Bir şer’iyyet var, bir meşruiyet var. Şer’iyyet nedir, meşruiyet nedir? Şer’iyyet; herhangi bir hükmün şeriattaki varlığını ifade eder. Bir hükmün şeriattaki varlığı ise dinin temel kaynaklarında, naslarda, Kur’an’da, sünnetteki varlığını ifade eder.
Hey Allah’ım Ne Günlere Kaldık! Şer’î Olan Meşru Olmayabilirmiş(!)

Bir hükmün şeriatta var olması, o hükmün bir ayette, bir hadiste var olması onun şer’îliğini ifade eder. Yasal olan şer’îdir, âdil olan meşrudur. Şer’î olan her şey meşru mudur?
Benim acizane kanâatim; her şer’î olan meşru değildir ama her meşru olan şer’îdir. Şer’î olan tikel naslara dayanır. Meşru olan külli istikra yöntemiyle vardığımız büyük ilkedir.
Şer’î olan yasaldır, meşru olan âdildir. Yani meşruiyet; bütün kanunların varlık sebebi olan adâlete, ahlâka, fazilete uygunluktur.
Ayetlerin satır aralarından köleliği çıkarırsanız, kölelik şer’îdir ama meşru değildir. Bir iki nassın satır aralarından erkeğin karısını dövmesini şer’î bulabilirsiniz ama asla meşru değildir. Bir hadisin satır aralarından babanın, annenin çocuğunu dövmesini, tokatlamasını bulabilirsiniz ama meşru değildir.
Müellefe-i kulûbun zekât verilenler arasında yer alması şer’îdir ama Hz. Ömer’in bunu terk etmesi meşrudur. Hırsızın cezasının kolunun kesilmesi şer’îdir ama Hz. Ömer’in kıtlık senesinde bunu terk etmesi meşrudur. Ehl-i Kitap hanımlarıyla evlenmek ayetin sarih ifadesine göre şer’îdir ama İslam aile nizamının geleceğini dikkate alarak Hz. Ömer’in bunu yasaklaması meşrudur.
Dolayısıyla bu şer’î olanı fıkıh belirler, meşru olanı usul belirler. Şer’iyyet fıkhın alanıdır, meşruiyet usulün alanıdır. Şer’î bir hükmün meşruiyet kazanması için kat edeceği mesafeler vardır, içinden geçeceği aşamalar vardır. O aşamalar olmazsa şer’î olan meşruiyet kesbetmez.”
Bu garip ve tehlikeli ifadeler meşhur bir hocaya ait. Özetle herhangi bir hükmün Kur’an, sünnette yer almasının meşruiyeti için yetmediğini iddia ediyor. Belki bir yerlerde insanların önüne çıkar diye bu ifadeleri inceleyelim istedik.
Bu sözlerin mantıki neticeleri
Bu ifadelere göre Şâri‘in vahyettiği, Kur’an ve sahih sünnette yer alan bir hüküm “gayrimeşru” veya “adâletten yoksun” olabilir. Sahih bir hükme “şer‘îdir ama meşru/ âdil değildir” demek lafzen Şâri‘e adâletsizlik veya hikmetsizlik izafe etmek anlamına gelir.
Allah (CC) ve Resûlü (SAV) gayrimeşru, adâletsiz hükümler koymuş, bunlardan bir kısmını Hz. Ömer r.a. düzeltmiş; bir kısmını da bu hocamız düzeltmektedir.
Başta Peygamber Efendimiz (SAV) olmak üzere ümmet yüzyıllarca meşru ve âdil olmayan hükümler vermiş ve buna göre yaşamışlardır. Zira Peygamber Efendimizin köleleri olduğu gibi kölelik kaldırılana kadar imkânı olan Müslümanlar da köle ediniyorlardı. Müslümanlar tedip amaçlı çocuklarını dövüyorlardı.
Allah Teâlâ hata yapabilir bu sebeple Kur’an da olsa bunu meşruiyet açısından denetleyecek bir üst otorite gerekir.
Ulemamız, “lazımü’l-mezhep mezhep değildir” demişler. Bu, bir görüş ifade eden kişinin o görüşün tüm mantıkî neticelerini kastettiği ve öyle inandığı mânâsına gelmeyeceğini ifade etmektedir. Yukarıda sözleri kullanan hocanın da bu mantıkî neticeleri kabul ettiğini düşünmüyoruz.
Çünkü bunlar akâid açısından çok tehlikeli hususlardır.
Anladığımız kadarıyla hoca, Batı hukuk felsefesindeki “legal (kanuna uygun)” ile “legitimate (meşru/hakkaniyete uygun)” ayrımını İslâmî terminolojiye uygulamaya çalışmış. Alev Alatlı’nın “her yasal olanın helâl olmayabileceği” minvalli bir konuşmasından etkilenmiş de olabilir.
Beşerî sistemlerde yazılı her yasa hakkaniyete ve adâlete uygun olmayabilir. Batıda buna en çok Almanya’da Nazi döneminde çıkarılan bazı kanunlar örnek verilir. Biz de darbe dönemlerinde çıkarılan bazı kanunları misal olarak zikredebiliriz. Bu kanunlar her ne kadar meclisler tarafından çıkarılsa, buna uygun işlem yasal (legal) kabul edilse de insanların vicdanları nezdinde meşruiyet (legitimacy) kazanamazlar.
Ancak ortada kıyas mea’l-farık dediğimiz bir durum var. Yani birbirine kıyas edilemeyecek, belki sadece sathî benzerliği olan iki şey aynı düzlemde ele alınmış. Avam diliyle muz ile soğan birbirine kıyas edilmeye çalışılmış.
Ayrıca terimler yerli yerince kullanılmadığı gibi dediklerine delil olamayacak örnekler getirilmiş. Önce şer‘î ve meşru kavramlarından başlayalım.
Şer‘i ve meşru
Şer‘î için Kubbealtı Lügatı, “Şerîatla ilgili, şerîata uygun”; meşru için “Dince yasaklanmayan, dîne, şerîata, akla, vicdâna ters düşmeyen, kānun ve geleneklere uygun olan” mânâlarını veriyor.
Şeriat ise geniş anlamda Allah tarafından insanlar için din olarak öngörülen hükümler bütünü; dar anlamda ise her peygambere ve onun tebliğ dönemine göre farklılaşabilen hükümlerin yanı sıra Kur’an ve Sünnet’teki neshe açık hükümlerle ictihâdî hükümler için kullanılır.
Bu kısa tanımlardan anlaşılacağı üzere şer‘î ile meşrû arasında önemli bir fark bulunmamaktadır. Bu sebeple klasik kullanımda “şer‘î» ile «meşru» çoğunlukla eş anlamlı kabul edilip «şeriata/hukuka uygun» mânâsında birbirinin yerine kullanılır. Şeriatın bir parçası olan, nassa veya sahih içtihada dayanan her hüküm zaten meşrudur.
Hatta bir hükme şer‘î denmesi için temel kaynaklarda yer alması veya istinbat (ictihad) yoluyla bu kaynaklardan çıkarılması gerekirken, meşru bazen hakkında yasak veya emir/tavsiye hükmü bulunmayan ve aslî ibâha kuralınca serbest kabul edilen hususlar için de kullanılır.
Ehlisünnet ulemaya göre hüküm koyma (hâkimiyyet) yetkisi yalnızca Allah’a (eş-Şâri‘) aittir. Eş‘arîlere göre, bir şey Allah emrettiği/izin verdiği için iyidir (meşru ve âdildir); yasakladığı için kötüdür. Mâtürîdîlere göre ise akıl adâleti ve zulmü kavrayabilir; ancak Allah’ın cüz’î veya külli olarak koyduğu hiçbir şer‘î hüküm adâlete, hikmete ve meşruiyete aykırı olamaz. Çünkü Allah’ın fiillerinde ve hükümlerinde “abes” (anlamsızlık/haksızlık) bulunması muhaldir.
Bir hükme “şer‘îdir” (yani dindendir, Allah’ın/ Resûlü’nün hükmüdür) deyip ardından “ama meşru/âdil değildir” demek, şeriatın bizzat kendisini adâletsizlikle veya gayrimeşrulukla itham etme kapısını aralar.
Bunlara Hz. Ömer’in (r.a.) uygulamalarını delil getirmek, Şâri‘in (Allah’ın) meşru/âdil olmayan bir hüküm indirdiğini, Hz. Ömer’in (r.a.) ise Allah’ın hükmünden daha âdil bir yol bulduğunu; bizim de bunu bulabileceğimizi ima eder.
İslam uleması, “Vahyin kendisi (sabit nass)” ile “İnsanın nastan anladığı yorum (ictihad)” arasında ayrım yapar. Bir müçtehidin nassın lafzından zahiren çıkardığı bir çıkarım yani içtihadı dinin küllî ilkelerine ve nassın gayesine uymayabilir. Ancak burada meşru olmayan şey şeriatın/ nassın kendisi değil, fakihin vardığı hatalı veya bağlamından koparılmış fıkhî yorumdur.
Sübutu ve delaleti kat‘î naslar, dinin değişmez meşruiyet zeminidir; beşerî bir denetime veya meşruiyet testine tâbi tutulamaz.
Fakihin/müçtehidin yorumu (içtihad), insânî bir anlama çabası olduğu için isabet de edebilir, hata da edebilir.
Devletin düzenlemeleri (sultânî ahkâm / siyâset-i şer‘iyye), prensip olarak mubah alanda, maslahata dayalıdır; nassa aykırı olursa gayrimeşru olur.
Hoca “şer‘î» derken fakihlerin bazı içtihatlarını kastediyorsa o zaman problem metodolojik bir mesele olarak alınabilir. Ancak verilen örnekler olayı başka boyuta taşımakta. Hoca tarafından verilen örnekler, fıkıh usûlü, füru-ı fıkıh ve İslam akaidi zaviyesinden tahlil edildiğinde ciddi usûlî ve mefhumî sapmalar barındırmaktadır.
Kölelik, kadının ve çocuğun dövülmesi örnekleri
Kölelik, Kur’an’ın “satır aralarından” çıkarılan bir hüküm değil, İslam’ın indiği çağdaki küresel sosyo-ekonomik bir vakıadır. İslam köleliği kurmamış, ıslah etmiş, tedricî olarak eritme yollarını (keffaretler, mükâtebe, azat teşviki) açmıştır.
İslam hukuku açısından kölelik meşrudur.
Nassın onay verdiği veya düzenlediği bir kuruma “şer‘îdir ama meşru/gayrimeşru değildir” demek, nasların meşruiyet üretmediğini söylemektir ki bu îtikaden sorunludur. Ayrıca Resûlullah (SAV) dâhil neredeyse ümmetin çok büyük bölümünün bu hususta hata ettiği hatta âdil olmayan bir iş yaptığı anlamı taşır.
Kadının ve çocuğun dövülmesi ile ilgili ayet ve hadisler fıkıh literatüründe asla bir “şiddet ruhsatı” veya istediği şekilde “dövme hakkı” olarak anlaşılmamıştır. Fakihler bunu çok sıkı şartlara bağlamıştır. Fıkıh bunu meşru bir genel hak görmezken, «nassın satır arasında vardır ama meşru değildir» demek, nassı şiddet kaynağı gibi takdim eder.
Çok sayıda kişi özellikle modernistler tarafından istismar edilen Hz. Ömer’in (r.a.) tatbikatları da hocanın tezine delil olamaz. Hz. Ömer (r.a.) nassı geçersiz kılmamış, şerî bir hükmün meşruiyetini tartışmamış, uygulama imkânı kalmadığı içtihadına vardığı bazı hükümleri uygulamamıştır.
Müellefe-i kulûba (kalpleri İslam’a ısındırılacaklar), zekâttan verilen payla ilgili ayetin (Tevbe 9/60) hükmünü iptal etmemiştir. Onun içtihadına göre bu payın verilme illeti “Müslümanların zayıf olması ve desteğe ihtiyaç duyulması”dır. Hz. Ömer (r.a.), “Allah İslam’ı aziz kıldı, artık size ihtiyacımız kalmadı” diyerek hükmün illetinin ortadan kalktığı (tahkîku’l-menât) içtihadında bulunmuştur. Çünkü illet yoksa hüküm uygulanmaz. Dolayısıyla bu bir nassı terk değil, nassın mantığını uygulamaktır.
Nitekim Hz. Ömer’in (r.a.) bu içtihadı daha sonra bazı müçtehid ulema tarafından dönemle alâkalı görülmüş ve müellefe-i kulûba zekât payı ayrılacağını söylemişlerdir. Günümüz ulemasının ekseri de bu kimselere zekât verilebileceği görüşündedir. Ama zamanımızda da “âzat edilecek kölelere” zekât verme imkânı kalmamıştır. Çünkü böyle bir sınıf yoktur.
Hz. Ömer’in (r.a.) kıtlık yılında hırsızlık cezasını (hadd-i sirkat) uygulamaması başka bir kaideye binaendir. İslam ceza hukukunda temel kural “şüphelerle hadleri düşürmektir.” Kıtlık ve açlık, fiili «zaruret hâli» (ıztırar) kapsamına sokar ve had cezasının uygulanmasına engel bir şüphe oluşturur.
Hz. Ömer (r.a.) nassa aykırı bir meşruiyet üretmemiş, bizzat ceza hukukunun “şartları oluşmayan ceza tatbik edilmez” kuralını uygulamıştır.
Ehl-i kitap kadınlarla evliliğin yasaklanması ise mubah bir alanda devlet başkanının düzenleme yapma yetkisi ile alâkalıdır. Maide Suresi 5. ayet ehl-i kitap kadınlar ile evliliği haram kılmamış, cevaz/ mubahlık alanında bırakmıştır. Mubah bir fiili kamu otoritesinin (ulü’l-emr) toplum yararını gözeterek sınırlandırması veya askıya alması, nassa muhalefet değildir.
Hz. Ömer (r.a.), Müslüman kadınların evlenemeyip mağdur olmasını engellemek için bir ruhsatın kullanımını dönemî olarak kısıtlamıştır. Ayrıca o dönemde bu yasağa rağmen ehl-i kitap kadınlar ile kıyılan nikahın gayrimeşru görüldüğü, iptal edildiği ve zina cezası verildiğini de bilmiyoruz.
“Şer‘î olanın henüz meşru sayılmaması” da çok gariptir. Fıkıh usulünde bir hükmün “şer‘î» adını alabilmesi için zaten dil delaleti, illet tespiti, tearuz/tercih ve makâsıd gibi aşamalardan geçmesi zorunludur. “Fıkhın nassın satır arasından bir şey çıkarıp bunun şer‘î olduğunu ama usûl açısından bunun meşru olmadığını iddia etmek”, ne fıkha ne de usule uyan bir şeydir. Usûle aykırı bir istinbat zaten ne “şer‘î» ne de meşru kabul edilir; bâtıl veya merdut sayılır. Fıkıh sanki usulü olmadan hüküm ortaya koyuyor?
Denetçi kim olacak?
Bu söylemin en tehlikeli usûlî neticesi, “nassa beşerî meşruiyet denetimi getirme” kapısını aralamasıdır:
Eğer Kur’an ve Sünnet’in sarih lafızları “meşruiyet süzgecinden” geçirilecekse, bu süzgeci elinde tutan merci kimdir? Akıl mı, çağın hâkim ahlâkî değerleri mi, modern insan hakları bildirgesi mi, yoksa konjonktürel siyasî kabuller mi?
Bu yöntem kaçınılmaz olarak Şâri‘in hitabını, modern insanın zihnindeki “iyi-kötü, âdil-gayri âdil” tasavvuruna bağımlı kılar.
Dün kölelik veya kadının konumu üzerinden işletilen bu “şer‘î ama gayrimeşru» formülü, yarın miras paylaşımları, tesettür, faiz yasağı veya had cezaları gibi diğer sarih hükümler için de “Bunlar metinde var (şer‘î) ama modern eşitlik ve insan hakları algımıza göre meşru değil” denilerek ilga edilmesinin usûlî zeminini hazırlar. Hatta abartanlar bunu ibadetlere bile taşıyabilir: “Ramazan orucu şer’îdir ama ağır işte çalışanların tutmaması meşrudur.”; “Beş vakit namaz şer’îdir ama iş yoğunluğu olanların vakitleri azaltması meşrudur” gibi uçuk sözler de söylenebilir.
Klasik usul ile modernist söylem arasındaki fark
Klasik fıkıh usûlünde “makâsıd” (şeriatın gayeleri), nasların alternatifi veya nassı iptal eden haricî bir “üst ahlâk mahkemesi” değildir.
Makâsıd bizzat nasların içinden çıkartılan ve yine nassı doğru anlamaya yarayan bir yöntemdir. Ayrıca ayet ve hadislerdeki açık hüküm aynı zamanda makâsıdı barındırır.
Normal bir fakih şunu der: “Şâri‘in muradı asla zulüm olamaz; eğer cüz’î bir nassın zahirinden bir adâletsizlik doğuyor gibi görünüyorsa, ya nassı yanlış anladık, ya o nassın şartları/illeti burada tahakkuk etmedi, ya da nass tahsis/takyid edilmiştir.”
Modernist kurguda ise âdeta şöyle denmektedir: “Nassın lafzı şeklen bunu emrediyor (şer‘îdir) ama dinin genel ruhu bunu reddediyor (meşru değildir).”
Bahsin hülasası
Batı Hukukunda aşkın bir varlık kabul edilmediğinden, kanun koyucu (parlamento, kral, diktatör vb.) beşerdir; dolayısıyla zaaflara, sınıf çıkarlarına, ideolojik körlüklere ve adâletsizliğe açıktır. Bu sebeple beşerî yasanın (lex/legalite) üstünde, onu denetleyen aşkın veya kürevî bir “adâlet/tabiî hukuk/ meşruiyet” çıtası tutulması rasyonel ve zorunludur.
İslam hukukunda ise asıl hüküm koyucu Allah-ü Teâlâ’dır ve mutlak âdildir, menfaatten ve zulümden münezzehtir. Dolayısıyla O’nun vahyettiği naslar, “şeklen kanûnî ama özünde adâletsiz/gayrimeşru” olma ihtimalini bünyesinde barındırmaz.
Eğer bir kimse doğrudan ayet veya hadis lafzını alıp “bu şer‘îdir (yasal bir nassdır) ama meşru/âdil değildir” derse, Şâri‘in hitabını Batı'daki hata yapabilen pozitif kanun koyucunun (parlamentonun) seviyesine indirgemiş olur. Nassı, aşkın bir kaynak olmaktan çıkarıp modern çağın adâlet anlayışıyla “ıslah edilmesi gereken” beşerî bir metin durumuna düşürür, insanı (veya çağı) Allah’ın kelamının üzerine bir meşruiyet hakemi olarak yerleştirir.
Dolayısıyla iyi niyetle (İslam’ın evrensel adâletini ve merhametini savunma gayesiyle) yola çıkılmış olsa bile kurulan bu teorik çatı ve terminolojik ayrım, tehlikeli neticeler doğurur.
Anlaşıldığı kadarıyla hoca burada Şâri‘in vahyini değil; nasların bağlamından koparılarak şekilci/lafızcı bir yaklaşımla araçlaştırılmasını (veya tarihî uygulamaları) eleştirmeyi amaçlamaktadır.
Niyeti ilahi vahyi adâletsiz ilan etmek değil, nassın lafzını dinin genel adâlet gayesiyle (makâsıd) sınırlamaktır.
Ancak İslam akaidi açısından; Allah ve Resûlü’nün koyduğu sabit bir hükmün “şer‘î olup âdil/meşru olmaması” mümkün değildir. Bu ifadeler lafız düzeyinde şeriatı değersizleştirme veya nassın adâletini sorgulama intibaı uyandırdığı için oldukça sakıncalı ve tehlikelidir.
“Şer‘iyyet fıkhın, meşruiyet usulün alanıdır» formülü de fıkıh usulü açısından mefhûmî bir hatadır.




