Bir Masalın Madenlerde Çalışan Çocuklara Uzanan İzleri: Yedi Cüce Mi Yedi Çocuk Mu?

Rapunzel, Hansel ve Gretel, Bremen Mızıkacıları, Parmak Çocuk, Uyuyan Güzel, Fareli Köyün Kavalcısı, Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler...

Grimm kardeşler olarak bilinen Jacob Grimm ve Wilhelm Grimm’in kaleme aldığı dünyaca ünlü bu masalların her biri kült kabul edilir, doğrudur da. Bir yandan işlenen konu ya da ortaya çıkan sonuç “mistik”, “efsanevi”, “gerçek dışı” olsa da gerçeklere dayanmak kült eserlerdeki ortak noktalardan biridir.

Her ne kadar “konuşan ayna”, “cadı” “gülümseyen hayvanlar” gibi fantastik unsurlar barındırsa da Grimm kardeşlerin Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler masalında gizli ya da açıktan yer alan unsurlar/karakterler/tariflere bakıldığında, dolaylı yollarla da olsa gerçeğin işaretlerine rastlanabilir. Elbette bunun bir olgu değil, masaldaki işaretler üzerinden ortaya çıkan bir tahmin olduğunu belirtmekte fayda var. Bu tahminden hareketle şu soruyu sorup devam edelim: Bu yedi cücenin masal karakteri olmalarında 16. yüzyıl Almanya’sında madenlerde çalışan çocukların payı olabilir mi?

Yedi Cüceler, masalda kendilerini Pamuk Prenses’e tanıtırken, “Biz tam yedi cüceyiz. Bu güzel ormanda yaşar, madencilik yaparız” ifadelerini kullanır. Yine masalın çeşitli bölümlerinde Yedi Cücelerin “Madenden değerli taşlar çıkardıkları”, “Sabah çıktıkları eve akşam döndükleri” gibi ifadelere rastlanır. Tabii masala göre sabahtan akşama kadar değerli taş arayan bu yedi kişi günün sonunda yorgun ama memnun döner, başka da bir dert taşımazlar... Masal ya işte, neredeyse her gün ağır bir işte çalışan ama bu durumdan hiç sızlanmayan küçük adamlar... Bu, masalların iyi tarafı mıdır kötü tarafı mıdır şimdilik bir kenara bırakalım, asıl konumuza dönelim...

Alman halk bilimi üzerine çalışan Claudia Schwabe, 2014’te yayımladığı bir makalede, masalın izini Waldeck ve Wildungen çevresindeki madenlere kadar sürer. Masalın kaynaklarından birinin Hessen Kontesi Margaretha von Waldeck’in hikayesi olabileceğini düşünür. Kontesin erkek kardeşi Samuel, madenciliğin bütün bölge için kârlı bir iş olduğunu görmüş ve 1561’de Waldeck yakınlarında bakır, cevher ve altın madenleri açmıştır.

Grimm kardeşlerin 1812 tarihli ilk basımında, kötü kraliçenin sihirli aynası Pamuk Prenses’in nerede olduğunu soran kraliçeye onun “yedi dağın ötesinde” bulunduğunu söylüyor. Schwabe, Bad Wildungen ile Brüksel arasındaki güzergaha bakıldığında bu ifadenin tarihsel bir coğrafi karşılığı olabileceğini değerlendiriyor.

Keza 16. yüzyıl Almanya’sında madencilik, özellikle bakır, gümüş, altın ve diğer cevherlerin çıkarıldığı bölgelerde önemli bir ekonomik faaliyet alanıydı. Waldeck ve Wildungen çevresi de bu bölgeler arasındaydı.

Alman Yerel Tarih Araştırmacısı Eckhard Sander de 1994 yılında yayımladığı kitabında, masalla bu bölgenin tarihsel geçmişi arasında bağlantılar kurar. Sander’in tezi de Claudia Schwabe ile örtüşür.

Bunların yanı sıra bu madenlerin bir başka özelliği daha vardı: Daracık galeriler ve ağır çalışma koşulları, çocukların da madencilikte kullanılmasına elverişli bir düzen yaratıyordu.

İktisatçı Werner Sombart da Modern Kapitalizm kitabında 16. yüzyılda madencilik sektöründe, “çıraklık” adı altında gizlenen çocuk işçiliğinden bahseder. (Bu ifade günümüz Türkiye’si için de tanıdık değil mi?) Sombart’a göre Mansfeld bakır madenlerinde, 10 ila 14 yaşlarındaki çocukların işi madenlerdeki cevheri çıkarmaktı. Çocuklar cevher yüklü maden arabasının ipini ayaklarına bağlayıp, yan yatmış bir halde sürünerek arabayı madenin dışına çekiyorlardı.

Alman Bilim İnsanı Johann Philipp Reis ise Hessen’deki Riegelsdorf bakır, arduvaz ve kobalt madeninden geçim sağlayan yoksul çocuklardan söz eder.

Yine Almanya maden sanayisine dair kaynaklarda özellikle 19. yüzyıldaki kömür madenciliği anlatılırken, Riestedt yakınlarındaki ocaklarda yolların kısmen yatay olduğu, tünellerin dar olduğu, bu ocaklarda çocukların kullanılmasının “avantajlı” olduğu anlatılır.

Alman Politikacı Johann Ludwig Jordan’ın 1803’teki tanıklığına göre de Waldeck ve çevresindeki madenlerde bazı galerilerin yüksekliğinin 75 santimetre civarında olduğudur. Jordan’a göre çocukların başlarında, yünden ya da deriden, ucunda uzun bir parça bulunan ve Gugel denen bir başlık vardı. Ucu sivri olan bu başlık dönemin bareti olarak tanımlanabilir.

Jordan’ın aktardıklarına göre Alman madencilerinin kıyafetleriyle masaldaki cücelerin görünüşü arasında da dikkat çekici benzerlikler bulunuyor.

Çocuklukta yapılan bu ağır işin uzun vadede faturası da ağır olur. Güneş ışığından yoksun kalmak, bedeni zorlayan pozisyonlarda çalışmak, yetersiz beslenmek... Tüm bunlar bir araya gelip süreklileştiğinde başta fiziksel şekil bozukluğu olmak üzere kronik hastalıklar kaçınılmazdır. Çocuklar yaşları büyüse de beden gelişimleri yaşlarına göre ilerlemez. Bir kısmı ise ölür.

Öte yandan o dönem madenlerde çalışan çocuklara ilişkin en ayrıntılı tarif İngiliz parlamento raporunda yer alır. Orada madenci çocuklar “Göğsü tavuk göğsü gibi çıkık”, “Bacakları çarpık ve kısa”, “Belirgin biçimde bodur görünümlü” ve sıklıkla “Sakat bir yürüyüşe sahip” şeklinde tanımlanır. Bir madenci de şöyle betimlenir: “Boyu kısadır, vücudu orantısız ve biçimsizdir, bacakları belirgin biçimde eğridir, göğsü dışarı doğru çıkıktır, yanakları çöküktür, alnı öne çıkıktır.”

Sander’in araştırmasına göre, Waldeck ve Wildungen yakınlarındaki Bergfreiheit kasabasında madenciler, aileleri madenlerden uzakta yaşadığı ve her gün evlerine dönmeleri mümkün olmadığı için küçük evleri paylaşıyordu. Bu evlerde yaşam ve yatma alanı aynıydı. Madenciler birlikte yemek yiyor, aynı odada uyuyordu.

Masalda da şu ifadeler yer alır: Pamuk Prenses eve girdiğinde bir masa görmüştür; masanın üzerinde yedi tabak, yedi kaşık, yedi çatal, yedi bıçak, yedi bardak. Odada ayrıca yedi küçük yatak...

Elbette başta da belirttiğimiz gibi tüm bu işaretler Yedi Cücelerin Waldeck ve Wildungen madenlerinde çalışan çocuklardan doğduğunu kanıtlamıyor; Schwabe’nin “tezi” de bir olasılıktan ibaret. Ama masaldaki işaretlerle o dönem maden işçilerinin ve çocukların gerçeklerinin birbiriyle örtüştüğünü söylemek en azından iddialı değil.

Belki Yedi Cüceler gerçekten hayal ürünüdür. Ama hayal ürünü olsalar bile, o hayalin hangi gerçeklikten beslendiğini düşünmek gerekiyor... Pamuk Prenses’in cüceleri hep çalıştı, hiç şikayet etmedi/edemedi ve hiçbirinin adı anılmadı. Madenlerdeki çocuklar için de çoğu zaman aynısı geçerliydi... Hatta Türkiye’de “çıraklık” adı altında ağır işlerde çalıştırılan ve birer birer can veren MESEM’li çocuklar için de...

Masalın çocuklara anlatmadığı şey, bu küçük adamların neden bu kadar küçük olduğuydu. Belki de asıl soru şudur: Aradan beş yüzyıl geçmesine rağmen, çocukların çalışmak zorunda kaldığı bir dünyada hangi “çıraklık” masalını anlatıyoruz?

31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.

E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...

Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...

Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.

İndir, Oku, Dinle...

Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.

App Store'dan İndir

Google Play'den İndir