Bozkurt'tan Bombaya: Memlekette Okunsun

Bu yazıyı yazmama Yılmaz Özdil sebep oldu. 10 Kasım’daki YouTube yayınını geç de olsa izliyordum. Üstat, Atatürk bölümüne şöyle girdi: “Atatürk niye ölümsüzdür? Hiç düşündünüz mü?”

Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyet, devrimler… Hepsi şüphesiz, dedi. Ama asıl sebep bu değil: “Atatürk ölümsüzdür, çünkü hayatın ta kendisidir.”

Sonra Atatürk’ün bir sözünü hatırlattı. Biri “Mustafa Kemal dün akşam içki içmiş, dans etmiş” diye dedikodu yaparsa, “Evet içti, evet dans etti” deyin, diyordu Atatürk. Yaptıklarını saklamaktan, başka türlü görünmekten hoşlanmıyordu. Hayatı milletinin gözü önündeydi.

Aklıma, onun bu hayatını daha kendisi hayattayken anlatan bir kitap geldi: Bozkurt. Şimdi izin verin, size o kitabın hikayesini anlatayım.

1932 sonbaharında Londra’da bir kitap yayımlandı: Grey Wolf. Bizdeki adıyla Bozkurt. Yazarı Harold Courtenay Armstrong. Birinci Dünya Savaşı’nda Irak cephesinde Türklere esir düşmüş bir İngiliz subay.

Kitap Batı’da ilgi gördü. Gazi’nin sofrasını, içkisini, öfkesini, yalnızlığını, özel hayatını anlatıyordu. Alt başlığında ona “diktatör” diyor, onu “yanlış zamanda doğmuş bir adam, bozkır Tatarlarına bir geri dönüş” diye tarif ediyordu. Üslup sivriydi; yer yer düşmanca, yer yer hayran. Türk milletine dair aşağılayıcı genellemeler de cabası.

Peki kitabın hedefindeki adam ne yaptı?

Yakın arkadaşı Kılıç Ali anlatıyor: Atatürk kitabı getirtti. Bir gece sofrada, geç saatlere kadar tercüme ettirip dinledi. Sıra içkisine dair satırlara, kasıtlı yorumlara da geldi. Sonunda Armstrong’un sofradaki eğlenceleri eksik yazdığını söyleyip takıldı:

“Bunun ithalini menetmekle hükümet hataya düşmüş. Adamcağız yaptığımız sefahati eksik yazmış, bu eksiklerini ben ikmal edeyim de kitaba müsaade edilsin ve memlekette okunsun!”

Bir latifeydi bu. Ama bazı şakalar ciddi sözlerden çok daha fazlasını anlatır. Kendisi hakkında yazılmış ağır satırları dinleyen, ardından kendisiyle de eğlenebilen bir kurucu… O sofradaki rahatlıkta, yaptıklarının ağırlığını bilen bir insanın kendine güveni var.

Falih Rıfkı Atay’ın Çankaya’daki tespiti daha da çarpıcı: Atatürk övülmekten hoşlanırdı ama kendisi hakkında yazılanlar içinde en beğendiği, Türkiye’de yasaklı olan bu Bozkurt’tu.

Atatürk, kitaptaki yanlışları da cevapsız bırakmadı. Necmettin Sadak’a aktardığı düzeltmeler, Aralık 1932’de Akşam’da yayımlandı. Sadak’ın cevabındaki şu cümle, tartışmanın özünü anlatıyordu: “O, dahili politika tertibatiyle iktidar makamını ele geçirmiş bir siyaset adamı değil, büyük bir milletin ıstırabının doğurduğu bir kahramandır.”

Ardından cephedeki Mustafa Kemal’i hatırlatıyordu. Savaşın en ağır günlerinde bile Meclis’i ihmal etmeyen, cepheden Ankara’ya gelip milletvekillerini ikna etmeye çalışan Mustafa Kemal’i… Armstrong’un kişisel iktidar olarak gördüğü gücün arkasında, bağımsızlığı için ayağa kalkmış bir millet vardı.

Cevaplar yalnızca özel hayata dair iddialarla sınırlı değildi. Millî Mücadele’nin ve devrimlerin bütün başarısının tek bir kişiye bağlanmasına da itiraz ediyordu. Bu itirazın arkasında, Cumhuriyet’in geleceğini bir insan ömrüyle sınırlamayan bir bakış görmek mümkün: Tek bir kişiye bağlanan düzen, o kişiyle birlikte çöker.

Kitabın Türkiye’ye girişi, Atatürk’ün de imzasını taşıyan 4 Aralık 1933 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla yasaklandı. Bozkurt’un hikayesinde sofra latifesi de vardı, gazetede verilen cevaplar da, yasak kararı da… Bugün benim üzerinde durduğum, o cevap verme iradesi. Bir iddianın karşısına bilgiyle, belgesiyle, cevabıyla çıkabilmek.

Bozkurt, hakkında yazılanlarla nasıl mücadele edileceği sorusunu bırakıyor önümüze. Bu soru, yıllar sonra Türkiye’nin karşısına tek bir kelimeyle çıktı: Bomba!

2009, 32. Gün stüdyosu. Şamil Tayyar, Yalçın Küçük’e Ergenekon soruşturmasında bulunan bombaları sorduğunda Küçük kitaplarına uzandı:

“Bomba! Ben Yalçın Küçüğüm. Ben kitap yazmıyorum dedim. Ben kitap sıkıyorum dedim. Ergenekoncular birleşeceklermiş, Orhan Pamuk’u öldüreceklermiş. Ben o zaman söyledim, Orhan Pamuk’u ben öldürdüm dedim. Şu kitabı sıktım, öldürdüm. Bunlar bomba.”

Kitaplarını göstererek devam ediyordu: “Bakın, Tayyip Bey buna dava açtı. Burada ne var? Berat, damadının adıyla üzerinde bilimsel çalışmalar var. Bu da bir bomba bir yerde. Bu da bomba. Ben bomba sıkarım. Benim bileğim var. Siz öyle zannetmeyin bombaları. Ben bomba değil, kitap yazarım.”

Orhan Pamuk için kullandığı “öldürmek” sözü de, elinde gösterdiği “bombalar” da kitaplarıyla giriştiği polemiklerin mecazıydı.

Tartışma burada bitmedi. Küçük, 1960 Mayıs’ında Harp Okulu’nun yürüdüğünü anlatırken Tayyar araya girdi: “Keşke arkanızda millet yürüseydi.” Küçük “Millet yürüdü” dedi; Tayyar’ın cevabı alaycıydı: “Nerede? Biz niye fark edemiyoruz hocam?” Küçük sözü sandığa getirdi: “Bülent Ecevit yüzde kırk üç oy aldı. Vermediniz iktidarı. Yüzde otuz dörde iktidar diyorsunuz.”

O yüzde 34, AK Parti’yi 2002’de tek başına iktidara taşıyan oydu. (Ecevit’in CHP’si 1977’de yüzde 41,4 almıştı.) Tayyar daha sonra o partinin milletvekili oldu; bugün de partinin en yılmaz savunucusu...

O stüdyodaki soru ise hala yerinde duruyor: Milletin iradesi, yalnızca sizin arkanızda olduğunda mı kıymetli?

İki yıl sonra aynı kelime, bu kez mecaz olarak değil, devletin ağzından düştü.

Tarih Mart 2011. Ahmet Şık, Gülen cemaatinin emniyetteki örgütlenmesini anlattığı İmamın Ordusu daha basılmadan gözaltına alındı. Kapıdan çıkarken “Dokunan yanar” dedi. Taslağa el konuldu, nüshaların peşine düşüldü. Şık, gözaltından tahliyesine kadar 375 gün özgürlüğünden yoksun kaldı.

Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, kitabın toplatılmasını bomba yapımında kullanılan malzemeler üzerinden savundu. Ardından bazı kitapların “bombadan daha tesirli” olabileceğini söyledi. Henüz yayımlanmamış bir kitap bomba sayılıyordu. Okur karar vermeden karar verilmişti.

Küçük’ün elinde yazdıkları ve bir mecaz vardı. İki yıl sonra bir başbakanın bomba benzetmesinin hedefinde ise tutuklu bir gazetecinin henüz yayımlanmamış kitabı vardı. Bir benzetmenin anlamı, onu kimin, hangi güçle kullandığına göre değişiyordu. Ahmet Şık için bu benzetmenin karşılığı, hayatından alınan 375 gündü.

Yalçın Küçük 6 Nisan’da aramızdan ayrıldı. Kitapları duruyor. Ahmet Şık’ın yazdıkları da…

Ardından 15 Temmuz 2016’da hain darbe girişimi yaşandı. Devletin içine yerleşen örgütlenme, artık ülkenin en ağır gerçeğiydi. Peki yıllar önce bunu araştıran gazetecinin başına gelenlerle yüzleşildi mi? Ahmet Şık, aynı yılın sonunda bu kez “terör örgütü propagandası” suçlamasıyla yeniden tutuklandı.

Ve 10 Kasım 2026’da, Atatürk’ü andığımız gün, Ahmet Şık’ın eşi, Heinrich Böll’ün Türkiye’deki çalışmalarında görev yapan Yonca Verdioğlu Şık, “siyasal veya askerî casusluk” soruşturması kapsamında evinden alınıp adliyeye götürüldü. İfadesinin ardından adli kontrol şartıyla serbest bırakıldı.

Örgüt. Propaganda. Casusluk!

Bu ağır kelimelerin arkasında insanların hayatı var. Bir suçlamayı dile getirmek kolay; onu somut delille ortaya koymak ise devletin sorumluluğu. Suçlamanın ağırlığı, delilin yerini tutmaz.

Atatürk’ü andığımız bir günde bunları konuşuyor olmak, insanı ister istemez Cumhuriyet’in yurttaşa verdiği yere götürüyor. Halkın kararına güveniyorsak, okuyacağına, öğreneceğine, soracağı soruya da güvenmemiz gerekmez mi?

Atatürk, kurduğu Cumhuriyet’in geleceğini yurttaşlarının aklına, emeğine, iradesine emanet etti. O mirasa sahip çıkmak, halkın öğrenme ve karar verme hakkına sahip çıkmayı da gerektirir.

Armstrong, “diktatör” dediği adamı kitabının sonunda şöyle anlatıyordu:

“Ailesiz, dostsuz, yalnız bir adam; Türk halkını kendi mülkünün ve iktidarının mirasçısı yaptı. Türkiye’de bir daha asla bir diktatör olmasın diye diktatördür.”

Kendisine diktatör diyen bir İngiliz yüzbaşısı bile bunu görmüştü. Aradan bir asıra yakın zaman geçti. Bugün kendi gazetecilerimizin yazdıklarına tahammül edemiyorsak, sorun eleştiride değil, eleştiriden korkanlardadır. Çünkü gazeteciyi tutuklamak, gerçeği tutuklamaya yetmez.

Kılıç Ali’nin aktardığı o sofra latifesinde bugün de karşılığını aradığım bir çağrı var: “Memlekette okunsun.”

Kitabı toplatmayın, haberi yasaklatmayın; okutun. Gazeteciyi susturmayın; cevap verin. Bırakın gerçekler konuşsun. Bırakın halk karar versin.

Not: Yazıya, Atatürk’ü yıllardır bıkmadan anlatan Yılmaz Özdil’le girdim. Anlatıda yanlışım varsa, bu konuda ihtisas yapanlar da bağışlasın. Sürçülisan ettiysem affola; hafıza-i beşer nisyan ile maluldür. Ama yine de hafıza her şeydir.