Bir Kitap Dünyayı Değiştirebilir Mi?

Rafet TOZKOPARAN

Her kitabın ardında bir hikâye saklı. Bazı kitapların yayın serüveni ise en az anlattıkları kadar özeldir. Kronik Çocuk 100. kitabıyla, çocuk kitabı yayıncılığının geçmişine uzanan keşiflerle dolu bir yolculuğa davet ediyor okurları. Çocuk yazınımızın isimlerinden Mavisel Yener ile bu özel eserin ortaya çıkışını ve yaratım sürecini konuştuk.

Dünyanın ilk resimli çocuk kitabı Orbis Sensualium Pictus’un yaratım serüvenini, yapay zekâ çağı çocuklarının merakını kabartacak tarihi bir kurguya dahil etmek dahiyane buluş. İlk kıvılcım ne oldu?

Fikir, Kronik Kitap’ın yüzüncü kitap projesi kapsamında yayınevi tarafından sunuldu. Heyecan ve onur veren bir sorumluluktu. Üstelik Orbis Sensualium Pictus olunca heyecanım katlandı. Bir çocuk edebiyatı yazarı olarak, çocuk kitaplarının tarihindeki bu önemli dönüm noktasını edebiyatın imkânlarıyla yeniden keşfetme düşüncesi beni etkiledi. İlk kıvılcım da burada çaktı. Yüzyıllar önce bir eğitimcinin, çocukların dünyayı yalnızca sözcüklerle değil, resimlerle de tanıyabileceğini düşünmesi büyük yenilikti! Bugün yapay zekâyla konuşabilen, dünyanın bilgisine ulaşabilen çocukların, 17. yüzyılda doğan bu öncü fikrin izini sürmesi heyecan verici geldi. Çağlar değişse de çocukların merak duygusu değişmiyor. Bir zamanlar resimli bir kitabın sayfalarında başlayan keşif yolculuğu, bugün dijital dünyanın sonsuz olasılıklarıyla sürüyor. Kronik Kitap’ın yüzüncü kitabının, çocuk kitaplarının tarihindeki böylesine anlamlı bir başlangıca uzanması da değerli. Bir bakıma, yayınevinin yüzüncü kitabıyla çocuk edebiyatının ilk büyük adımlarından birini buluşturduk.

1650’lerin yayıncılık anlayışı ve teknik koşullarında hazırlanan ilk çocuk kitabının mantığını ve ruhunu aktarmak nasıl bir deneyimdi?

Bir düşüncenin nasıl doğduğunu, zamanının sınırlarını nasıl aştığını ve yüzyıllar sonra bile insanlığa nasıl ışık tutabildiğini çocuklara hissettirmek harika bir deneyimdi. Tarihin tozlu sayfalarıyla yapay zekâ çağının baş döndürücü dünyası arasında köprü kurmak, geçmişle geleceği aynı macerada buluşturmak heyecan vericiydi. Yazmaya yönelten duygu ise şu sorunun peşine düşmekti: Bugün elimizde tuttuğumuz çocuk kitaplarının ilk sayfası nasıl açıldı? Bu sorunun yanıtını ararken okurlarımı da benimle birlikte zamanın içinde bir yolculuğa çıkarmak istedim. Böyle bir yolculuğun en önemli duraklarından biri araştırma süreciydi. 17. yüzyılın eğitim anlayışını, dönemin baskı tekniklerini, kitap üretiminin ne denli zahmetli olduğunu ve bilginin çocuklara nasıl aktarıldığını anlamaya çalışmak, benim için başlı başına keşif serüvenine dönüştü. Bugün bir tuşa dokunarak çoğaltabildiğimiz görsellerin o yıllarda ahşap kalıplara oyularak basılması, bir kitabın ortaya çıkmasının ardındaki sabrı ve emeği düşünmek bile hayranlık uyandırıcıydı.Esin kaynaklarımdan biri Orbis Sensualium Pictus’un yaratıcısı Jan Amos Comenius’un eğitim felsefesiydi. Çocuğu yalnızca bilgiyle doldurulacak bir zihin olarak değil, dünyayı duyularıyla keşfeden, görerek, dokunarak, sorgulayarak öğrenen bir birey olarak değerlendirmesi, yaşadığı çağ düşünüldüğünde son derece yenilikçi yaklaşımdı. Onun dünyasında resim yalnızca bir süsleme değil, öğrenmenin kapısını açan bir anahtardı. Bu düşüncenin günümüzün görsel ve dijital kültürüyle kurduğu şaşırtıcı yakınlık, kurgumun temel esin kaynaklarından biri oldu. Araştırmalarımda en çok etkileyenlerden biri de geçmişle bugün arasındaki görünmez benzerliklerdi. O dönemde bir resmin çocuğun öğrenme dünyasında yarattığı yenilikle bugün yapay zekânın sunduğu olanaklar arasında ilginç bir bağ olduğunu düşündüm. Her iki çağda da insan aynı sorunun peşinde: Bilgiyi nasıl daha anlaşılır, daha ulaşılabilir ve daha etkileyici hâle getirebiliriz? Yazarken tarihsel gerçekliğin atmosferini korumaya, ancak çocuk okuru bilgi yığınının altında bırakmamaya özen gösterdim. Tarihsel kurgu, geçmişi anlatmaktan çok, geçmişi yeniden yaşatabilme sanatıdır. Okurun matbaanın sesini duymasını, mürekkebin kokusunu duyumsamasını, basılmamış bir kitabın ilk sayfasına bakarken hissedilen heyecana ortak olmasını istedim.İnsanlık tarihi, merak edenlerin tarihi. Comenius’un yüzyıllar önce çocuklar için kurduğu hayalle bugünün çocuklarının yapay zekâ aracılığıyla keşfettiği dünyalar arasında aynı güçlü duygu var: Merak. Bu duygunun yüzyılları aşan izini sürmeye çalıştım.

Bir kitabı “yaşsız” ve “zamansız” kılmanın tılsımı nedir?

Bir kitabı yaşsız ve zamansız kılan tılsım, insanın ortak duygularına dokunabilmesinde saklı. Merak, umut, cesaret, sevgi ve keşfetme arzusu yaş tanımıyor. Çocukların hayal gücüne seslenirken yetişkinlerin belleğinde de bir kapı aralayabilen kitaplar, zamanın ötesine geçiyor. İyi çocuk kitabı, çocuğa yeni bir dünya sunarken yetişkine de unuttuğu bir duyguyu hatırlatabilmeli. Çünkü iyi edebiyatın yaşı yoktur; her okur, aynı kitabın sayfalarında kendi yaşına ve yaşanmışlığına göre başka bir anlam bulur.

Bugünün çocukları bu kitabı okuduklarında ilk çocuk kitabına dair ne hissetsinler istersiniz?

Benim ne hissetmelerini istediğimden çok, onların ne hissedeceği önemli. Çünkü her çocuk bir kitabın sayfalarında kendi merakını, hayallerini ve sorularını bulur. Onlara ne düşüneceklerini ya da ne hissedeceklerini söylemek istemem. Yalnızca hayal güçlerine yeni kapılar aralamak isterim. Yüzyıllar önce bir insanın kurduğu hayalin bugün hâlâ yaşamımızda izler bıraktığını fark etmeleri değerli. Belki de kitabı kapattıklarında, “Ben de dünyayı değiştirecek bir fikir bulabilir miyim?” diye sorarlar kendilerine. İşte o zaman edebiyat, benim hayal ettiğimden çok daha güzel bir yolculuğa çıkmış demektir.

Yüzyıllar içerisinde teknoloji, matbaacılık, çocuk yetiştirme gibi konulara dair tüm yaklaşımlar sil baştan değişti. Bunca zaman geçmesine rağmen çocuk kitaplarında ve çocukların kitaplarla kurduğu bağda “hiç değişmeyen” şey nedir?Çcukların merakı ve hikâyelere duydukları ihtiyaç hep aynı. Kitapların biçimi, üretim teknikleri, eğitim anlayışı değişti ama bir çocuğun yeni bir dünyanın kapısını aralarken duyduğu heyecan değişmedi. Çocuklar şaşırmak, keşfetmek, sorular sormak, hayal kurmak istiyor. Bir kitabın kahramanıyla arkadaş olabiliyor, onun sevincini, korkusunu, umudunu paylaşabiliyorlar. Teknoloji bize hikâyeleri anlatmanın yeni yollarını sunuyor ama hikâyelere neden ihtiyaç duyduğumuzun yanıtı aynı kalıyor. Çocuklar yalnızca dünyayı tanımak için değil, kendilerini ve başkalarını anlamak için de okuyorlar. Değişmeyen en kıymetli bağ bu.

Dünyaya Açılan İlk Sayfa'yı 160’ı aşkın eserin arasında nereye konumlandırırsınız?

Yazdığım her kitabın gönlümde ayrı bir yeri, ayrı bir hikâyesi var. Çünkü her biri başka bir meraktan, başka bir heyecandan, başka bir yaratım serüveninden doğdu. Dünyaya Açılan İlk Sayfa ise çocuk edebiyatının köklerine uzanması bakımından benim için çok özel. Yıllardır çocuklar için yazan bir yazar olarak, çocuk kitaplarının tarihindeki ilk büyük adımlardan birini edebiyatın diliyle anlatmak, bir bakıma kendi yazarlık yolculuğumun da izini sürmek gibiydi.