İstanbul’da bulunan ve dünya mimarlık tarihinin en önemli eserleri arasında yer alan Ayasofya’nın zemininde yürütülen kapsamlı temizlik ve kayıt çalışmalarının ardından, GZT ekibi olarak bu yeraltı dünyasına girerek yapının bilinmeyen katmanlarını araştırdık. Yıllar içinde biriken moloz ve toprakların temizlenmesiyle gün yüzüne çıkan bulgular, yapının sadece görkemli bir ibadethane olarak değil, aynı zamanda çevresini besleyen devasa bir altyapı merkezi olarak tasarlandığını ortaya koyuyor. Türkiye’nin bu eşsiz tarihi noktasında yerinde yaptığımız gözlemler ve derlediğimiz detaylar; İstanbul gibi tarihte defalarca kuşatılan ve büyük imparatorluklara başkentlik yapan bir şehirde, böylesine dev bir yapının altının basit su kanallarından ibaret olmadığını somut verilerle kanıtlıyor.
Ayasofya’nın Altındaki Gizli Şehir: 1,5 Kilometrelik Tünel Ağı

Bizans ve Osmanlı dönemlerini aşan 7 ayrı su hattı
Yeraltı ağında incelediğimiz ilk bölümler olan "Yapı 1" ve "Yapı 2" alanlarında, tarihi yarımadadaki su ihtiyacını karşılamak, suyu şehre dağıtmak ve fazla suyu tahliye etmek amacıyla kurulan sistemler yoğunlaşıyor. Bu noktalarda tespit edilen ve tek bir döneme sığmayan 7 farklı su yolu, İstanbul gibi kuşatmalara sahne olan bir başkentte su yönetiminin günlük bir ihtiyacın ötesinde, hayati bir güvenlik meselesi olduğunu gösteriyor. Su hatlarının hemen bitişiğindeki avlu bodrumunda yer alan kemerli kapalı oda ise hem üstteki devasa kütlenin ağırlığını taşımak hem de neme karşı direnç sağlamak amacıyla özel kemer sistemleriyle inşa edilmiş durumda.
Depreme dayanıklı 1,5 kilometrelik antik galeri
İlerleyen bölümlerde karşımıza çıkan en dikkat çekici yapılardan birini "Yapı 4" olarak adlandırılan devasa tünel oluşturuyor. Hipodrom’dan Sarayburnu’na kadar uzanan antik "E Sokağı"nın altındaki bu yaklaşık 1,5 kilometrelik galeri, Roma dönemine ait eski bir ana caddenin izlerini barındırıyor. İstanbul’un sık sık deprem yaşayan coğrafi yapısı göz önüne alınarak özel taş örme teknikleriyle inşa edilen tünel, dönemin ustalarının yer altındaki hareketleri ve deprem sarsıntılarını ne denli hassas hesapladığını kanıtlıyor.
Nemi ve ısıyı dengeleyen havalandırma labirentleri
Yeraltında kayıt altına aldığımız mühendislik çözümleri su yolları ve ana tünellerle sınırlı kalmıyor. Yeraltı ağının "Yapı 6" olarak adlandırılan bölümüne geçildiğinde, devasa taş yapının ve altındaki kapalı alanların havasız kalmasını önlemek amacıyla kurgulanan labirent benzeri havalandırma tünelleri öne çıkıyor. Bu özel kanallar, yüzyıllar boyunca yer altındaki nem birikmesini engelleyerek yapının ısı dengesinin korunmasında kritik bir rol üstleniyor.
Gün ışığı görmeyen mahzenler ve antik Roma caddesi
Mühendislik yapılarının ötesinde, araştırmamız sırasında gün ışığının hiç ulaşmadığı "hipoje" adı verilen yeraltı odaları ve mahzenleri de görüntüledik. Eşya saklama, koruma ve altyapı ihtiyaçlarına hizmet eden bu gizli bölümler, kentin diğer ucundaki Anemas Zindanları ve Blakhernai Sarayı’nın gizli bodrum katlarıyla mimari açıdan büyük benzerlik gösteriyor. Yıllardır kapatılmış olan geçişlerin açılması ve molozların temizlenmesiyle birlikte, eski tarih kitaplarında adı geçen ve doğrudan Sarayburnu’ndan Küçük Ayasofya’ya uzanan Roma caddesi altyapısı da artık somut olarak görülebiliyor. GZT ekibi olarak derlediğimiz tüm bu bulgular, yukarıda duaların yükseldiği ve imparatorların taç giydiği yapının altında adeta yaşayan dev bir sistemin işlediğini ortaya koyuyor.




