Ebeveyn İzninde Büyük Uçurum

Kadınlar ve kız çocukları, erkeklere kıyasla ücretsiz bakım ve ev işlerine günde 2,5 kat daha fazla zaman ayırıyor. Ebeveyn izinlerindeki eşitsizlik bu yükün kadınların omzunda kalıcı hale getiriyor. 29 Ekim Uluslararası Bakım ve Destek Günü öncesinde yayımlanan UN Women ve Dünya Bankası Grubu’nun 190 ülkeyi kapsayan raporuna göre anneler ücretli ebeveyn izninde ortalama 196 gün hakka sahipken babaların izin süresi 25 günde kalıyor. Rapora göre, bakım sorumluluğunun eşit paylaşılması için babalara ayrılmış izinlerin ve erişilebilir çocuk bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması gerekiyor.

Ebeveyn izinleriyle çocuk bakım hizmetlerini birlikte ele alan rapor çalışma, izin süresinin tek başına aileleri desteklemeye yetmediğini; izin bittiğinde erişilebilir, uygun maliyetli ve nitelikli bakım hizmetlerinin devreye girmesi gerektiğini vurguluyor.

Rapora göre anneler ücretli doğum izni kapsamında ortalama 196 gün, babalar ise 25 gün izin hakkına sahip. Aradaki fark yaklaşık 8 kat. İncelenen 190 ülke ve ekonominin 66’sında babalara ücretli izin hakkı tanınmıyor. Babalara ücretli izin verilen 124 ülkenin yarısında bu süre iki haftadan kısa. Yalnızca dört ülkede anne ve babaların izin süreleri eşitliğe yakın. Annelerin izin hakkı ise birçok ülkede yetersiz. 61 ülkede annelere tanınan ücretli izin, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün 14 haftalık standardının altında kalıyor. Altı ülkede ise anneler için ücretli izin güvencesi bulunmuyor.

Rapor, ebeveynlik açığını kapatmanın annelerin izin süresini azaltmak anlamına gelmediğini vurguluyor. Doğum izninin kadınların doğum sonrası iyileşmesi ve bebek sağlığının korunması için güvence altında tutulması gerektiğini belirten çalışma, anneler için ücretli iznin ILO’nun asgari 14 haftalık standardını karşılamasını; babalar içinse kendilerine ayrılmış, devredilemeyen ve yeterli gelir sağlayan ücretli izin hakları tanınmasını öneriyor.

Rapordaki rakamlar yasal izin haklarını gösterse de babalar genellikle yasal izinlerin tamamını kullanmıyor. Ücretli izin hakkı bulunsa bile babalar işini kaybetme, gelirinin azalması ya da işyerinde olumsuz değerlendirilme kaygısıyla izin kullanamayabiliyor. Düşük ücret desteği, karmaşık başvuru süreçleri ve işyerindeki cinsiyetçi beklentiler de hakkın kullanımını zorlaştırıyor.

Bu nedenle rapor, izin hakkının yasada tanımlanmasının tek başına yeterli olmadığına dikkat çekiyor. İzin süresince gelir güvencesi ve iş koruması sağlanması, başvuruların kolaylaştırılması, babalara ayrılan iznin başka ebeveyne devredilememesi ve izin kullanan çalışanların kariyerlerinin olumsuz etkilenmemesi öneriliyor.

Çocuk bakımına ilişkin veriler, sorunun yalnızca izin süreleriyle sınırlı olmadığını gösteriyor. 190 ülkenin 44’ünde üç yaş altı çocuklara yönelik bakım hizmetleri için yasal düzenleme bulunmuyor. Bu hizmetleri düzenleyen ülkelerin sayısı 146’ya ulaşsa da bakım hizmetlerinin uygun fiyatlı ve nitelikli olmasını sağlayacak destekler aynı ölçüde yaygın değil.

Dünya Bankası’nın verilerine göre yalnızca 78 ülkede ailelere çocuk bakımı için mali veya vergisel destek sağlayan bir düzenleme bulunurken 66 ülkede bakım hizmetleri için kapsamlı düzenlemeler var. Rapora göre, çocuk bakımını aileler için uygun fiyatlı ve nitelikli hale getirecek politika ve destekler dünya genelinin sadece üçte birinde var. Düşük gelirli ülkelerde bu oran yaklaşık yüzde 1’e düşüyor. Bu durum özellikle kadınların işe başlamasını, işte kalmasını ve kariyerinde ilerlemesini zorlaştırıyor.

Rapor, izin sistemlerinin nasıl finanse edildiğini de bir eşitlik meselesi olarak ele alıyor. 49 ülke ve ekonomide ebeveyn izninin maliyetini yalnızca işverenler karşılıyor. Rapora göre bu model, işverenlerin çocuk sahibi olabilecek yaştaki kadınları işe almaktan kaçınması riskini artırıyor.

Rapora göre maliyetin kamu kaynakları ya da sosyal sigorta sistemiyle paylaşılması, hem daha sürdürülebilir bir finansman sağlayabilir hem de yükün işverenlerin üzerine binmesini önleyebilir. Raporda aktarılan tahmine göre çocuk bakımındaki politika açıklarını kapatmaya yönelik her 1 dolarlık yatırım, 2035’e kadar küresel gayrisafi yurtiçi hasılaya 3,76 dolar katkı sağlayabilir.

İzin sürelerindeki izin sürelerindeki eşitsizlik, bakım yükünün paylaşımına da yansıyor. Rapora göre kadınlar erkeklere kıyasla ücretsiz bakım işlerine günde 2,5 kat daha fazla zaman ayırıyor.

Rapor, babaların bakım sorumluluğuna katılımına ilişkin bulgularını erkeklik ve toplumsal cinsiyet eşitliği alanında çalışan uluslararası kuruluş Equimundo’nun araştırmasıyla da destekliyor. Equimundo’nun 2026’da 16 ülkede 8 bin ebeveyn ve bakım verenle yaptığı araştırma, 400 derinlemesine görüşmeyi içeriyor. Araştırmada babaların yüzde 87’si ihtiyaç duyduğu desteğin tamamını alamadığını, yüzde 83’ü işvereninin esnek çalışma olanağı sunmadığını belirtti. Babaların yüzde 64’ünden fazlası kamu bakım hizmetlerini genişletmek için vergilerin artırılmasını destekledi. Katılımcı ebeveynlerin yaklaşık 10’da 9’u çocuklara ve sevdiklerine bakım vermenin hayatlarının en keyifli yönlerinden biri olduğunu söyledi.

Raporda babaların ebeveyn izni kullanmasının, annelerin gelirlerinin yükselmesi ve özel sektörde kadın istihdamının artmasıyla ilişkili olduğu vurgulanıyor.