Independent Türkçe
Haber akışına dön

İki Fren Birden Boşaldığında: "Allah'tan Korkmaz, Kuldan Utanmaz" Bir İklimin Anatomisi

İki Fren Birden Boşaldığında: "Allah'tan Korkmaz, Kuldan Utanmaz" Bir İklimin Anatomisi

Ömer Kayır Independent Türkçe için yazdı: "Radar yok, polis yok, kamera yok: Trafikten siyasete "bas gaza" kültürünün toplumsal maliyeti"

Türkiye’de ve pek çok Müslüman toplumda toplumsal düzeni ayakta tutan iki temel fren mekanizması -içsel vicdan ve dışsal hukuk- aynı anda işlevini yitiriyor. Trafik kurallarından kamu ihalelerine, otoriterleşmeden ekonomik çöküşe uzanan bu çifte boşluk krizini aşmak, dünya örneklerinin de kanıtladığı üzere, imtiyazsız bir hukuk devletini, özgür basını, şeffaf denetimi ve şekilcilikten arınmış bir ahlak bilincini eş zamanlı olarak inşa etmekten geçiyor.

Gece yarısı, kimsenin geçmediği boş bir kavşakta kırmızı ışık yandığında iki farklı sürücü tipi ortaya çıkar. Biri etrafına bakar, polis ya da kamera yoksa gaza basıp geçer. Diğeri ise bomboş yolda yeşil ışık yanana dek sabırla bekler.

Bu basit sahne, yalnızca trafik kurallarına bakışı değil, bir toplumun bütün ahlaki ve hukuki genetiğini ele verir. Anadolu irfanının bir insanın veya bir toplumun gelebileceği en tehlikeli eşiği tarif etmek için kullandığı o kadim söz, bugün yaşadığımız krizin tam merkezine oturmaktadır:

Allah’tan korkmaz, kuldan utanmaz hâle gelmek.

Bu yazıda temel bir tezi savunuyorum: Türkiye’de ve pek çok Müslüman toplumda toplumsal düzeni ayakta tutan iki fren mekanizması -içsel vicdan ve dışsal hukuk-• aynı anda boşalmıştır.

Kâğıt üstünde kusursuz yasalar, sahada kuralsızlık

Türkiye’nin 1983 yılında yürürlüğe koyduğu 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, 1968 Viyana Sözleşmesi ve İskandinav ülkelerinin -özellikle dünyanın en güvenli trafiğine sahip Finlandiya’nın• temel ilkeleri esas alınarak hazırlandı. Metin düzeyinde Avrupa standartlarıyla örtüşen bu yasa, iki ülkede taban tabana zıt sonuçlar doğurdu.

Finlandiya’da trafik kuralları devletin dayattığı yasaklar değil, bireylerin birbirinin yaşam hakkını korumak için imzaladığı bir toplumsal sözleşmedir. Polis olmasa da sürücü bekler. Üstelik gelire endeksli ceza sistemi (Päiväsakko) sayesinde yasa bir bakan veya milyoner için de sıradan vatandaş için de aynı oranda caydırıcıdır. Ayrıca Finlandiya’daki Bağımsız Kaza Araştırma Enstitüsü (OTI), ölümlü kazaları yalnızca sürücü kusuruyla kapatmaz; yol mühendisliğinden mevzuata kadar sistemin hatasını inceler.

Türkiye’de ise kurala uyma davranışı büyük ölçüde dışsal denetime (polis, kamera, radar) endekslidir. Denetim yoksa emniyet şeridini ihlal etmek ya da sıranın önüne geçmek bir hak gaspı değil, "uyanıklık" sayılır. Kriminolojideki Kırık Camlar Teorisi'nin (Broken Windows Theory) işaret ettiği üzere, küçük kuralsızlıkların cezasız kalması, toplumda "burada düzen ve denetim yok" algısı yaratarak çok daha büyük suçların önünü açar. İşte trafikteki bu "radar yoksa hız yap" refleksi, bugün kamu ihalelerinden imar planlarına, ticaretten siyasete, fonlara kadar her alanın ana karakterine dönüşmüştür. En vahimi de hukuki denetimin toplumun bir kesimine uygulanması ve muktedirlere uygulanmamasıdır.

Çifte boşluk krizi ve dijital çağda utanma duygusunun çözülüşü

Bir toplumu ayakta tutan iki fren vardır: İçerideki vicdan freni ve dışarıdaki hukuk/toplum freni. Antropolojideki klasik ayrımla birinci fren suçluluk kültürüne, ikinci fren ise utanç kültürüne dayanır. Suçluluk kültüründe insan yanlış yaptığında kimse bilmese bile kendi iç mahkemesinde yargılanır. Utanç kültüründe ise temel korku yanlış yapmak değil, yakalanmak ve rezil olmaktır.

İslam düşüncesinde içsel denetimin zirvesi ihsan bilincidir. Cibril Hadisi’nde bu şuur, "Allah’ı görüyormuşsun gibi yaşaman; sen O’nu görmesen de O’nun seni gördüğünü bilmendir" şeklinde tarif edilir (Buhârî, Îmân, 37). Büyük ahlak filozofu İbn Miskeveyh, Tehzîbü’l-Ahlâk’ta erdemi, dışarıdan bir zorlama olmaksızın ruhun adaleti kendi tabiatı hâline getirmesi olarak tanımlar. İmam Gazzâlî’nin İhyâ’da üzerinde durduğu murakabe (kulun kendi nefsini her an ilahi gözetim altında tutması) disiplini yerleşmediğinde içerideki fren tutmaz.

Peki bu içsel denetim nasıl aşındı?

Hızlı kentleşme ve modernleşme sürecinde ahlak aktarımının geleneksel taşıyıcıları olan mahalle kültürü, usta-çırak terbiyesi ve aile içi örneklik dağıldı. Modern okul sistemi ve yaygınlaşan din eğitimi ise karakter inşa etmek yerine salt bilgi, sınav ve şeklî ritüel aktarımına odaklandı. Evde çocuğuna dürüstlük öğüdü veren ebeveynin, aynı çocuğun gözü önünde emniyet şeridine girmesi veya torpil araması, yeni nesle ahlakın yaşanacak bir ilke değil, yalnızca vitrinde tutulacak bir söylem olduğu mesajını vermiştir. Vicdanı terbiye edilmemiş birey, yalnız kaldığı an kuralsızlığa savruldu.

Dışsal fren olan hayâ (utanma duygusu) ve hukuk bariyeri de aynı dönemde çözüldü. Hz. Peygamber’in "İlk peygamberlerden beri insanların öğrendiği bir söz vardır: Utanmadıktan sonra dilediğini yap!" ikazı (Buhârî, Enbiyâ, 54), utanma duygusunun toplumsal düzenin son istihkâmı olduğunu gösterir. Sık sık çıkarılan imar ve vergi afları, infaz indirimleri ve cezasızlık algısı ise bu son duvarı da yıktı. Üstelik dijital çağ ve sosyal medya kültürü, "hayâ"yı koruyan yüz yüze mahalle denetimini ortadan kaldırırken, haksız yoldan elde edilen lüksü ve kuralsızlığı gizlenmesi gereken bir ayıp olmaktan çıkarıp teşhir edilen bir güç gösterisine dönüştürdü.

Tarihsel kırılma, İslamilik Endeksi ve sahipsizleşen "beytülmal"

Bu tablo yalnızca bugünün Türkiye’sine özgü değildir; pek çok Müslüman toplumun yüzyıllardır içinden çıkamadığı yapısal bir sorundur. Akademisyenler Scheherazade Rehman ve Hossein Askari’nin geliştirdiği İslamilik Endeksi (Islamicity Index, 2010–2023 raporları) çalışmaları bu çelişkiyi verilerle ortaya koyar. Ekonomik adalet, hukukun üstünlüğü, şeffaflık ve yolsuzlukla mücadele kriterleri baz alındığında, listenin zirvesinde Yeni Zelanda, İskandinav ülkeleri ve İrlanda yer alırken, İslam dünyası alt sıralarda kalmaktadır.

Müslüman olmayan bu toplumların öne çıkmasının sebebi basittir: Kurallar istisnasız herkes için geçerlidir ve kuralı çiğneyen kim olursa olsun hem toplumsal kınamaya hem de yasal takibe maruz kalır.

İslam dünyasının bu noktaya savrulmasının arkasında ise tarihsel bir kırılma yatar. Asr-ı Saadet ve Hulefâ-yi Râşidîn dönemindeki "yöneticinin hukukla sınırlı olduğu" emanet anlayışı, Emevîler ve sonrasındaki saltanat rejimleriyle birlikte yerini "devlet bekası adına adaletin ertelenmesi" ve "yöneticiye mutlak itaat" geleneğine bıraktı. Bu kırılma iki kalıcı arıza üretti: Adalet bağımsız kurumlara değil, yöneticinin şahsi vicdanına havale edildi; din ise ticari ve kamusal hayatı düzenleyen bir ahlak nizamı (muamelat) olmaktan çıkıp yalnızca ritüellere ve kimlik sembollerine indirgendi.

Bunun en çarpıcı tezahürü kamusal alana bakışta ortaya çıktı. Klasik medeniyetimizde vakıf kültürüyle titizlikle korunan beytülmal (kamu hazinesi) bilinci zamanla aşındı. Bireysel mülkiyete gösterilen hassasiyet, sahibi anonimleşen kamu malına gelince buharlaştı; "Devletin malı deniz, yemeyen domuz" şeklindeki o zehirli çarpıtma, kamu kaynaklarını yağmalamayı meşrulaştıran zımni bir kabule dönüştü.

Batı’ya gittim, İslam’ı gördüm ama Müslüman yoktu; Doğu’ya döndüm, Müslümanları gördüm ama İslam yoktu.

Muhammed Abduh (19. yüzyıl sonu Paris gözlemleri)

Hukukun seçici işleyişi: Güçlüye kalkan, zayıfa sopa

Dışsal denetimin çöküşündeki en yıkıcı kırılma, hukukun iktidar ileri gelenleri ve güç odakları için engelleyici özelliğini yitirmesidir. Hukuk, gücün karşısında eğilip sıradan vatandaşın karşısında sertleştiğinde artık adalet mekanizması olmaktan çıkar; güçlünün dokunulmazlık zırhına dönüşür.

Klasik siyaset düşüncemizin temel ilkesi, hukukun her şeyden önce yöneticiyi bağlamasıdır. Nizâmülmülk, Siyâsetnâme’de mülkün küfür ile ayakta durabileceğini ama zulüm ve adaletsizlikle asla yaşayamayacağını hatırlatır. Devlet işlerini görürken hazinenin mumunu yakan, özel sohbete geçildiğinde ise kendi cebinden aldığı mumu yakan Hz. Ömer’in hassasiyeti (İbnü’l-Cevzî, Menâkıbü Emîri’l-Mü’minîn Ömer), hukuku önce en tepede kendi nefsine uygulayan bir iradenin eseridir.

Töre (kanun) önünde benim için oğlum ile yabancı birdir.

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig

Bugün ise nüfuz sahiplerine dokunamayan bir hukuk düzeni topluma tek bir mesaj vermektedir: "Kural, sadece gücü yetmeyenler içindir." Hz. Peygamber’in soylu bir kadının hırsızlığına aracılık etmek isteyenlere verdiği "Sizden öncekilerin helak olma sebebi, içlerinden güçlü biri hırsızlık yaptığında onu bırakmaları, zayıf biri yaptığında ise ceza uygulamalarıydı. Kızım Fatıma bile hırsızlık yapsa cezasını verirdim" cevabı (Buhârî, Hudûd, 11), bu yapısal hastalığın evrensel teşhisidir. Yukarıda hukukun caydırıcılığı kalktığında, aşağıda kuralsızlık meşrulaşır.

Nitekim son yıllarda ağırlaşan otoriterleşme eğilimleri, bağımsız basının ve kurumsal denetim mekanizmalarının işlevsizleşmesi, dışsal denetim frenini tamamen devre dışı bırakmıştır. Uzun yıllar süren terör sarmalı ve 15 Temmuz darbe girişimi gibi ağır güvenlik travmaları karşısında yürütülen haklı hukuki mücadelenin yanında, masumiyet karinesi ve bireysel sorumluluk ilkesi göz ardı edilerek suçsuz mağdurlar yaratılması, toplumsal vicdanda derin bir yarılma yaratmıştır. Hukukun, gücü elinde tutanlara kalkan olurken sıradan yurttaş için öngörülemez bir cezalandırma aracına dönüşmesi, kamusal adalet duygusunu ağır biçimde zedelemiştir.

"Asabiyet" tuzağı ve kutuplaşmanın ürettiği dokunulmazlık

Toplumsal kınama mekanizmasını felç eden bir diğer hastalık, İbn Haldun’un Mukaddime’de teşhis ettiği asabiyet (kabile, cemaat veya siyasi hizip dayanışması) refleksidir. Bu zihniyet dünyasında sadakat evrensel adalete değil, gruba yöneliktir. "Bizden olan" bir hata veya yolsuzluk yaptığında onu örtbas etmek "vefa", bu yanlışı ifşa etmek ise "ihanet ve düşmana koz vermek" olarak kodlanır.

Nitekim Türkiye’de ilahiyat camiasında uzun yıllar etkili olmuş, iktidar çevrelerine yakınlığı ve güncel meselelere dair "maslahat" odaklı fetvalarıyla bilinen kıdemli bir ilahiyatçı yazarın kaleme aldığı yazılar ve yaptığı açıklamalar, bu "maslahat ve dava selameti adına adaleti erteleme" zihniyetinin güncel ve çarpıcı bir örneğini teşkil etmektedir. Kendi mahallesinden veya güç çevresinden isimlerin karıştığı usulsüzlük ve hukuksuzluk iddiaları karşısında kamuoyuna açık bir denetim ve ifşa mekanizması işletmek yerine, "İslamî camianın zarar görmemesi", "düşmanların eline koz verilmemesi" ve "kol kırılır yen içinde kalır" mantığıyla yanlışların kamusal alanda dile getirilmesine mesafe koyan, hatta bu tür eleştirileri fitne olarak gören yaklaşım, tam olarak bu tarihsel zihniyet kırılmasının dışavurumudur.

Elbette bu partizan asabiyet yalnızca muhafazakâr-dindar kesime özgü değildir; seküler veya farklı ideolojik mahallelerde de kendi içinden çıkan usulsüzlüklere göz yumma ve eleştiriyi "karşı tarafa malzeme vermemek" adına bastırma refleksi aynı şekilde işler.

Günümüzde siyasi kutuplaşma ve dijital yankı odaları, "kuldan utanma" duygusunu tamamen ortadan kaldıran bir zırh üretmiştir. Kuralı çiğneyen kişi, karşı mahalleden gelen haklı eleştiriyi "düşman saldırısı" diyerek savuşturmakta, kendi mahallesinden ise "dava sadakati" adına alkış bulmaktadır. Oysa Kur’an’ın "Adalet, kendinizin, anne-babanızın ve en yakınlarınızın aleyhine bile olsa ayakta tutmanız gereken bir farzdır" (Nisâ, 4/135) emri, adaleti önce kendi mahallemizden başlatmayı emreder.

Büyük Azerbaycan hiciv şairi Mirza Elekber Sabir’in, hamaset söylemlerine ayna tuttuğu meşhur "Fahriyye" şiirinde yaptığı teşhis, bu tarihsel sürekliliğin en sarsıcı edebî özetidir:

Zülmetsever insanlarız üç beş yaşımızdan / Fitne göyerir torpağımızdan, daşımızdan / Tarac ederek bac alırız kardaşımızdan... Öz kavmimizin başına engelkelefiz biz!

Sabir’in yüzyıl önce işaret ettiği gibi, birbirini yağmalamayı maharet sayan bu zihniyet değişmedikçe, toplum kendi geleceğinin önündeki en büyük pranga (engelkelef) olmaya devam edecektir.

Ahlaksız başarının "beceriklilik" sayılması ve güven maliyeti

Hem vicdanın sustuğu hem de hukukun güçlüler karşısında işlevsizleştiği bu iklim, toplumsal değer yargılarını ters yüz etmiştir. Klasik medeniyetimizde Fütüvvet ve Ahilik teşkilatı, hileli mal üreten veya haksız kazanç sağlayan esnafın "pabucu dama atılır" uygulamasıyla servet kazansa bile toplumsal onurunu sıfırlardı.

Bugün ise ahlak ve hukuk çiğnenerek elde edilen servet ve makam, "haram" veya "yolsuzluk" olarak dışlanmak yerine "işini bilmek" ve "beceriklilik" olarak alkışlanmaktadır. Oyun teorisindeki "kolektif eylem sorunu"nda olduğu gibi, "Ben kurallara uysam bile başkası çiğneyip kazanacak" düşüncesi, aslında dürüst kalmak isteyen geniş kitleleri bile çaresizlikle bu kuralsızlık sarmalına mahkûm etmektedir. Kurallara uyan ve vergisini tam ödeyen dürüst vatandaş ise "saf" veya "enayi" ilan edilmektedir.

Elbette bu savrulmanın tek nedeni bireysel ahlak zafiyeti değildir. Ekonomik çöküş, derinleşen yoksulluk ve yüksek enflasyon geniş kesimleri hayatta kalma mücadelesine iterken, aynı dönemde siyasi nüfuz ve kamu kaynakları aracılığıyla kısa sürede aşırı zenginleşen imtiyazlı bir kesimin görünür hâle gelmesi ve liyakatsiz atamaların yarattığı gelecek kaygısı, alın terine olan inancı yıkarak insanları kısa yoldan köşe dönmeye itmektedir. Ancak sebep ne olursa olsun sonuç yıkıcıdır: Siyaset bilimci Francis Fukuyama’nın Güven (Trust) eserinde analiz ettiği üzere, toplumsal ve kurumsal güvenin çöktüğü toplumlar ağır bir "güven vergisi" öder. Sözleşmeye ve söze güvenin bittiği yerde her işlem için ekstra avukatlara, noterlere, teminatlara ve ağır bürokratik denetimlere ihtiyaç duyulur; işlem maliyetleri fırlar, sermaye kaçar ve İbn Haldun’un işaret ettiği üzere medeniyet (umran) içten içe çürür. Bugün en nitelikli gençlerin, doktorların ve mühendislerin ülkeyi terk etmesinin (beyin göçü) arkasındaki asıl sebep ekonomik sıkıntılardan ziyade, dürüstlüğün cezalandırıldığı bu iklimden duyulan derin umutsuzluktur.

"Ahlaksız dindarlık" tartışması, tasavvufi aşınma ve şekilcilik krizi

Son yıllarda sıkça tartışılan "ahlaksız dindarlık" olgusunu da bu çerçevede okumak gerekir. KONDA ve benzeri araştırma kuruluşlarının son 10 yıllık saha verilerinin de gösterdiği üzere, toplumda ahlaki şikâyetler artarken düzenli namaz veya oruç gibi ibadet pratiklerinde bir artış yaşanmamakta, aksine durağanlık ve gerileme görülmektedir.

Bu manevi aşınmada, tarihsel olarak Anadolu’da bireyin içsel vicdanını terbiye eden sivil ahlak ocakları (tasavvuf ve tarikat geleneği) olarak işlev görmüş yapıların kurucu ilkelerinden kopması da kritik bir rol oynamıştır. Asıl gayesi nefsi terbiye etmek (tezkiye-i nefs), kul hakkından sakınmak ve ihsan bilincini yerleştirmek olan bu yapıların önemli bir kısmı, zamanla kamusal kadrolaşma, ekonomik rant ve siyasi nüfuz odaklarına dönüşmüştür. Tasavvuftaki manevi arınma disiplinini ifade eden "teslimiyet" anlayışının, dünyevileşmiş hiyerarşilerde eleştirel aklı ve bireysel vicdanı askıya alan sorgusuz bir grup sadakatine dönüştürülmesi, hem bu yapılar içindeki iç denetim mekanizmasını yok etmiş hem de kamuoyuna yansıyan skandallar nedeniyle toplumun bu kurumlara duyduğu manevi saygınlığı tüketmiştir. Ahlaki rehberlik iddiasındaki yapıların itibar kaybı ise toplumda yalnızca bu kurumlara değil, temsil ettiklerini öne sürdükleri temel ahlaki değerlere karşı da derin bir güvensizlik ve boşluk üretmiştir.

Dolayısıyla buradaki sorun ibadet artışı değil, dinin içselleştirilememesi, ibadetin ahlaki tavizlerin bir "aklanma aracı" gibi görülmesi ve dinî kimliğin kamusal alanda bir dokunulmazlık kalkanı olarak kullanılmasıdır. Hz. Ömer’in bir kimsenin güvenilirliğine şahitlik etmek isteyen kişiye sorduğu "Onunla komşuluk yaptın mı? Yolculuğa çıktın mı? Kendisine altın ve gümüş teslim edip ticaret yaptın mı?" sorusu (Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, 10/192), dindarlığın ölçüsünün sözlü iddialar değil, emanet ve muamelat dürüstlüğü olduğunu kesin bir dille ortaya koyar.

Şark bu sarmaldan nasıl kurtulur? Dünyadan ispatlanmış dönüşüm örnekleri

Peki Şark toplumları ve Türkiye bu kaderci sarmaldan çıkabilir mi?

Dünya tarihi, benzer kuralsızlık, yolsuzluk ve "ahbap-çavuş" (asabiyet) bataklığından çıkıp bunu başarmış somut ülke örnekleriyle doludur. Bu toplumlar insanlarının genetiğini değiştirerek değil, kötülüğü pahalı ve imkânsız, dürüstlüğü ise güvenli ve kazançlı kılan kurumsal mimariler inşa ederek başardılar:

• Singapur örneği ("asabiyet" ve rüşvet bataklığından zirveye): 1960’larda Singapur, rüşvetin, kaçakçılığın ve akraba kayırmacılığının sıradanlaştığı yoksul bir liman kentiydi. Kurucu irade, Yolsuzlukla Mücadele Bürosu’na (CPIB) başbakan dâhil herkesi soruşturma yetkisi verdi; en yakın bakan arkadaşları dahi yolsuzluk yaptığında korunmayıp yargı önüne çıkarıldı. Açıklaması yapılamayan her kuruş mal varlığına el konuldu. Bir nesil içinde tavizsiz işleyen "dışsal hukuk freni", toplumun "içsel kültürüne" dönüştü.

• Güney Kore ve Tayvan ("mutlak itaat" kültüründen hukuk devletine): 1950’ler ile 70’ler arasında her iki ülke de otoriter rejimlerin, büyük şirket-siyaset yolsuzluklarının ve "büyüğe mutlak itaat" anlayışının hâkim olduğu Doğu toplumlarıydı. 1980’lerin sonundan itibaren demokratikleşme, özgür basın ve bağımsız yargı reformlarıyla "güçlüye dokunulmaz" zırhını kırdılar. Güney Kore’de görevdeki veya eski cumhurbaşkanlarının dahi yolsuzluktan hapse atılabilmesi, topluma "kanun herkesin üzerindedir" mesajını kalıcı olarak kazıdı.

• 19. yüzyıl İngiltere’si ve İskandinavya: Bugün dürüstlük timsali sayılan bu ülkeler, 18. ve 19. yüzyıllarda memuriyetlerin parayla satıldığı, vergilerin çalındığı ve seçkinlerin hukuktan muaf olduğu son derece yozlaşmış sistemlere sahipti. 1854 Northcote-Trevelyan Reformu gibi adımlarla kamuda liyakat sınavı zorunluluğu getirip siyasi atamaları bitirdiler; Sayıştay denetimini ve bilgi edinme hakkını mutlak hâle getirdiler. Dışsal denetim 50 yıl boyunca kesintisiz işleyince, içsel bir vicdan ve utanç kültürüne evrildi.

Tarihin ortak dersi: Önce dışsal fren (imtiyazsız hukuk ve şeffaflık) tavizsiz kurulur; o fren 2 nesil boyunca kesintisiz çalıştığında içsel fren (vicdan ve ahlak kültürü) yeniden inşa olur. Şark’ın sorunu insanının kötü olması değil, sisteminin kötülüğü ödüllendirip dürüstlüğü cezalandırmasıdır.

Çıkış yolu: Vicdanı ve hukuku yeniden inşa etmek için 4 adım

Metin düzeyindeki mükemmel yasalar tek başına ahlak üretmez; kalbe inmeyen dinî sloganlar da erdemli insan yetiştirmez. Bu darboğazdan çıkmak için hamaseti bırakıp eş zamanlı olarak 4 somut adımı hayata geçirmek zorundayız:

  1. İmtiyazsız hukuk, özgür basın ve infaz reformu: Hukukun her şeyden önce iktidar ileri gelenlerini, bürokrasiyi, cemaatleri ve güç odaklarını bağladığı, dokunulmazlık zırhlarının kaldırıldığı, özgür basının denetim işlevini yeniden kazandığı ve cezasızlık algısını bitiren bağımsız bir yargı ve infaz düzeni kurulmalıdır.
  1. Şeffaf ihale rejimi, afların yasaklanması ve "nereden buldun" denetimi: İmar ve vergi afları anayasal/yasal sınırlarla istisnai hâle getirilmeli; kamu alımlarındaki istisnalar kaldırılarak tüm kamu ihaleleri ile kamu görevlilerinin mal varlığı artışları Sayıştay ve özerk denetim kurulları aracılığıyla "nereden buldun" ilkesi temelinde şeffafça denetlenmelidir.
  1. Partizan asabiyetin reddi, modern Ahilik ve kamu zararını bildirenlerin güvencesi: Siyasi ve dinî tüm toplumsal kesimler, "bizden olanı koruma" alışkanlığını terk ederek kuralı çiğneyen kim olursa olsun kendi içinden başlayarak toplumsal kınama ve itibar kaybı mekanizmasını işletmelidir. Aynı şekilde barolar, meslek odaları ve sivil toplum kuruluşları da siyasi vesayetten kurtularak kendi meslektaşlarının etik ihlallerini denetleyen bağımsız birer "modern Ahilik" mekanizmasına dönüştürülmelidir. Bununla birlikte, gizli tanıklık gibi suistimale açık karanlık usuller yerine, kendi kurumundaki yolsuzluğu veya kamu zararını açık ve belgeli biçimde denetim makamlarına bildiren dürüst kamu görevlilerinin sürgün, mobbing ve işten atılma gibi misillemelere karşı yasal mesleki güvence altına alınması sağlanmalıdır.
  1. Karakter ve muamelat odaklı eğitim: Ailede, okulda ve din dilinde salt ezbercilik ve şekilcilikten sıyrılıp "Allah’tan korkma" kavramını kaba bir ceza korkusundan çıkararak kul hakkına ve kamu malına (beytülmal) saygı (ihsan ve murakabe) bilincine dönüştürmeliyiz.

Hukukun güçlüye işlemediği ve haksız kazancın "beceriklilik" sayıldığı bir iklimi değiştirmediğimiz sürece, ne en modern yasalarımız ne de en yüksek sesli söylemlerimiz bizi kurtarabilir. Değişim, gece yarısı boş bir kavşakta kimse bakmıyorken kırmızı ışıkta durmayı seçtiğimiz an başlayacaktır.

Yazar ve yöntem beyanı:

Bu metnin fikrî omurgası, ana tezleri, tahlil süzgeci, tarihî derinliği ve stratejik değerlendirmeleri bütünüyle yazarın kendi birikim ve tasarrufuna aittir. Metnin üslup inşası ve teknik düzenleme safhasında ise dijital asistan imkânlarından istifade edilmiştir. Yapay zekâ teknolojisini ne mutlak bir tehdit ne de tek başına belirleyici bir otorite olarak değil, klasik ilmî geleneğimizde müellifin kalemine refakat eden "kâtip ve müsevvit" geleneğinin günümüzdeki modern bir devamı olarak telakki ediyorum.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
indyturk.com