18 Kasım 2026 ÇarşambaGündemde ne var?/
Anadolu Ajansı
Haber akışına dön

İran'a Yönelik ABD Baskısının Yeni Halkası: Demir Kapı Görev Gücü

İran'a Yönelik ABD Baskısının Yeni Halkası: Demir Kapı Görev Gücü

Sakarya Üniversitesi Ortadoğu Enstitüsü Dr. Öğretim Üyesi Mustafa Caner, ABD’nin Demir Kapı girişimiyle İran’a yönelik ekonomik baskıyı artırma hedefini ve bu girişimin bölgesel sınırlarını AA Analiz için kaleme aldı.


ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), 7 Kasım’da yayımladığı açıklamayla İran’a uygulanan deniz ablukası ve hava taşımacılığı sınırlamalarına ek olarak Hazar Denizi kıyıları ve kara sınırları üzerinde de ağır bir denetimi amaçlayan yeni bir görev gücü girişimini açıkladı. Task Force Iron Gate (Demir Kapı Görev Gücü) olarak adlandırılan bu yeni girişimin amacı, yaptırıma tabi malların, silahların ve çift kullanımlı malzemelerin İran’a giriş ve çıkışını engellemek.

CENTCOM’un açıklamasına göre bu işi yapmak üzere Florida eyaletinin Tampa şehrinde sivil ve askerlerden oluşan 20 kişilik bir ekip görevlendirildi. Ancak bu görevin kapsamı, hangi sınır kapılarının nasıl denetleneceği, sahaya asker göndermeden bu sürecin nasıl yürütüleceğine dair herhangi bir ayrıntı paylaşılmadı. Öte yandan, yayınlanan haritada, Türkiye, Irak, Azerbaycan, Ermenistan, Türkmenistan, Afganistan ve Pakistan sınırlarının işaretlendiği görüldü.

Yaptırımlardan ambargoya: Demir Kapı girişiminin amacı

ABD Başkanı Donald Trump bu yeni girişimi gerekçelendirirken, ABD’nin Körfez’deki müttefiklerinin askeri güç kullanımındansa ekonomik baskıyı tercih ettikleri argümanını kullandı. İran tarafı ise bu yeni mekanizmayı ABD’nin askeri ve Trump’ın seçim “yenilgisini” örtbas etme çabası olarak değerlendirdi. Türkiye’den henüz bu konuda resmi bir açıklama yok.

İran limanlarına halihazırda uygulanan ABD ablukası, ülkenin petrol ihracatının durma noktasına gelmesine ve birçok sektörde de sorunların yaşanmasına sebep oldu. İran’ın ticaretinin büyük kısmı kara sınır kapılarına doğru yön değiştirdi. Bu anlamda Demir Kapı’yı Scott Bessent’in ağustosta açıkladığı ekonomik baskı kampanyasının yeni bir bileşeni olarak okumak mümkün.

İran’ın kara ve Hazar komşuları ile petrol dışı ticaretinin yaklaşık yüzde 75’i Türkiye ve Irak ile yapılıyor. Uluslararası Nakliyeciler Derneği verilerine göre, Gürbulak’tan İran’a çıkan tır sayısı geçen yılın aynı dönemine göre ağustosta yaklaşık yüzde 38, kasımda yüzde 18 arttı. Savaş öncesinde 1-2 kilometre olan ihracat kuyruğu ise ekimde 13 kilometreye kadar uzadı.

Irak kapılarında ise benzer bir artış görülmüyor. Aksine Bağdat son haftalarda bazı kapıları teknik sebeplerle kapatıyor. Diğer taraftan Hazar üzerinden Rusya’nın İran’a askeri malzeme sevkiyatı yaptığı da biliniyor. Dolayısıyla meselenin hem İran’a askeri sevkiyatı durdurma hem de ekonomik boğma seviyesini artırma boyutları mevcut.

Demir Kapı her ne kadar bir önleme mekanizması olarak tanımlansa da Trump, Bessent ve diğer üst düzey ABD'li yetkililerin açıklamaları, girişimin asıl amacının İran'a yönelik mal ve hizmet akışını mümkün olduğunca kısıtlamak olduğunu ortaya koyuyor. Yani bir anlamda ABD, yaptırım rejimini ambargo rejimine tahvil etmek istiyor. Tıpkı Irak'ın devrik lideri Saddam Hüseyin'in Irak’ına uygulandığı gibi. Tam da bu noktada ABD’nin bunu yapacak araçlara sahip olup olmadığı sorgulanabilir.

Demir Kapı girişiminin bölgesel sınırları

ABD’nin Hazar’a bir askeri erişimi bulunmuyor. Aynı şekilde Türkiye ve Irak kara sınırlarını kontrol edecek bir askeri varlığı da söz konusu değil. Dolayısıyla ABD’nin bu süreci muhatap ülkeler üzerinden yürütmeye çalışacağı anlaşılıyor. Irak’ın ABD baskılarına karşı dayanma kapasitesinin sınırlı olduğu söylenebilir. Ülke zaten İran’a müzahir grupların silahsızlandırılması gibi hassas bir sürecin içerisinde ve hem Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) içinde derin anlaşmazlıklar hem de Erbil-Bağdat hattında ciddi sorunlar mevcut.

Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, ABD’li yetkililerin merkezi hükümet ve IKBY kontrolündeki bölgelerde birer kapının açık kalmasını istediklerini aktardı. Bu, iki ülke arasındaki 9 sınır kapısından 7’sinin kapatılmasının istendiği anlamına geliyor. Irak’ı hem ekonomik hem de siyasi anlamda oldukça zorlayacak olan bu talebin karşılanmasının zorluğu da yine Hüseyin tarafından dile getirildi. Bu talebin gerçekleştirilmeye çalışıldığı takdirde bile farklı silahlı gruplar arasında çatışma riskinin çok yükseleceği öngörülebilir.

Türkiye ise Irak’a göre ABD’nin mezkur baskılarına dayanma gücü daha yüksek ve süreci her iki ülkeyle olan ilişkilerini belirli bir dengede tutarak yürütme kapasitesine sahip bir ülke. Türkiye-ABD ilişkilerinin Türk-İran ilişkilerini sınadığı ilk örnek bu değil. 2010 Tahran Anlaşması bu tür sınamaların belki de zirve noktasıydı. Elbette bugün koşullar ve güçler dengesi çok farklı. Türkiye sınırı, savaş sürecinde İran’ın can simidi haline gelmiş durumda. Bu, ikili ilişkilerdeki ağırlığın Ankara’ya kaydığını gösteriyor. Ancak Ankara bu ağırlığını kadim komşusunu sıkıştırmak için değil; savaş ve bağlantılı bölgesel krizlere diplomatik çözüm için kullanmaya çalışıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın geçen günlerde Trump ile gerçekleştirdiği görüşmede söylediği sözlerin yoruma ihtiyacı yok. Cumhurbaşkanı Erdoğan, yeni bir savaşa karşı olduğunu ifade ederken tek çözüm adresinin diplomasi olduğunu söyledi. Dolayısıyla ekonomik baskıların da Ankara tarafından kabul görmediği biliniyor. Ankara bu baskıları ilkesel olarak benimsemese de pratikte “seçici uyum” yaklaşımıyla hareket ediyor.

Bazı özel sektör firmaları, İran firmalarıyla ikincil yaptırımlar korkusuyla ticari ilişkilerini askıya alıyorlar. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ise İran’ın Bank Mellat isimli bankasının İstanbul şubesinin faaliyet iznini iptal etti. Bu arada Mahan Air’in Türkiye uçuşları sona ererken Türk hava yolu firmaları da İran uçuşlarını durdurdu. Yine de ABD’nin yaptırım listesine girme pahasına diğer İran hava yolu firmalarıyla çalışan şirketler var ve iki ülke arasında uçuşların sıklığı azalsa da devam ediyor. Bu örneklerin hiçbiri Türkiye’nin İran’a yönelik bir yaptırım kararı değil. BDDK kararını mevduat sahiplerinin korunması gerekçesine dayandırdı, Mahan Air seferlerini kendisi sona erdirdi, Türk şirketleri ise ABD yaptırımlarının ardından kendi kararlarıyla seferlerini durdurdu.

Türkiye, ekonomik baskıların istenen siyasi sonucu vermediğini görüyor. Aynı zamanda ikili ilişkilere zarar verme potansiyeli taşıdığının da farkında. Türkiye’nin muhtemel ekonomik kayıplarını da bu tabloya eklemek mümkün. Bu yüzden Demir Kapı girişiminin Türkiye üzerinden işleme ihtimalinin bir hayli düşük olduğu düşünülebilir. Türkiye’nin İran ile 3 kara sınır kapısı halihazırda açık. Son dönemde açılması planlanan bir dördüncü kapı da var. Ayrıca COP31 Liderler Zirvesi kapsamında Antalya’da İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın görüşmesinde, ikili ticaret hacminin artırılması gerekliliğine vurgu yapıldı.

Sonuç olarak, ABD’nin İran’a yönelik ekonomik baskıyı Türkiye üzerinden genişletme ve yoğunlaştırma yönünde atacağı adımların istenen karşılığı vermeyeceği ve Türkiye’nin İran ile olan ikili ilişkilerini belirli bir dengede korumaya çalışacağı söylenebilir.

İran’ın doğu ve kuzeydoğu komşuları Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan, ticaret hacmi bakımından Türkiye ve Irak’ın gerisinde kalsa da Demir Kapı’nın hedefleri açısından ayrı bir önem taşıyor. İran Gümrüğü verilerine göre, Pakistan ve Afganistan ile toplam ticaret 5,6 milyar dolar civarında. Türkmenistan ile ise yarım milyar doların altında.

Pakistan, Washington ile Tahran arasındaki arabuluculuk rolünü sürdürdüğü için sınır kapılarını tamamen kapatması mümkün değil. Ancak İslamabad, son dönemde güvenlik ve kaçakçılıkla mücadele gerekçeleriyle kapıları zaman zaman kapatıyor ve İran’dan yapılan ithalata evrak şartı getiriyor.

ABD’nin bir büyükelçiliği bulunmadığı ve diplomatik ilişkilerinin son derece sınırlı olduğundan dolayı baskı gücünün en zayıf olduğu Afganistan’a karşı kullanabileceği araçlar ise sınırlı. Ancak İran ve Taliban arasındaki bazı problemler ve Afganistan’daki bazı kalkınma projelerinde ABD yardımı, bu durumu pazarlık konusu haline getiriyor.

Türkmenistan, İran’ı Çin ve Rusya’ya bağlayan demir yolu hatları nedeniyle önem taşıyor. ABD 9 Temmuz’da İnçe Burun hattı üzerindeki Akteke Han köprüsünü vurdu, ancak gerekçesini açıklamadı. İran ise hattı kısa sürede onardığını duyurdu. Sonuç olarak İran’ın doğu komşularına karşı da Washington’un ancak dolaylı araçlarla sonuç almayı zorlayacağı ve kara sınırlarını denetleme kapasitesinin sınırlı olacağı söylenebilir.

[Dr. Mustafa Caner, Sakarya Üniversitesi Ortadoğu Enstitüsü Öğretim Üyesidir.]

  • Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansı'nın editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Muhabir: Afra Betül Aydar

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
aa.com.tr