladı. Böylece doğa, bir kez kurulup olduğu gibi kalan bir düzen, bir tiyatro sahnesi olmaktan çıktı. Canlılar, birbirleriyle ve yaşadıkları çevreyle ilişkileri içinde değişen bir bütünün parçaları olarak görülmeye başlandı.

Darwin’in yaşadığı dönemde genlerin varlığı bilinmiyordu. Bugün kalıtım, mutasyon, genetik sürüklenme ve canlıların çevreleriyle ilişkileri üzerine yapılan araştırmalar, onun açtığı yolu çok daha ileriye taşıdı. Bu gelişmeler, evrimin yalnızca basitten karmaşığa doğru ilerleyen bir merdiven olmadığını da gösterdi. Evrim, önceden belirlenmiş bir hedefe ulaşma süreci değil; farklı koşullarda farklı yönlerde gerçekleşen tarihsel değişimdir.

Darwin’in çalışmalarının etkisi biyolojiyle sınırlı kalmadı. İnsan da doğanın dışında, diğer canlılardan kopuk ve onlara hükmetmek üzere var edilmiş bir varlık değil, aynı uzun evrimsel tarihin parçasıydı. İnsanın doğadaki yerini yeniden düşünmek, onun bugünkü yaşamını ve toplumunu nasıl açıklayacağımız sorusunu da peşinde getirdi.

Kendisi de insanın toplumsal devinimini açıklamaya çalışan Karl Marx, Darwin’in kitabını büyük ilgiyle karşılamış, eserin kendi görüşleri açısından doğa tarihindeki temeli sunduğunu yazmıştı. Marx ve Friedrich Engels için önemli olan, doğayı ve toplumu hazır, değişmez kalıplar olarak değil, tarihsel gelişimleri içinde kavramaktı. Ancak bu yakınlık, biyolojik evrimle insanlık tarihinin aynı kurallarla işlediği anlamına gelmiyordu.

Engels, insanın gelişiminde emeğin, alet yapımının ve ortaklaşa yaşamın rolünü özellikle vurgular. İnsan, çevresine yalnızca uyum sağlayan bir canlı değil; üretim yoluyla çevresini, bu süreç içinde de kendisini değiştiren toplumsal bir varlıktı. Dolayısıyla insan toplumu, yalnızca genlere veya canlılar arasındaki rekabete bakılarak anlaşılamazdı. Toplumun nasıl örgütlendiğine, insanların nasıl ürettiğine ve ürettiklerini nasıl paylaştığına da bakmak gerekiyordu. Böylelikle toplumsal koşulların değiştirilebilir olduğu fikri, biyolojik bir yasadan değil, insanların kendi tarihlerinden hareketle açıklanabilirdi.

Tam da bu nedenle, evrimin toplumsal eşitsizlikleri haklı göstermek için kullanılmasına karşı çıkmak önemlidir. Sosyal Darwinizm adı verilen anlayış, zenginliği ve yoksulluğu, güçlünün güçsüze egemen olmasını doğanın kaçınılmaz sonucu gibi sundu. Oysa doğada işleyen doğal seçilim, sömürünün veya sınıfsal eşitsizliğin zorunlu olduğunu kanıtlamaz. Engels’in eleştirdiği gibi, rekabete dayalı toplum ilişkilerini önce doğaya taşıyıp sonra bunları toplumun değişmez yasaları olarak geri sunmak, bilimsel bir açıklama değildir.

Bu yanlış yaklaşımın izlerini bugün de görebiliyoruz. Başarıyı, yoksulluğu, toplumsal cinsiyet rollerini ya da insan davranışlarını yalnızca kalıtıma bağlayan açıklamalar; eğitimi, ekonomik koşulları, kültürü ve toplumsal ilişkileri geri plana itiyor. Oysa canlılar çevrelerinden etkilenirken onu da değiştirir. İnsanın yaşamını anlamak için biyolojik özelliklerini bilmek elbette önemlidir, fakat yeterli değildir.

Aynı bakış, doğayla kurduğumuz ilişkiyi düşünürken de gereklidir. Ekolojik yıkım, iklim krizi ve canlı türlerinin kaybı, insanın kendisini doğadan bağımsız görmesinin sonuçlarını açığa çıkarıyor. İnsan yaşamı, diğer türlerin ve ekosistemlerin varlığıyla iç içedir. Doğayı dönüştürme gücümüz arttıkça bu dönüşümün sorumluluğu da büyüyor. Ancak bu sorumluluğu da tarihsel ve toplumsal mercekle ele almadığımız müddetçe, sorumluluğun yekpare olduğu ve toplumun her bir unsurunun payına eşit bölüştürülebileceği sonucu çıkabilir. Tam da bu noktada, toplum tarihinin evriminin bir sınıf savaşımları ve sınıfsal altüst oluşlar tarihi olduğu incelenmelidir.

Darwin’in eserinin 167. yılında geriye yalnızca büyük bir bilimsel keşif değil, güçlü bir düşünsel miras kalıyor: Doğa değişir, insan bu değişimin parçasıdır ve hiçbir toplumsal düzen sırf bugün var olduğu için doğal ya da sonsuz değildir. Bu mirası yaşatmak, hem bilimsel bilgiyi savunmayı hem de değişmez sanılanı sorgulamayı gerektiriyor.

Dayanışmaya çağrı!

31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.

E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...

Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...

Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.

Dijital Evrensel uygulamamız güncellendi

İndir, Oku, Dinle...

Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.

App Store'dan İndir

Google Play'den İndir

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
evrensel.net