Evrensel
Haber akışına dön

AB Şirketleri: ‘Rant Kapitalizmi’ Mi?

AB Şirketleri: ‘Rant Kapitalizmi’ Mi?

Avrupa’daki yatırım düşüşünü "rant kapitalizmi" ve finansallaşmayla açıklayan Mazzucato'ya Marksist bir perspektiften itiraz: Krizin nedeni yanlış yönlendirilen sermaye değil, üretken kâr oranlarının düşmesi ve emeğin sömürüsünün artmasıdır.

Michael Roberts

Avrupa, ABD, Çin ve Hindistan ile karşılaştırıldığında yatırım ve büyüme bakımından neden geride kalıyor? Ünlü iktisatçı Mariana Mazzucato ve University College London (UCL) bünyesindeki İnovasyon ve Kamu Amacı Enstitüsü (IIPP) ekibi, Avrupa Sendikalar Konfederasyonu (ETUC) tarafından finanse edilen Labour Squeezed, Investment Stalled (Emek Sıkıştırılıyor, Yatırım Duruyor) başlıklı raporlarında, AB'nin rekabet gücündeki gerilemenin aşırı düzenlemelerden ya da ucuz kredi eksikliğinden kaynaklanmadığını savunuyor.

Rapora göre asıl sorun, şirketlerin kârlarını üretime, inovasyona ve nitelikli istihdama yeniden yatırmak yerine biriktirmesi ve hissedarlara, CEO'lara daha yüksek ödemeler yapması. Mazzucato bu süreci Avrupa'da bir "rant kapitalizminin" yükselişi olarak tanımlıyor. Gelir giderek üretimden değil, varlıklara, finansal pozisyonlara ve piyasa gücüne sahip olmaktan elde ediliyor. Bu nedenle Avrupa'nın "değer sömürüsüne dayalı bir ekonomiden değer yaratımına dayalı bir ekonomiye" geçmesi gerektiğini savunuyor.

Mazzucato ve IIPP, 2000 yılından bu yana üretimdeki kârlılık düşerken şirketlerin toplam kârlarının yüksek kaldığını gösteriyor. Bunun nedenini finansallaşmada buluyorlar. Finans dışı şirketler üretim yerine finansal yatırımlardan giderek daha fazla gelir elde ediyor. 300'den fazla AB şirketini kapsayan araştırmaya göre firmaların yaklaşık altıda biri, kazançlarının yüzde 10'undan fazlasını finansal faaliyetlerden sağlıyor.

Bu süreç kurumlar vergisindeki indirimlerle de desteklendi. AB'de ortalama kurumlar vergisi 1995'te yüzde 35 iken 2023'te yüzde 21'e geriledi. Ancak vergi indirimleri üretken yatırımları artırmadı; hissedarlara dağıtılan kârları ve finansal yatırımları büyüttü. Temettü ve hisse geri alımlarının net kâr içindeki payı 2000-2024 döneminde yüzde 27'den yüzde 68'e çıktı. Finans dışı şirketler sektörü 2024 yılında 2,18 trilyon avro yatırım yaparken 2,28 trilyon avro tasarruf etti. Şirketler artık yatırım yaptığından daha fazla kaynak biriktiriyor.

Araştırmaya göre yatırılan sermayenin ortalama getirisi 2000'de yüzde 13,4 iken 2024'te yüzde 10,5'e geriledi. Bu, yüzde 22'lik bir düşüş demek. Üretken sermayenin kârlılığı azalırken üretim tesislerine ve Ar-Ge'ye yatırım yapmak finansal yatırımlara kıyasla daha az cazip hale geldi. AB'de amortisman sonrası net sermaye oluşumu GSYİH'nin yüzde 3,7'sinden yüzde 1,6'sına düştü. Şirketlerin yüzde 35'i ise hiç Ar-Ge yatırımı yapmadığını bildiriyor.

Bunlar önemli bulgular. Bana göre veriler, düşen kârlılığın üretken yatırımları yavaşlattığı yönündeki Marksist tezi doğruluyor. Ancak Mazzucato farklı bir nedensellik kuruyor. Ona göre kâr oranındaki düşüş, finansal yatırımlara yönelişin ve nakit biriktirmenin, yani finansallaşmanın sonucu. Oysa neden ile sonuç birbirine karıştırılıyor. Kalecki ve diğer post-Keynesyen iktisatçıların savunduğunun aksine, kârlar yatırımın sonucu değil; yatırımlar kârların sonucudur.

Üretken sermayenin kârlılığı düştüğünde sermaye nakdini biriktirir ya da daha yüksek getiri sağlayan finansal varlıklara yönelir. Marx'ın "hayali sermaye" olarak kavramsallaştırdığı bu alan, yeni değer yaratmaz. Mazzucato'nun da belirttiği gibi değer finansal piyasalarda değil, insan emeğiyle, işçilerle ve kuşaklar boyunca biriktirilen bilgi ve becerilerle yaratılır. Rantiyeci kapitalizm bu değeri üretmez; ona el koyar ve yukarıya aktarır. Ancak rant, kârın yerini almış değildir. Üretimden elde edilen kârların bir bölümü hayali sermayeye yatırılmaktadır. Mazzucato'nun rant tezinden ayrıldığım temel nokta budur.

Mazzucato, üretken yatırımlardaki gerilemenin nedenini "sermayenin yanlış yönlendirilmesi" olarak açıklıyor. Ancak kendi araştırmasının verileri başka bir tablo ortaya koyuyor. İncelenen şirketlerin medyan brüt kâr marjı 2000-2024 döneminde yüzde 15 gerilerken medyan net kâr marjı yüzde 4,9'dan yüzde 5,5'e yükseldi. Başka bir ifadeyle, faaliyetlerden kaynaklanan kârlılık gerilerken hissedarlara dağıtılabilecek net kârlar artmaya devam etti.

Medyan şirkette finansal gelirlerin toplam gelir içindeki payı da 2021'de yüzde 1,1 iken 2024'te yüzde 3,7'ye yükseldi. Şirketlerin yaklaşık altıda birinde finansal varlıkların net üretken varlıklara oranı yüzde 10'u aşıyor. En fazla finansallaşmış şirketlerin dörtte birlik bölümünde ise finansal varlıklar, fiziksel üretim varlıklarının net değerini geçmiş durumda.

AB genelinde finans dışı şirketlerin faiz ve temettü gelirleri de faaliyet fazlalarından daha hızlı büyüdü. Özellikle 2020 sonrasında bu ayrışma belirginleşti; 2020-2024 döneminde finansal gelirler faaliyet fazlasının iki katı hızla arttı.

İlk bakışta bu veriler Mazzucato'nun rant kapitalizmi tezini destekliyor gibi görünebilir. Ancak finansal gelirlerin finans dışı şirketlerin toplam gelirleri içindeki payı sadece yüzde 3,7. Şirket gelirlerinin ezici çoğunluğu hâlâ finansal yatırımlardan değil, üretim ve hizmet faaliyetlerinden elde ediliyor. Üstelik Avrupa'nın en büyük şirketlerinde finansal varlıkların toplam varlıklar içindeki payı 2008'e kadar yüzde 50'nin üzerindeyken küresel finans krizinin ardından bu oran yeniden yüzde 50'nin altına indi ve 2024'e kadar bu seviyede kaldı. Bu veri, en büyük şirketlerde bile finansallaşmanın 2009 sonrasında gerilediğine işaret ediyor.

Diğer araştırmalar da şirket kârlarının büyük bölümünün işçilerin ürettiği mal ve hizmetlerin satışından kaynaklandığını gösteriyor. Joel Rabinovich, ABD'deki finans dışı şirketlerin toplam gelirlerinin yüzde 2,5'inden azını finansal işlemlerden elde ettiğini hesapladı. Subasat ve Mavroudeas, son 30 yılda finans sektörünün GSYİH içindeki payının yüzde 51 azaldığını ortaya koydu. Solow ise 37 eyaletteki halka açık şirketleri kapsayan araştırmasında reel sermaye birikimi gerilerken finansal gelirlerin ve finansal varlıkların da azaldığını gösteriyor.

Mazzucato, şirket kârı olarak kaydedilen gelirlerin önemli bir bölümünün aslında ekonomik rant olduğunu savunuyor. Ancak kendi verileri bu sonucu desteklemiyor. Hayali sermayeden elde edilen gelirler artmış olsa da toplam şirket gelirleri içindeki payı sınırlı. Şirketlerin sadece altıda birinde finansal faaliyetlerden elde edilen gelirlerin toplam kazanç içindeki payı yüzde 10'u aşıyor. Dolayısıyla bu verilerden hareketle Avrupa'da bir rant kapitalizminin egemen hale geldiği sonucuna varmak mümkün değil.

Asıl belirleyici olan şirket kârlarının emeğin gelirden aldığı payın bastırılmasıyla artması. Marx'ın kavramsallaştırmasıyla bu artı-değer oranının yükselmesidir. AB finans dışı şirketler sektöründe çalışan başına ücretler 2000-2024 döneminde yüzde 87 artarken brüt kârlar yüzde 151 büyüdü. Emeğin gelirden aldığı pay da yüzde 59,8'den yüzde 59,2'ye geriledi. Üstelik işçiler çifte bir sıkıştırmayla karşı karşıya. Ortalama bekâr bir işçinin üzerindeki vergi yükü 2025'te yüzde 35,1'e ulaşarak 2016'dan bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Mazzucato'nun da belirttiği gibi üretken sermayenin kârlılığındaki düşüş, artan küresel rekabet ve yükselen girdi maliyetleriyle açıklanabilir. Bu düşüş, emeğin gelirden aldığı payın bastırılmasıyla telafi edildi.

Avrupa'da yatırım ve verimlilikteki gerilemenin nedeni Mazzucato'nun ileri sürdüğü gibi sermayenin yanlış yönlendirilmesi değil. Asıl soru, Avrupa ve ABD'deki finans dışı şirketlerin 20. yüzyılın sonundan itibaren neden üretken sermaye yerine hayali sermayeye yöneldiği. Yanıt açık: Üretken sermayenin kâr oranı düştü. Bunun sonucunda üretken yatırımlar ve verimlilik artışı yavaşladı. Bu süreç özellikle 2008 sonrasında ABD'ye kıyasla AB'de daha belirgin hale geldi.

Mazzucato, kârların hissedarlara aktarılmasının bir kaza ya da muhakeme hatası değil, bilinçli bir strateji olduğunu söylüyor. Kesinlikle öyle. Ancak bu strateji, üretken sektördeki düşük ve düşen kârlılığın sonucu. Mazzucato, kendi verilerine rağmen AB'deki büyüme, yatırım ve verimlilik sorununu düşen kâr oranıyla değil, "yanlış yönlendirilmiş yatırımlarla" açıklıyor. Politika önerileri de bu yaklaşım üzerinden şekilleniyor.

Mazzucato'ya göre sermayenin üretime, inovasyona, insana yakışır işlere ve dayanıklılığa yönlendirilmesi gerekiyor. Sermayenin yanlış yöne çevrildiğini, bunun da politikalarla belirlendiğini; dolayısıyla politikaların değiştirilmesiyle sermayenin yeniden yönlendirilebileceğini savunuyor. Devletin iş dünyası ve emekle birlikte hareket ederek servet ve güç eşitsizliklerini azaltabileceğini, sürdürülebilir büyüme için gerekli temelleri oluşturabileceğini düşünüyor.

Ancak bu yaklaşımda kapitalizm bir üretim tarzı olarak tartışma dışı bırakılıyor. Özel mülkiyet ilişkileri korunmalı, sermaye de sadece üretken toplumsal ihtiyaçlara göre yeniden yönlendirilmelidir. Mazzucato'nun önerilerinin temel sınırı da burada.

Mazzucato'nın çalışmalarını daha önce de değerlendirmiştim. Bazı ana akım finans medyası tarafından "dünyanın en korkutucu iktisatçısı" olarak nitelendirildi. Mission Economy (Misyon Ekonomisi) adlı kitabında yaklaşımını şöyle özetliyor: "Misyon Ekonomisi, kapitalizme son vermek yerine devleti yeniden canlandırarak kapitalizmi onarmanın yolunu sunuyor."

Bana kalırsa imkânsız bir misyon. Avrupa ekonomisinin temel finans ve üretim sektörlerindeki özel mülkiyete son vermeden ve kapsamlı bir sosyalist planlamaya geçmeden emek, iş dünyasıyla birlikte eşitsizlikleri azaltıp kaynakları üretken sektörlere yönlendirebilir mi? Hiç sanmıyorum.

Orijinal metinden kısaltılarak çeviri: Kansu Yıldırım

Evrensel seninle güçlü!

31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.

E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...

Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...

Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.

Dijital Evrensel uygulamamız güncellendi

İndir, Oku, Dinle...

Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.

App Store'dan İndir

Google Play'den İndir

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
evrensel.net