BM Kadın Birimi Avrupa ve Orta Asya Bölge Direktörü Belén Sanz Luque, kadınların ücretsiz bakım yükünün ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını kısıtladığını belirterek hükümetlere bakım sistemlerini güçlendirme çağrısı yaptı.
BM Kadın Birimi: Kadınların Bakım Yükü Erkeklerden 3,4 Kat Fazla

Avrupa ve Orta Asya’da kadınlar, ücretsiz bakım ve ev işleri için erkeklerden 3,4 kat daha fazla zaman harcıyor. Bu durum kadınların gelir elde etme, eğitim alma ve kamusal hayata katılma olanaklarını kısıtlıyor. BM Kadın Birimi Avrupa ve Orta Asya Bölge Direktörü Belén Sanz Luque, Euronews’e yaptığı açıklamada bu eşitsizliğe dikkat çekerek hükümetlere bakım hizmetlerini güçlendirme, ücretsiz bakım sorumluluklarının daha adil paylaşılmasını sağlama ve kadın çevre ile insan hakları savunucularını daha etkili biçimde koruma çağrısında bulundu.
Sanz Luque, bölgede kadın çevre savunucularının giderek artan gözdağı, taciz ve güvenlik tehditleriyle karşı karşıya kaldığını belirtti.
2 Kasım’da başlatılan ve bugüne kadar 15 hükümet tarafından kabul edilen Avrupa ve Orta Asya için Kişinev Bakım Eylem Gündemi (2026–2030), bakım hizmetlerini ekonomi ve sosyal politikaların, kamu yatırımlarının ve toplumsal cinsiyet eşitliği çalışmalarının merkezine yerleştirmeyi amaçlıyor.
“Bakım emeği toplumlarımızın ve ekonomilerimizin işlemesini sağlıyor. Ancak kamu politikaları ve bütçeler, bu emeğin gerektirdiği zamanı ve çabayı çoğu zaman görmezden geliyor” diyen Sanz Luque, ücretsiz bakımın görünmeyen maliyetinin büyük bölümünü kadınların üstlendiğini, bunun da ekonomik fırsatlarını ve kişisel gelişimlerini olumsuz etkilediğini söyledi.
Bölgesel eylem planını parçalı önlemlerden kapsamlı bakım sistemlerine geçiş açısından önemli bir dönüm noktası olarak nitelendiren Sanz Luque, çerçevenin sürdürülebilir finansman, nitelikli bakım hizmetleri, bakım çalışanları için insana yakışır işler, ücretsiz emeğin daha adil paylaşılması, toplumsal normların dönüştürülmesi ve hesap verebilirliğin güçlendirilmesi gibi öncelikleri bir araya getirdiğini belirtti.
Hükümetlere bu öncelikleri, maliyetleri hesaplanmış ulusal eylem planlarına dönüştürmeleri; planları açıkça tanımlanmış kurumsal sorumluluklar ve toplumsal cinsiyete duyarlı bütçelerle desteklemeleri tavsiye ediliyor.
Sanz Luque’ye göre kapsamlı bakım sistemleri oluşturmak giderek daha acil bir ihtiyaç haline geliyor. Yaşlanan nüfus, göç, yerinden edilme, savaş, çatışma ve iklim kaynaklı krizler, bölge genelinde aileler ve mevcut bakım düzenlemeleri üzerindeki baskıyı artırıyor.
Hükümetlerin öncelikle ailelerin erişebileceği ve kullanabileceği uygun fiyatlı, nitelikli çocuk bakım hizmetlerini yaygınlaştırması gerekiyor. Yaşlılar ve engelliler için de kişilerin onuruna ve bireysel tercihlerine saygı gösteren, toplum temelli hizmetlerin geliştirilmesi önem taşıyor.
Bakım çalışanlarının çalışma koşullarının iyileştirilmesi de gündemin temel unsurlarından biri. Bu kapsamda insana yakışır ücretler ve sosyal güvenceye erişimin yanı sıra kadınların ve erkeklerin bakım sorumluluklarını daha eşit paylaşmasını sağlayacak ebeveyn izinleri ve iş yeri düzenlemeleri öne çıkıyor.
Sanz Luque, hizmetlerin yalnızca kent merkezleriyle sınırlı kalmaması, kırsal bölgelerdeki topluluklara ve desteğe erişimde en fazla engelle karşılaşan ailelere de ulaşması gerektiğini vurguladı.
Kamu hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının bakım emeğindeki eşitsiz dağılımı tek başına ortadan kaldırmayacağını belirten Sanz Luque, çocukların, yaşlı akrabaların ve diğer aile üyelerinin bakım sorumluluğunun otomatik olarak kadınlara ait olduğu yönündeki köklü beklentilerin de sorgulanması gerektiğini söyledi.
“Yatırım, kadınların her zaman bakım sorumluluğunu üstleneceği beklentisinin değiştirilmesiyle birlikte yürütülmeli” diyen Sanz Luque, toplumsal normların dönüşümünde eğitim sistemlerinin, işverenlerin, toplum liderlerinin ve medyanın rolüne işaret etti.
İklim değişikliği kadınların ücretsiz bakım yükünü artırıyor
Sanz Luque, iklim değişikliğinin bakım sistemlerinin geliştirilmesini daha da acil hale getirdiğini, çevresel baskıların kadınlar ve kız çocukları üzerinde çoğu zaman orantısız sonuçlar doğurduğunu söyledi.
BM Kadın Birimi'nin son küresel bilgi notuna göre, en az 1,5 milyar kadın ve kız çocuğu halihazırda iklim krizinden ağır etkilenen bölgelerde yaşıyor. Evinde su bulunmayan hanelerin üçte ikisinde suyu temin etme sorumluluğunu kadınlar üstleniyor. Yüksek emisyon senaryosunda su toplamak için harcanan sürenin 2050’ye kadar yüzde 30’a varan oranda artabileceği öngörülüyor.
Etkilenen topluluklarda yaşayan kadınlar için suya ulaşmak üzere daha uzun mesafeler kat etmek, eğitim, ücretli çalışma ve dinlenme için ayrılabilecek zamanın azalması anlamına geliyor. Özellikle ücretsiz ev ve bakım işlerinin büyük bölümünü zaten kadınların üstlendiği hanelerde bu ek sorumluluklar mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirebiliyor.
Aşırı hava olayları da temel hizmetleri aksatarak ailelerin sorumluluklarını artırabiliyor. Aşırı sıcaklar nedeniyle bir çocuk bakım merkezinin kapanması veya sel yüzünden sağlık hizmetlerinin kesintiye uğraması, bakım ihtiyacını ortadan kaldırmıyor. Bunun yerine ortaya çıkan ek yükü çoğu zaman kadınlar üstleniyor.
Bu nedenle Bakım Eylem Gündemi, iklim koşullarına dayanıklı bakım sistemlerinin geliştirilmesini ve kriz dönemlerinde temel hizmetlerin kesintisiz sürdürülmesini sağlayacak önlemleri de içeriyor.
Sanz Luque; güvenli çocuk bakım tesisleri, güvenilir su kaynakları ve sağlık merkezlerinde temiz enerji kullanımını, toplulukların iklim kaynaklı aksaklıklara karşı dayanıklılığını artırırken ek sorumlulukların orantısız biçimde kadınlara yüklenmesini önleyebilecek yatırımlara örnek gösterdi.
İklim direncinin, toplulukların çevresel acil durumlarla karşılaştıklarında temel bakım hizmetlerini sürdürebilme kapasitesi üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Finansman, bu hedeflere ulaşmanın önündeki en büyük engellerden biri olmayı sürdürüyor. Sanz Luque, yetersiz kaynakları, kurumlar arasındaki parçalı sorumlulukları ve köklü toplumsal cinsiyet normlarını bölgesel gündemin uygulanmasındaki başlıca zorluklar olarak sıraladı.
İklim finansmanı mekanizmalarının toplumsal cinsiyet eşitliği, bakım altyapısı ve iklim direnci arasındaki ilişkiyi daha iyi yansıtması gerektiğini de vurguladı.
BM Kadın Birimi'ne göre, iklim odaklı resmi kalkınma yardımlarının küresel ölçekte yalnızca yüzde 4’ü toplumsal cinsiyet eşitliğini önceliklendiriyor. Sanz Luque, toplulukların iklim kaynaklı krizlere karşı dayanıklılığını artıran bakım sistemi yatırımlarının ulusal iklim planlarında ve finansman stratejilerinde tanınması gerektiğini savundu.
Sanz Luque’ye göre bölgesel taahhüdün başarısı, nihayetinde kadınların gündelik yaşamlarında yarattığı somut değişimlerle ölçülmeli.
“Bu çabanın başarıya ulaşması, bir kadının çocuğunun güvenli biçimde bakıldığını bilerek işe gidebilmesi, yaşlı bir kişinin ihtiyaç duyduğu desteğe erişebilmesi ve bakım çalışanlarının insana yakışır bir gelir elde edebilmesi anlamına geliyor” dedi.
Kadın çevre savunucuları gözdağı ve hukuki tacizle karşı karşıya
Ücretsiz bakım emeğinin eşitsiz dağılımının yanı sıra Avrupa ve Orta Asya’da çevreyi ve insan haklarını savunan kadınlar da giderek artan güvenlik tehditleriyle karşı karşıya. Bu tespit, BM Kadın Birimi'nin ayrı bir bölgesel araştırmasında yer alıyor.
Araştırma, kadın çevre ve insan hakları savunucularının rollerini ve katkılarını, çevresel yıkıma, kirliliğe ve topluluklarını tehdit eden diğer gelişmelere karşı mücadele ederken karşılaştıkları risklerle birlikte inceliyor.
Kadınlar çevrenin korunmasında topluluk örgütleyicileri, aktivistler, gazeteciler, avukatlar ve araştırmacılar gibi farklı roller üstleniyor. Çalışmaları çoğu zaman güçlü çıkar gruplarına karşı çıkmayı ve yerel toplulukların sağlığını ve geçim kaynaklarını doğrudan etkileyen çevresel zararlara dikkat çekmeyi gerektiriyor.
Sanz Luque, “Bir kadın yaşadığı topluluktaki bir ormanı savunduğunda, o ormana bağlı olan herkesin geleceğini savunuyor: çocuklarını, komşularını ve gelecek nesilleri” dedi.
Kirletilmiş nehirlere veya sağlıksız havaya karşı seslerini yükselten kadınların da sağlıklı bir çevrede ve güvenli bir yaşam sürme hakkını savunduğunu belirtti.
Ancak bu çalışmalar kadınları gözdağı, hukuki baskı ve kendilerine ya da ailelerine yönelik tehditlerle karşı karşıya bırakabiliyor.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi’nin (OHCHR) verilerine dayanan BM Kadın Birimi bölgesel araştırması, 2015–2026 yılları arasında 18 ülke ve bölgede çevre savunucularına yönelik doğrulanmış 403 saldırı tespit ediyor. Bunların 112’si kadınları hedef aldı.
Sanz Luque, birçok saldırının bildirilmemesi veya bağımsız biçimde doğrulanamaması nedeniyle bu sayıların gerçek olayların yalnızca bir bölümünü yansıtıyor olabileceği uyarısında bulundu.
İstatistiklerin arkasında gözdağıyla, hukuki masraflarla, geçim kaynaklarına yönelik tehditlerle ve kendilerinin ya da ailelerinin güvenliğine ilişkin endişelerle mücadele eden kadınlar bulunuyor.
Kadın çevre savunucuları, özellikle kadın olmalarını hedef alan istismar biçimlerine de maruz kalıyor. Bunlar arasında çevrimiçi taciz, cinselleştirilmiş tehditler ve mesleki yeterliliklerini, özel yaşamlarını ya da annelik rollerini sorgulayan karalama kampanyaları yer alıyor.
Sanz Luque’ye göre bu saldırılar yalnızca kadınların çevre çalışmalarını zayıflatmayı değil, aynı zamanda onları seslerini yükseltmekten ve kamusal yaşama katılmaktan caydırmayı amaçlıyor.
Bu baskı kadınların toplumdan uzaklaşmasına, kendilerini sansürlemesine ve tükenmişlik yaşamasına yol açarak çalışmalarını sürdürmelerini giderek zorlaştırabiliyor.
“Hiçbir kadın, topluluğunun sağlıklı bir çevrede yaşamasını istediği için bu riskleri üstlenmek zorunda kalmamalı” dedi.
Hukuki koruma gerçek güvenliğe dönüşmeli
Araştırma, mevcut yasal korumalara rağmen kadın çevre savunucularına tanınan resmi güvenceler ile gündelik hayatta karşılaştıkları gerçekler arasında önemli bir uçurum bulunduğuna dikkat çekiyor.
Araştırma kapsamındaki 18 ülke ve bölgenin tamamında toplumsal cinsiyet eşitliğini güvence altına alan yasal çerçeveler bulunuyor. Bunların 15’inde ise uluslararası taahhütler veya ulusal mevzuat aracılığıyla çevre savunucularına yönelik yasal korumalar mevcut.
Ancak Sanz Luque, kadınlar tehditleri güvenli biçimde bildiremiyor, hukuki temsile erişemiyor veya davalarının gerektiği gibi soruşturulacağına güvenemiyorsa yasal güvencelerin çok az anlam taşıdığı uyarısında bulundu.
Hükümetlere, kadın çevre savunucularının da katılımıyla geliştirilecek bağımsız ve gizlilik esasına dayalı koruma mekanizmaları oluşturma çağrısı yaptı.
Bu mekanizmaların, kadınları yardım alabilmek için karmaşık kurumsal süreçlerle uğraşmak zorunda bırakmadan hukuki yardım, fiziksel koruma, dijital güvenlik ve psikososyal destek sağlaması gerekiyor.
Araştırmanın öne çıkardığı bir diğer konu ise hesap verebilirlik. Çevre savunucularına yönelik kaydedilen saldırıların yaklaşık yüzde 53’ü özgürlükten yoksun bırakmayı, yüzde 26’sı ise hukuki veya idari tacizi içeriyor.
Sanz Luque, hükümetlerin kamuoyunun katılımını bastırmayı amaçlayan kötü niyetli davalar da dahil olmak üzere hukuki süreçlerin aktivistleri sindirmek veya susturmak için kullanılmasını önlemesi gerektiğini söyledi.
Çevre savunucularına yönelik saldırıların hızlı ve tarafsız biçimde soruşturulması gerektiğini vurgulayan Sanz Luque, ulusal insan hakları kurumlarının da tehdit ve ihlallere etkili yanıt verebilmek için bağımsızlığa, kaynaklara ve yeterli kapasiteye sahip olması gerektiğini belirtti.
Hükümetlerin saldırılara müdahale etmenin ötesinde, çevresel zarar meydana gelmeden önce kadınların çevreyle ilgili karar alma süreçlerinde anlamlı bir rol üstlenmesini sağlaması gerekiyor.
Bunun için bilgiye erişimin kolaylaştırılması, gerçek anlamda kamusal istişare yürütülmesi ve adalete uygun maliyetlerle erişim sağlanması önem taşıyor. Böylece topluluklar ve kadın savunucular, kararları etkileyebilecek ve zararları önleyebilecek kadar erken aşamada endişelerini dile getirebiliyor.
Uluslararası kuruluşlara koruma mekanizmalarını güçlendirme çağrısı
Uluslararası kuruluşlar da Avrupa ve Orta Asya’daki kadın çevre savunucularının güvenliğinin artırılmasında önemli bir rol oynayabilir.
Sanz Luque, bu kuruluşların ulusal koruma sistemlerinin güçlendirilmesine, bağımsız izleme çalışmalarına ve kadın savunucuların ilgili BM ve bölgesel insan hakları mekanizmalarıyla bağlantı kurmasına yardımcı olabileceğini söyledi.
Ancak tehditlere hızlı yanıt verilebilmesi için bu mekanizmaların yeterli personel ve finansmanla desteklenmesi, hükümetlerle sürdürülebilir bir iletişim ve takip sürecinin yürütülmesi gerektiğini vurguladı.
Sanz Luque, Aarhus Sözleşmesi’ni çevresel demokrasi ve çevre savunucularının korunması açısından önemli bir bölgesel araç olarak gösterdi.
Sözleşme, çevresel bilgilere erişim, çevreyle ilgili karar alma süreçlerine katılım ve çevresel konularda adalete erişim ilkelerini düzenliyor. Sözleşme kapsamındaki hızlı müdahale mekanizması da çevre savunucularına yönelik tehditlerin ele alınmasına yönelik bir araç sunuyor.
Bağışçıların ise kadınların öncülük ettiği kuruluşlara, hukuki desteğe ve güvenilir yerel koruma ağlarına esnek ve uzun vadeli finansman sağlamada kritik rolü bulunuyor.
Sanz Luque, kurumsal korumaya ve hukuki yardıma erişimin sınırlı olabildiği kırsal ve uzak bölgelerde çalışan kadınlar için bu desteğin özellikle önemli olduğunu belirtti.
Finansmanın, kendisini çevre savunucusu olarak tanımlamasa da topluluklarını, doğal kaynakları ve ortak çevreyi korumaya katkıda bulunan kadınlara da ulaşması gerektiğini söyledi.
Kadın çevre savunucularının korunmasının iklim kriziyle mücadeleye yönelik daha geniş çabalardan ayrı değerlendirilmemesi gerektiğini savunan Sanz Luque, bu kadınların güvenliğinin, haklarının ve liderliğinin kapsayıcı ve etkili bir çevre koruma ve iklim eylemi için temel önemde olduğunu vurguladı.
“Kadınlar, çevrelerini savunmak ile kendi güvenliklerini korumak arasında seçim yapmak zorunda bırakılmamalı” dedi.
Sanz Luque, iklim krizine verilecek yanıtın merkezinde kadınların güvenliğinin, haklarının ve liderliğinin yer alması gerektiğini de sözlerine ekledi.


