ABD:Çin Stratejik Rekabeti: Kazanan Aramadan Stratejik Durum Değişikliği

Gürsel Tokmakoğlu Independent Türkçe için yazdı

ABD ile Çin arasındaki rekabet, klasik jeopolitik literatürde sıkça “sıfır toplamlı” veya “kazanan–kaybeden” çerçevesinde ele alınır. Oysa bu yaklaşım hem analitik hem de stratejik olarak yetersizdir. Mücadele, bir tarafın diğerini mağlup etmesi üzerine değil; karşılıklı zaafları kapatma temposu, endüstriyel ve teknolojik adaptasyon hızı ile uzun vadeli sistemik direnç üzerine kuruludur. Bu süreçte net bir “kazanan” çıkmaz. Ortaya çıkan şey, sürekli yeniden şekillenen bir güç dağılımı ve stratejik ortamdır. İnsanlık bağlamı ise bu rekabeti sadece iki büyük gücün askeri-endüstriyel kapasitesiyle sınırlı tutmaz; teknoloji yönetişimi, ekonomik parçalanma, toplumsal dayanıklılık ve bilişsel alanın geleceği gibi ortak insanlık meselelerini de doğrudan etkiler.

ABD’nin güç projeksiyonu hâlâ niteliksel üstünlüklere dayanır: ileri yarı iletkenler, nükleer caydırıcılık, ittifak ağı ve inovasyon ekosistemi. Ancak bu potansiyel son on yıllarda erozyona uğramıştır. Mali yapı, en belirgin kırılganlıklardan biridir. Yüksek kamu borcu ve faiz ödemeleri, savunma bütçesini uzun vadede sıkıştırmaktadır. Askeri boyutta ise eşzamanlılık sorunu ve endüstriyel derinlik yetersizliği öne çıkar. İran operasyonları sonrası mühimmat stokları tartışma konusu yaratmış, gemi inşa kapasitesi Çin’e kıyasla geride kalmıştır. Kısa savaş tasarımına göre şekillenmiş kuvvet yapısı, uzun süreli yüksek yoğunluklu çatışmalarda sürdürülebilirlik sorunları yaratmaktadır.

Yine de şu gerçeği söylemeden geçmemek gerekir: ABD’nin mevcut şekliyle askeri kapasite bakımından bu olumsuzluk senaryoları, daha çok dünyanın farklı coğrafyalarında eşzamanlı savaşmakla ilgilidir. İki husus öne çıkar. Birincisi, Çin henüz küresel ölçekteki hesaplarda ABD’ye göre geridedir. İkincisi, ABD’nin adaptasyon ve yenileme dinamikleri sisteminin doğası gereği işlemektedir. Dolayısıyla son tartışmalara bakarak aceleci ve genelleyici sonuçlar üretmek yersiz olabilir. ABD’de siyasi döngüler, bürokratik süreçler ve özel sektörün kısa vadeli mantığı, savunma sanayi reformlarını (çok yıllık sözleşmeler, savaş düzeni) yıllara yaymaktadır. Adaptasyon ve onarım çabaları an itibarıyla tartışılsa da esasında ABD sisteminin yöntemi de buna bağlıdır: depodaki malzeme tüketilir, yeni ihtiyaç ortaya çıkar, peşinden bütçe ve onaylar gelir, sonuç alınır. Çin ise sürekli bir hazırlık içindedir; otokratik yapısı bunu sistemsel bazda sorgulamaz.

Diğer yandan ABD’nin özel teşebbüs yapısı küresel çapta düşünmeyi bilir ve organik bağları kendiliğinden bir piyasa yaratır. Şirketlerin büyümesi aynı zamanda ABD’nin büyümesi demektir. Çin’de ise sistem devlete bağlı gelişir; uluslararası ihalelerin seyrinde hesaplar ABD’dekindeki kadar uyumlu değildir. Bu itibarla güç ve kapasite bağlamındaki tartışmalarda kamu-özel sektör güveni ve gücü başlı başına bir konu başlığıdır.

Bu noktada rejim tipi tartışması gündeme gelir. Demokrasilerde kısa vadecilik, konsensüs ihtiyacı ve hesap verebilirlik, mobilizasyon hızını yavaşlatabilir. ABD’nin savunma sanayi tabanını yeniden inşa etmesi, siyasi irade ve bürokratik engeller nedeniyle uzun sürer. Otokratik sistemler ise merkezi karar alma ve devlet yönlendirmeli sanayi sayesinde daha hızlı seferberlik kapasitesi sergiler. Çin, bu alanda endüstriyel ölçek ve üretim temposu avantajını kullanmaktadır; ancak bu, kendi piyasasını veya nüfuz alanını kendisinin üretmesi anlamına gelir.

Çok genel bakılırsa, bahsedilen bu ikilem basitleştirilmemelidir. Otokrasilerin hızlı karar avantajı, bilgi bozulması ve inovasyon tavanı riskiyle sınırlanır. Demokrasilerin hukuka, prosedüre, standartlara ve finansmana bağlılığı yönleriyle görece yavaşlığı gösterse de uzun vadede daha esnek öğrenme ve hata düzeltme kapasitesi sağlayabilir. ABD’nin avantajı, inovasyon çeşitliliği ve ittifaklar aracılığıyla dış kaynaklara erişimde yatar; Çin’in avantajı ise içsel seferberlik hızındadır. Kısa vadede Çin temposu öne çıkarken, uzun vadede ABD’nin sistemik direnci daha kalıcı görünmektedir.

Rekabetin en kritik noktaları, karşılıklı darboğazlardır. ABD, ileri yarı iletkenler ve EUV litografi (aşırı ultraviyole ışık kullanan ileri bir yarı iletken üretim teknolojisi) gibi alanlarda hâlâ önemli bir kaldıraç gücüne sahiptir. Çin ise kritik mineraller ve nadir toprak elementlerinde baskın konumdadır. Gemi inşa kapasitesi ve mühimmat derinliği Çin lehine, niteliksel askeri teknoloji ve ittifak ağı ise ABD lehine işlemektedir. Demografi ve ekonomik yapısal sorunlar (yaşlanma, düşük iç tüketim, borç dinamikleri) Çin için uzun vadeli bir sürükleme unsuru iken, ABD’nin mali sürdürülebilirlik ve sanayi derinliği sorunları kendi adaptasyon penceresini daraltmaktadır.

Bu zaafları giderme yarışında kısa vadeli avantaj Çin’de görünür; çünkü endüstriyel seferberlik kapasitesi daha hızlıdır. Uzun vadede ise ABD, teknoloji kontrolü ve inovasyon ekosistemi sayesinde avantajlı konumunu koruyabilir. Ancak her iki taraf da diğerinin kritik noktalarına baskı uygulayarak rakibini yavaşlatmaya veya kendi adaptasyon penceresini açmaya çalışmaktadır.

Bu rekabet, iki temel eksende okunabilir:

• Geçmiş/potansiyel: ABD, Soğuk Savaş sonrası birikmiş yüksek nitelikli potansiyeli temsil eder; ancak bu potansiyel derinliğe (mühimmat, gemi, sanayi tabanı) çevrilmekte zorlanmıştır. Çin ise 30 yıllık endüstriyel birikim ve ölçek ekonomisiyle miktar potansiyelini hızla artırmıştır; fakat ileri teknoloji tavanı ve demografik sınırlar bu potansiyelin sürdürülebilirliğini kısıtlar.

• Gelecek/adaptasyon: ABD yavaş ama esnek adaptasyon sergiler. Çin ise hızlı seferberlik kapasitesine sahiptir; ancak yapısal sorunlar (demografi, ekonomik dengesizlik, inovasyon tavanı) uzun vadeli adaptasyonu sınırlar. Kısa vadede Çin’in endüstriyel temposu ABD’nin istenmeyen zaman gecikmesini (lag) uzatabilir. Uzun vadede ABD’nin inovasyon ve direnç kapasitesi daha kalıcı görünmektedir. Asıl mesele, birinin diğerini “yendiği” bir son nokta değil; her iki tarafın da kendi sistemik sınırlarını ne kadar sürdürülebilir biçimde yönetebildiğidir.

Görüldüğü gibi sürekli dinamik bir küresel mücadeleden söz edildiği ortamdayız. Riske giren pozisyonunu koruyan olarak bakıldığında stratejik hesaplar basit ölçümler ve yaklaşımlarla yapılamaz.

Kazanan taraf aramak, bu ölçekteki ve süredeki bir rekabette yanıltıcıdır. ABD–Çin mücadelesi sürekli bir durum değişikliği üretmektedir. Bu değişim sadece iki gücün askeri-endüstriyel dengesiyle sınırlı değildir. Teknolojinin nasıl geliştirileceği ve kontrol edileceği, küresel tedarik zincirlerinin parçalanma derecesi, toplumların uzun süreli gerilim altında dayanıklılığı ve bilişsel alanın şekillenmesi gibi insanlığın ortak geleceğini doğrudan etkiler. Üçüncü ülkelerin manevra alanı da bu dinamiklere bağlıdır.

Mücadele devam etmektedir. Asıl soru, kimin kazandığı değil; bu sürekli adaptasyon sürecinin insanlık için ne tür bir ortam ürettiğidir. Stratejik analiz, zafer arayışından çok, bu durum değişikliğinin yönünü ve sınırlarını anlamaya odaklanmalıdır.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.