İngiliz Belgelerinden Çıktı, Atatürk'ün Son Günlerini İzlemişler

Atatürk’ün yaşamının son aylarına ilişkin İngiliz diplomatik belgeleri, Büyük Kurtarıcı’nın sağlık durumunun 1937’nin sonlarından itibaren Avrupa başkentlerinde yakından izlendiğini ortaya koyuyor. Merhum tarihçi Salahi Sonyel tarafından İngiliz arşivlerinde gün yüzüne çıkarılan ve bugüne kadar çok az gündeme gelen yazışmalar, İngilizlerin yalnızca Atatürk’ün hastalığını değil, Türkiye’nin siyasi geleceğini ve Cumhurbaşkanlığı makamının devrini de yakından takip ettiğini gösteriyor. Belgeler, Büyük Kurtarıcı’nın son günlerine ve ölümünün uluslararası diplomasi çevrelerindeki yankılarına ışık tutuyor.

İngiliz arşivlerindeki ilk önemli yazışma 28 Aralık 1937 tarihini taşıyor. İngiltere'nin Paris Büyükelçisi Sir Eric Phipps, Londra'ya gönderdiği "özel ve mahrem" işaretli raporda, Fransız hükümetinin Ankara Büyükelçisi Henri Ponsot'dan Atatürk'ün sağlığına ilişkin endişe verici bilgiler aldığını bildiriyor. Fransız diplomatın aktardığı iddialar arasında Atatürk'ün son aylarda ciddi biçimde yorulduğu ve bazı gezilerinin program dışı kesintilere uğradığı da bulunuyor. Raporun en dikkat çekici bölümlerinden birinde, Fransız hükümetinin Atatürk'ün ölümü ihtimaline karşı hazırlıklı olması gerektiği belirtiliyordu.

Londra yönetimi bu raporun ardından Ankara'daki İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine'den 48 saat içinde bilgi istedi. Loraine ise 30 Aralık 1937 tarihli cevabında, Atatürk'ü son olarak 25 Kasım'da gördüğünü ve kendisinde zihinsel bir gerileme fark etmediğini bildirdi. Fransız diplomatik çevrelerinin değerlendirmelerinde Hatay meselesinin etkili olabileceğini ileri süren Büyükelçi, Atatürk'ün bu konuyu kişisel bir prestij meselesi haline getirdiğini ve Türk halkının kendisini sonuna kadar destekleyeceğini kaydetti.

1938 yılının Şubat ayında Atatürk'ün sağlık durumu yeniden diplomatik görüşmelerin konusu oldu. İngiliz Büyükelçisi Loraine, 24 Şubat gecesi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'la yaptığı görüşmede Cumhurbaşkanının giderek güçten düştüğüne ilişkin söylentileri sordu. Aynı zamanda doktor olan Aras, Atatürk'ün muhakeme gücünün ve olayları kavrama yeteneğinin eskisi kadar kuvvetli olduğunu belirtti. Ancak İngiltere Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Sir Lancelot Oliphant'ın 28 Mart 1938 tarihli telgrafında, Atatürk'ün karaciğer hastalığı nedeniyle tedavi gördüğü ve Fransa'dan bir uzmanın çağrıldığı bildiriliyordu. Telgrafın üzerindeki talimat dikkat çekiciydi: "Oldukça gizlidir; okuduktan sonra lütfen tahrip ediniz." Fransız doktorun muayenesinin ardından Atatürk'e altı hafta boyunca bedensel ve zihinsel dinlenme önerildiği İngiliz belgelerine yansımıştı

Ağustos ayının başında Londra'ya gönderilen gizli telgraflar, sağlık durumuna ilişkin endişenin arttığını gösteriyordu. Sir Percy Loraine, 3 Ağustos tarihli mesajında Atatürk'ün siroz hastası olduğunun kesinleştiğini, iki Alman uzmanın tedavi için Türkiye'ye geldiğini belirterek İngiliz Kralı'nın bilgilendirilmesini istedi. Ertesi gün Dışişleri Bakanı Aras'tan aldığı bilgileri aktaran Büyükelçi, hastalığın ağır olmasına rağmen iyileşme umudunun tamamen kaybolmadığını bildirdi.

6 Ekim tarihli raporda Atatürk'ün vücudunda yeniden sıvı biriktiği, tedaviyle bir miktar rahatladığı, ancak hastalığın seyrinin öngörülemediği bildirildi. Londra'daki Dışişleri Bakanlığı yetkilisi R. J. Bowker ise 14 Ekim'de, güvenilir olduğunu belirttiği başka bir kaynağa dayanarak Atatürk'ün yeniden yataktan kalkmasının beklenmediğini not etti. Hastalıkla mücadele devam ederken Atatürk'ün devlet işleriyle ilgisi de İngiliz raporlarına yansıdı. 26 Ekim tarihli telgrafta, ağır bir kriz ve koma döneminin ardından kendine geldiği, gazete istediği ve devlet işlerini sorduğu anlatılıyordu. İngiliz Büyükelçisi aynı yazışmada, Atatürk'ün irade gücü sayesinde krizi atlattığı değerlendirmesinde bulunuyordu.

29 Ekim 1938'de Cumhuriyet'in 15'inci yılı kutlanırken Atatürk törenlere katılamadı. İngiliz belgelerinde, kurucu Cumhurbaşkanının törende bulunmayışının askerler ve halk üzerinde belirgin bir psikolojik etki yarattığı kaydedildi. 0 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Atatürk'ün hayatını kaybetmesi üzerine Sir Percy Loraine, Londra'ya kısa bir telgraf göndererek Cumhurbaşkanının vefat ettiğini bildirdi. İngiltere Kralı'na da haber verildi. Ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi İsmet İnönü'yü Cumhurbaşkanı seçti. İngiliz diplomatik raporlarında, iktidarın Anayasa'ya uygun biçimde ve önemli bir karışıklık yaşanmadan devredilmesi, genç Cumhuriyet açısından dikkat çekici bir gelişme olarak değerlendirildi.

İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine 3 Aralık 1938'de Londra'ya gönderdiği kapsamlı değerlendirme, cenaze törenlerinde gördüğü manzarayı da ayrıntılarıyla anlattı. Kadınların gözyaşlarını tutamadığını, tören boyunca hareketsiz duran askerlerin yüzlerinde de derin bir keder bulunduğunu yazdı.