Bürokratik Oligarşi

Tuncay KAPUSUZOĞLU - [email protected]

Kelime anlamı olarak bürokrasi, “devlet kurumlarında çalışan üst düzey yöneticiler topluluğu”; oligarşi, “küçük ve ayrıcalıklı bir azınlık tarafından, yozlaşmış veya bencil amaçlarla kurgulanan despotik iktidar”; “Bürokratik oligarşi” ise “atanmış devlet memurlarından oluşan azınlık bir grubun, süreklilik taşıyacak şekilde seçilmiş siyasi irade üzerinde bir güç oluşturarak yönetime ortak olmasıdır” biçiminde tanımlanabilir.

Tek başına iktidara gelen AKP’nin 23 Kasım 2002 tarihinde TBMM’de okunan 58. Hükümet Programı’nda yapılan açıklama aynen şu şekildedir:

“Yolsuzluk, kamu imkanlarının kişisel çıkarlar için kötüye kullanılmasıdır. Sosyal, ekonomik, kültürel, siyasal ve her şeyden önemlisi ahlaki çöküntü ve çürümüşlüğün ürünü ve göstergesi olan yolsuzluk, halkın bürokrasiye, siyaset kurumuna ve genel olarak devlete ve adalete güven duygusunu zayıflatmaktadır. Yolsuzluğun önlenmesinde temel öncelik, siyasetin ve kamu yönetiminin yolsuzluktan arındırılması olacaktır. Bu mücadele yapılırken toplumun temiz kalmış geniş kesimleri ve sivil toplum örgütleri sorunun çözümüne katılarak, mücadele topluma mal edilecektir. Kamunun kaynak dağıtım mekanizmalarında yolsuzluğun azaltılabilmesi için vergi, ihaleler, devlet yardımları, krediler, teşvikler, sübvansiyonlar, gümrük işlemleri, işe alma, terfi ve tayinlerde, siyaset-sermaye ilişkilerinde şeffaflık sağlanarak siyasi kayırmacılık önlenecektir…”

58. Hükümet Programı’nda yatırımlar, ihracat ve vergi teşvikleri için sık sık “bürokratik engeller”in kaldırılacağı vurgulanmıştır.

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, 2003 yılında bir iş yeri açılışında “bürokratik oligarşi” kavramını açıkça kullanarak, “Bu ülkede bürokratik oligarşi var ve bu siyaseti bile parmağının ucunda döndürüp duruyor’’ demiştir.

Başbakan Erdoğan, 2004 yılında Bağ-Kur Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada, bürokrasiyi yıkmak için büyük adımlar attıklarını dile getirerek, ‘’Bir şey daha söylemeliyim, bu işi tam başardık mı? İnanın henüz daha başarmadık. Bürokratik oligarşiyi yenmediğimiz sürece, bunu başarmadığımız sürece halka olan bu sıkıntı, zulüm devam edecektir’’ dedi.

2016 yılında Hırvat-Türk İş Forumu’nda konuşan Erdoğan, “devlet yöneticileri olarak iş dünyasının önündeki bürokratik zorlukları ve engelleri kaldırmakla görevli olduklarını” söyleyerek, “Benim bürokraside her zaman en büyük rakibim bürokratik oligarşidir. Siyasiler, bürokratik oligarşiyi mağlup ettikleri oranda başarılı olurlar. Buna inanıyorum” dedi.

Erdoğan, 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı seçimi için çalışmalar yaparken, “Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin en önemli getirilerinden birisi, bürokratik oligarşinin egemenliğinin son bulması olacaktır. 24 Haziran’dan sonra sistem tüm kurumlarıyla daha sağlıklı ve hızlı işleyecek” dedi.

Bir nefret objesi olarak kullanılan bürokratik oligarşi kavramının belli kesim tarafından hedef alınması uzun bir geçmişe sahiptir. Ancak, bürokratik oligarşinin kim ya da kimler olduğu hiçbir zaman somut olarak açıklanmamıştır. Uygulamada hedef, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurumsallaşmış, siyasi iktidarın güdümünde olmayan, uzun yıllardır objektif yasal kriterlerle faaliyette bulunan, kurum kültürüne sahip; güvenlikten, diplomasiye, denetimden, planlamaya kadar çok geniş bir yelpazede yer alan devlet kuruluşları olmuştur. AKP’nin İktidara geldiği 2002 yılından itibaren söz konusu kuruluşların tamamı, kurum kültürü, tarafsızlıkları ve işini yaparken yasalarla sağlanan bağımsızlıkları zayıflatılarak, siyasi İktidara her yönüyle doğrudan bağlanmaya çalışılmıştır. Siyasi iktidarın talimatlarının ötesinde, istemediği bir hususu yapmaları ya da istediği bir hususu reddetmeleri kabul edilemez hale getirilmiştir. Bu çerçevede, her ne kadar birebir ilişkilendirilmese de genel bir “bürokratik oligarşi” eleştirisiyle, bahsedilen tüm birimler deyim yerindeyse tornadan geçirilmiş, yeni bir “bürokrasi” oluşturulmuştur.

Son yaşanan fon skandalı kapsamında özellikle finansal denetim birimlerine bakacak olursak;

Geçmişte müdahale edilmeksizin son derece etkin denetim işlevi gören kurumların büyük bir kısmı kapatılmış, bir kısmı da bağımsızlıkları tamamen yok edilerek hiyerarşik bir düzen içinde etkisizleştirilmiş; kontrol altında faaliyette bulunan bağımlı kuruluşlar haline getirilmiştir.

Söz konusu kuruluşlar, geçmişte usta-çırak ilişkisi içinde geleceğini teslim edeceği elemanlarını özenle, liyakati esas alarak seçmiş, hiçbir şekilde “siyasi görüş, inanç, ırk, memleketçilik” ayrımcılığına başvurmamış, bu konuda büyük bir hassasiyet göstermiştir.

Girişte objektif sınavlarla alınan nitelikli elemanlara, kurum bünyesinde mesleğin gereklerine uygun olarak son derece iyi bir eğitim verilmiştir. Uzmanlık aşamasına gelen yetkin elemanların maddi olanakları bir devlet memurunun alabilecekleriyle sınırlı olmuştur. Olanak sağlanırsa, gayet mütevazı bir lojman ve işe gidiş gelişlerde kullanılan servis araçları olabilecek yegâne ayrıcalıktı.

Bu birimleri ve çalışanlarını “bürokratik oligarşi” olarak tanımlayıp suçlamak, gerçek dışılığın ötesinde son derece haksız bir ithamdır. Buralarda siyasi iktidarın yönetimini sınırlayan “kalantor” bir kitleden ziyade, siyasi müdahale olmaksızın ülke çıkarları için yasalara uygun şekilde özveriyle çalışan bir “devlet memuru” grubu bulunmaktaydı.

Eylül ayı içinde yaşanan ülke tarihinin en büyük ekonomik skandallarından olan fon ve hisse senedi manipülasyonları, ülkede bağımsız, tarafsız ve yetkin denetim birimlerine olan ihtiyacın önemini açıkça ortaya koymuştur. Denetim birimlerinin en önemli özelliği caydırıcı olmasıdır. Etkinlik kaybolunca, kötü niyetli kişiler üzerindeki caydırıcılık da yok olmaktadır.

Çok sayıda bürokrat, siyasetçi, iş insanı kamuoyunun gündeminden düşmeyen fon skandalına karışmıştır. Eğer “bürokratik oligarşiden” bahsedilecekse, fon skandalında göz altına alınan, tutuklanan, haklarında çeşitli tedbirler alınan “bürokratlar” listesine bakmak yeterli olacaktır. Ayrıca, gelinen son aşamaya kadar, devlet birimlerince bu skandalın ortaya çıkarılmaması, yaratılan yeni “bürokrasinin” durumunu göstermek bakımından ayrı bir skandala işaret etmektedir.

Yıllardır haksız yere ortaya atılan bürokratik oligarşi suçlamasıyla devletin kurum kültürüne sahip denetim birimleri yok edilmiş ya da işlevsizleştirilmiştir. Denetimin caydırıcılığını yitirmesiyle kötü niyetli kişiler cesaretlendirilmiştir. Son fon skandalı göz göre göre gelmiş, ülkeye maddi ve manevi olarak büyük bir hasar vermiştir.

Ülkede yeterli bilgi de birikim de vardır. Bu nedenle ilk fırsatta geçmişte olduğu gibi liyakate dayalı, tarafsız ve bağımsız birimlerin hiçbir siyasi müdahaleye izin verilmeyecek şekilde yeniden kurulması zorunludur. Ülkenin geleceği bunu gerektirmektedir.