Hong Kong polisi, kent genelindeki SmartView güvenlik kamerası ağında yapay zeka destekli yüz tanıma işlevini 16 Kasım Pazartesi günü kullanıma açtı. Polis Komiseri Joe Chow Yat-ming, hafta sonu düzenlenen mezuniyet töreninin ardından yaptığı açıklamada, teknolojinin maske takanlar da dahil kimliğini gizlemeye çalışanların tespitine katkı sağlayabileceğini belirtti. Bilim kurgu yapımlarında uzun yıllar önce işlenen senaryolardan Çin'in salgın döneminde yaygınlaştırdığı izleme altyapısına uzanan sürecin son halkası olarak görülen uygulama, iki yöntemle çalışıyor. Geriye dönük aramada şüphelilerin yüz özellikleri girilerek belirli kayıtlarda bulunup bulunmadıkları incelenirken, gerçek zamanlı takipte ailelerin sağladığı güncel fotoğraflar üzerinden özellikle kayıp yaşlıların ve demans hastalarının hızla bulunması hedefleniyor.
Hong Kong Polisi Güvenlik Kameralarında Yapay Zeka Destekli Yüz Tanımayı Devreye Aldı

YENİÇAĞ - Mercek / Buluthan AKAR
YÜZ TANIMANIN KÖKLERİ VE SİNEMA YANSIMALARI
Yüz tanımanın geçmişi, bilgisayarların ortaya çıkışından çok önce, 19. yüzyılın sonlarında Paris'te başladı. Fransız polis memuru Alphonse Bertillon, suçluların yeniden teşhis edilebilmesi için bedensel ölçümleri düzenli biçimde kaydeden antropometrik yöntemi geliştirdi ve standart yüz fotoğrafı uygulamasını yerleştirdi. 1960'larda Woodrow Bledsoe ve ekibi yüzdeki noktaları elle işaretleyip mesafeleri ölçerek ilk yarı otomatik bilgisayar tabanlı sistemleri oluşturdu. 1970'lerde Takeo Kanade insan müdahalesi olmadan ilerleyen tam otomatik yaklaşımları sınarken, 1990'larda Matthew Turk ile Alex Pentland'ın "Eigenfaces" yöntemi ve DARPA'nın FERET programı teknolojiyi uygulamaya yaklaştırdı. Aynı dönemde "2001: A Space Odyssey" (1968) ses ve yüz tanımayı, "RoboCop" (1987) ise veri tabanı eşleştirmeyle kimlik tespitini beyaz perdeye taşıdı.
11 EYLÜL SONRASI İVME VE ÇİN'İN SKYNET AĞI
11 Eylül saldırılarının ardından ABD ve müttefiklerinde gözetim uygulamaları genişledi. Çin'de 2005'te başlatılan Skynet (Tianwang) projesiyle kentlerdeki kapalı devre kamera ağı hızla büyüdü ve 2010'ların ortasında yüz tanıma sisteme eklendi. SenseTime ve Megvii gibi şirketlerin geliştirdiği çözümlerle ağ kapasitesi arttı; 2017-2018'de saniyede milyarlarca yüz karşılaştırması yapılabildiği öne sürüldü. Kaçak suçluların yakalanmasında kullanılan teknoloji, bir BBC muhabirinin dakikalar içinde bulunmasıyla dünya gündeminde yankı uyandırdı ve yaya ihlallerinden sosyal kredi uygulamasına kadar uzandı. Sinemada ise "Gattaca" (1997) genetik ve biyometrik ayrımcılığı, "Enemy of the State" (1998) uydu ve veri taramasını, "Minority Report" (2002) önleyici polisliği, "Fast & Furious" serisindeki "God's Eye" ise kameralı cihazlara erişip yüz tanımayla küresel konum belirleyen kurgusal gözetimi işledi.
PANDEMİ DÖNEMİ VE KÜRESEL DÜZENLEME YARIŞI
COVID-19 salgını, gözetim altyapısının hızla ölçeklenmesine zemin hazırladı. Çin'de yüz tanıma kameraları; WeChat ve Alipay üzerinden yeşil, sarı ya da kırmızı risk durumu veren sağlık kodu uygulamasıyla (jiankangma), konum verileri ve termal kameralarla birleştirildi. Karantina ihlalleri ve temaslılar kamera görüntüleri ve yüz eşleştirmesiyle izlendi; Tianjin gibi kentlerde mağaza kaynaklı salgınlarda kişilerin 60 ila 90 günlük hareketleri yeniden kurgulandı ve binlerce kişi karantinaya alındı. Hanwang gibi firmaların maske takanları tanımada yüzde 95 civarında başarı oranı iddia ettiği sistemler geliştirildi, Ruili gibi sınır kentlerinde yüz ve sağlık kodu taraması zorunlu tutuldu.
2020'lerde yüz tanıma farklı ülkelere de yayıldı; İngiltere'de polis geriye dönük aramalar yaparken ABD'de Clearview AI tartışmaları öne çıktı. Yanlış eşleşme, ırksal önyargı ve mahremiyet kaygıları artarken Avrupa Birliği'nin 2024'te kabul ettiği ve 2025'ten itibaren uygulamaya koyduğu Yapay Zeka Yasası, kamuya açık alanlarda gerçek zamanlı uzaktan biyometrik kimlik tespitini prensipte yasakladı. Kayıp kişi arama, terör tehdidi ve ağır suç şüphelileri gibi istisnalar yargı veya bağımsız kurum onayına bağlandı, geriye dönük kullanım ise yüksek riskli sayıldı.
SMARTVIEW'İN DEVREYE ALINMA SÜRECİ VE KURALLARI
Hong Kong'da SmartView projesi 2024'te suç kara noktalarına ve yoğun alanlara yerleştirilen kameralarla başladı. Temmuz 2025'te yıl sonuna kadar yüz tanımanın eklenmesi hedeflenirken, o dönem 60 devriye aracında plaka ve araç tanıma uygulanıyordu. Güvenlik Bakanı Chris Tang, kalabalık izleme ve plaka okuma işlevlerinin şüpheli takibi gibi insanlara da uyarlanabileceğini ifade etmişti. Hukuki ve teknik düzenlemeler nedeniyle takvim ertelenirken, Chow şubat 2026'da teknik koşullar, toplumsal kabul ve hukuki çerçevenin belirleyici olduğunu aktardı. 6 Kasım'da Operasyon Dairesi'nden Kıdemli Başmüfettiş Leung Ming-leung, yapay zekanın polise "binlerce göz" kazandırdığını belirterek kasım ayında geçişi duyurdu; Chow ise 14 Kasım'daki törenin ardından başlangıç tarihini 16 Kasım olarak açıkladı.
Polise göre kullanım için en az müfettiş düzeyinde onay gerekiyor ve sistem ulusal güvenliğin korunması, suçun önlenmesi ve tespiti, kamu güvenliği ile kamu düzeninin sağlanması olmak üzere dört yasal amaçla sınırlandırılıyor. Memurların görüntülere erişmeden önce iki iç denetimden geçmesi şart koşuluyor. Kameralar yalnızca kamuya açık alanları kapsıyor; süreçler bağımsız mahremiyet etki değerlendirmesi ve Kişisel Veri Gizliliği Komiseri ile yapılan istişareye dayanıyor. Kişisel Veriler (Mahremiyet) Yönetmeliği gereği görüntüler kural olarak 30 gün sonra otomatik silinirken kamu yararı halinde uzatılabiliyor, yüz tanıma verilerinin ise 30 günden uzun, bir kaynağa göre yaklaşık 180 gün saklanacağı bildiriliyor. Hesaplama kaynakları nedeniyle işlev tüm kameralarda eş zamanlı çalışmıyor, ihtiyaç duyulan kameralara gün boyu kaynak ayrılabiliyor.
KAMERA SAYISI VE TARTIŞMALAR
Polis, SmartView'in 2024'teki başlangıcından bu yana yaklaşık 2 bin 200 vakanın çözülmesinde ve 2 bin 800'den fazla kişinin yakalanmasında etkili olduğunu bildiriyor. Mevcut kamera sayısı AFP'ye göre yaklaşık 5 bin, The Standard'ın aktardığı verilere göre ise ilk aşamada 10 binden fazla olarak aktarılıyor. İkinci aşamada yılda 20 bin kamera eklenerek 2028'de yaklaşık 60 bin kameraya ulaşılması, metro, havalimanı, Kai Tak Spor Parkı, tüneller, ana yollar, kamu konutları ve sınır kapılarının kapsama alınması ve yıl sonuna kadar en az dört büyük alışveriş merkezinin sisteme bağlanması planlanıyor.
Chow kötüye kullanım olmayacağını savunurken, kentte veri toplama ve şeffaflık konusunda farklı görüşler dile getiriliyor; bazı sakinler anakara kentlerindeki yaygın kullanıma ve açıklık gereğine dikkat çekiyor. Eleştirmenler ise 2019 protestolarından bu yana artan siyasi kontrol ve ulusal güvenlik yasası ortamında gözetimin muhalefeti etkileyebileceğini, Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü'nün geçen yılki raporunda da Çin hükümetinin yapay zekayı sansür, gözetim ve baskı için kullandığı uyarısının yer aldığını vurguluyor. Bilim kurguda kusursuz ve her yere nüfuz eden sistemler çizilse de gerçek uygulamalarda ırk, yaş ve maske gibi unsurlara bağlı hata payları, insan onayı ve hukuki sınırlar öne çıkıyor. Kayıp kişilerin bulunması ve soruşturmalarda hız kazanılması gibi faydalarla yanlış pozitifler, veri saklama süreleri ve kapsam genişlemesi riskleri arasındaki denge, şeffaflık ve bağımsız denetime bağlı görülüyor.


