Dindar görünümlü cömert sahtekâr, yardımını kutsal bir kılıfın içine gizler. Dağıttığı lütuf benzeri yardımları veya sponsor olduğu hayır işlerini, kendi usulsüzlüklerinin üzerini örten ilahi bir zırh gibi kullanır. Çevresindekilere veya işçilerine reva gördüğü düşük ücretleri, haksız kazançları ve emek sömürüsünü “kader” ve “rızık” retoriğiyle gizlerken; kürsülerde uzattığı elle bir velinimet rolü oynar. Buradaki tehlike, cömertliğin bir borçlandırma mekanizmasına dönüşmesidir.
Cömert Sahtekarlar

İnsânî mükellefiyetlerini menfaat maskesine çeviren bu zihniyet, kutsî olanı kendi dünyevi saltanatına alet eden yüzsüzlerdir. Bu hâl sadece dindarlık maskesiyle yapılmaz. Aksine belki de seküler olan bunu bir silah olarak kullanır.
Yani seküler zengin aynı oyunu modern kurumlar, dev hayırseverlik vakıfları ve parlak gala geceleri üzerinden oynar. Şirketlerinin sebep olduğu çevre tahribatını, vergi kaçırma oyunlarını ya da acımasız çalışma şartlarını “kurumsal sosyal sorumluluk” makyajıyla örter. Vergi avantajı sağlamak ve kamuoyu algısını yönetmek için dağıtılan bütçeler, aslında toplumun tabanından çalınan katbekat fazlasının üzerini örten taze bir boyadır. Sanata bilime ya da fukaraya aktarılan paralar, asıl suçun işlendiği sahadaki izleri silmek için kullanılan cilalı birer araçtan başkası değildir.
Aralarındaki söylem oldukça farklı da olsa, bu iki tipolojinin altında yatan canavar aynıdır.
Gerçek cömertlik alan elin haysiyetini korurken, sahte cömertlik alan eli bağımlı kılar ve muhtaçlığın devamını ister. Cömert sahtekârın amacı doyurmak değil, bağımlı kılmaktır; iyileştirmek değil, muhtaç bırakmaktır. Verdikleri her kuruşun çetelesini tutar, yedirdiği her lokmanın nasıl geri döneceğini hesaplar. Çoğu için cömert görünmek bir nevi hastalıktır. İçinin bir yanını tatmin ederken diğer yanının baskısına boyun eğerek yardım ettiğinin burnundan fitil fitil getirir. Aslında burada da murat bir verip iki almaktır.
Yani o cömertliğin ardına gizlenmiş koca bir canavar yatar ve o canavar, yaptığı iyilikten çok zarar verir. İnsanlığın iyiliğe olan inancını yok eder.
İtibar sigortası
Bir bağış töreni düşünün: kameralar, alkışlar, “hayırsever” sıfatıyla anılan bir isim, arkasında dev bir logo. Salonun dışında ise aynı kişinin fabrikasında asgari ücretin altında çalıştırılan işçiler, ödenmemiş fazla mesailer, geciktirilmiş borçlar, gücün meydana getirdiği fırsat sömürüleri ve vergi kaçırmalar… Bu tablo, günümüzün en yaygın ama en az konuşulan ikiyüzlülüklerinden birini özetler.
Bu yazı ile muradımız belirli bir kişi veya kişileri hedef alınmak değil. Aksine, dindar ya da seküler, sağcı yahut solcu fark etmeksizin belirli bir zenginlik-imaj ilişkisinin anatomisini çıkarmak…
Biliyoruz ki büyük bağışların çoğu, gerçek bir fedakârlık değil, pazarlama yatırımıdır.
Malum Bill Gates adlı bir haydut var ve medyamız onun yaptığı tüm soytarılıkları “hayırseverlik” olarak takdim ediyor. Çünkü medya mensuplarının çoğu dönen dolapları idrak edebilecek durumda değil.
Bugün bir şirketin yıllık kârının yüzde birini bir hastaneye bağışlaması, medyada haftalarca “hayırsever patron” haberleri olarak dönerken; aynı şirketin imalat, pazarlama veya tedarik zincirindeki işçilerin çalışma şartları neredeyse pek haber olmaz. Çünkü medya çoğunlukla reklamla ayakta kalır. Reklam verenin de birincil amacı her zaman tanıtım olmayabilir.
Aksine aleyhinde haber çıkmasını engellemeye dönük reklam görünümlü sus payıdır.
Herkesin girmek zorunda kaldığı haber istisnalarını bir kenara bırakırsak, reklam veren büyük işletmelerin yapıp ettiklerini habere konu etmek çoğu kez işsiz kalmaya sebebiyet verir.
Bu yüzden varlıklı kişi veya şirketler için cömertlik bir iç huzur ve mânevî arınma aracı değil aksine bir itibar sigortası işlevi görür.
Vergiden koruyan sahte cömertlik
Amerikalı zenginlerin vergi vermediğini cümle âlem bilir. Aynı durum bizim için de geçerli. Vergiden muaf bir vakıf kurup verginizi oraya aktardığınızda veya Amerikalı zenginlerin yaptığı gibi şirketlerinizi vakıf mülküne dönüştürdüğünüzde asla sizden kimse vergi alamaz. Bunlar yok ise kamu yararı statüsü almış bir STK’ya para aktardığınızda bu da sizi vergiden korur.
Okul, cami yaptıran işadamları bunu hayır olsun niyetinden çok, siyasetle iyi geçinme, vergi yükünü azaltma ve itibar sigortasını geliştirmeyi hedefler.
Kamuoyu önündeki cömertlik, vergi yükünü azaltmak için yapıldığında bu toplumdan yapılan hırsızlıktan başka bir şey değildir.
Ramazan geldiğinde pek çok firma çevreye, çalışanlarına ve yardım kuruluşlarına hediye çeki veya yardım kolisi verir. Bunu yaparken
nakit para vermek yerine ülke çapında yaygın bir marketle anlaşır. Çünkü alacağı faturadaki KDV, devlete aktaracağı KDV’den düşülür, toplam maliyet ise vergi yükünden…
Devlete ödemesi gereken pay, kendi kurduğu ve kontrolünü elinde tuttuğu bir vakfa aktarılır ki, bu sayede hem vergi ödemez hem de “hayırsever” unvanını kazanır, parayı fiilen elinde tutmayada devam ederek. Buna olsa olsa bir taş bile atmadan üç-kuş vurmak denir.
Dinin araçlaştırılması
Yukarıda da ifade edildiği üzere dindar çevrelerde bu hâl farklı bir kılığa bürünür.
Zekât, sadaka ya da “Allah rızası için” yapılan yardımlar kamuoyu önünde sergilenir; oysa aynı kişinin işyerinde dini referanslarla itaat talep edildiği, çalışanların “sabır” ve “şükür” söylemleriyle haklarını aramaktan caydırıldığı görülür. Din burada bir vicdan değil, bir disiplin aracına dönüşür.
Oysa zekât, sadaka bir vecibedir, şükür aracıdır. Yardımın en iyisi bir elinin verdiğini diğer elinin dahi hissetmemesidir. Ben öyle zenginler tanıyorum ki verdiği zekât veya sadakanın hatta ikram ettiği bir lokmanın bile hesabını sorar, misliyle geri dönüşünü bekler.
Yanlışlarına maske yapılmasını ister. Bu kimselerin yardımı da dostluğu da menfaat merkezli bir yozluktur. Hâşâ tüm açları kendisi doyuruyormuş gibi davranan bazılarını tanıyorum ki kendi yaptığı tebessümü bile karşısındakine bir lütuf gibi sunar. Bu tipler “ne cömert bir adam” desinler diye yaptığı her şeyi ulu orta anlatır.
Sekülerlerin 'sosyal sorumluluk' maskesi
Bu tiplerin seküler versiyonu ise hayırseverlik maskelerini “sosyal girişimcilik”, “sürdürülebilirlik raporu”, “ayak izi” ya da “toplumsal etki” gibi kurumsal dille sunarlar.
Çevreyi, insanı ve kâinata dair her ne varsa kirleten bir şirketin sahibi, yol açtığı tüm rezillikleri yok sayarak, “iklim krizi” yalanıyla karşımıza çıkıverir.
İşte bu strateji, çoğu insanın “bunları dile getiren veya yapan biri, kötü niyetli olamaz” peşin hükümlülüğünden beslenir. Bu tip kişiler bir kez bile olsa cömert davrandığında, insanların çoğu onun diğer davranışlarını da iyi niyetle yorumlama eğilimine girer. Sosyal psikolojide buna “ahlâkî lisanslama” etkisi denilirmiş. Bir kişinin erdemli bir kişi kılığına bürünmesi, başka bir alanda kural ihlaline daha rahat izin verilmesine yol açarmış.
Şirketler veya ister dindar isterse de seküler olsun varlıklı kimseler için her zaman bir itibar bütçesi vardır. Onu kaz gelecek yerden asla esirgemez.
Aynı oyunun eş-dost versiyonu
Cömert olmak erdem iken cömert gözükmek bir menfaat hastalığıdır. Bunu ister şirket yapsın isterse de şahıs durum değişmez. Aynı mantık, çok daha küçük ve şahsî dar çevre yani komşuluk, arkadaşlık, akrabalık ilişkilerinde de sıkça görülür. Üstelik çoğu kez daha sinsi bir biçimde işler. Çünkü burada ortada kamera, makbuz ya da vergi indirimi yoktur; sadece iki insan ve aralarındaki görünmez bir hesap defteri vardır. Tıpkı bir borç alacak defteri gibi. Bu işlerde yardım çoğu kez yazılı olmayan bir borç senedine dönüşür.
İşte bu tipler için yardım, gecikmeli bir yatırımdır. Zor bir günde uzatılan el, aslında ileride geri talep edilecek bir alacağa, ağır konuşma hakkına, baskın çıkmaya dönüşür: “Sana o zaman yardım etmiştim, şimdi sıra sende” der veya demez ama davranışları ile bunu açıkça hissettirir.
Önünde sadakatle ve sessizce bazen de methüsenalarla eğilinmesi beklenir. Vakti geldiğinde ise muhatabın başına balyoz gibi indirilir. O yardım etmiştir ve o yüzden o çok kıymetlidir. Alan ise aldığı yardımından çok daha fazlasını iade etse bile ilk veren hep güçlü ve baskındır.




