Elie el-Kasifi yazdı: Irak, Suriye ve Lübnan hattında mezhep temelli iç savaşların yeniden başlaması ihtimali güçleniyor
İran'ın Yeni Hamlesi: Zarar Verme Kapasitesi Ve Nüfuzunun Sınırları

ABD'nin İran'a karşı savaş ile anlaşma arasında gidip gelen tutumu, Ortadoğu'da İran'ın yeni bir hamle dönemine girmesinin önünü açıyor. Bu dönemin temel özelliğini, güç unsurlarını yeniden toparlamak ve bölgesel nüfuz araçlarını devreye sokarak Washington'la yürütülen çatışma ve müzakere sürecinde elini güçlendirmek, bölge ülkelerine, özellikle de Körfez ülkelerine yeni güvenlik ve siyasi dengeler dayatmak oluşturuyor.
Başka bir ifadeyle Tahran, ABD'nin kararsız tutumundan yararlanarak bölgedeki manevra alanını genişletmeye, hatta karşılık verme niteliği taşıyan bir saldırı stratejisi izlemeye çalışıyor.
İran, ABD ile anlaşma sağlanması, savaş çıkması veya mevcut gerilimin sürmesi ihtimallerini göz önünde bulundurarak bölgesel hamlelerini artırıyor.
ABD ve İsrail'deki seçimlerin sonuçları ve bunların İran'ın stratejisine sağlayabileceği hareket alanı, bu eğilimin önemini daha da artırıyor. Söz konusu sonuçların Donald Trump ve Binyamin Netanyahu'nun hesaplamalarına etkisi hem savaş hem de uzlaşma yönünde olabilir. Hatta İran dosyası, ekonomik ve deniz ablukası sürdürülürken ABD yönetiminin öncelikleri arasında askıda kalabilir.
Buna karşılık Tahran, baskılara dayanma kapasitesinin ve bölgenin birden fazla noktasında zarar verme ve baskı oluşturma araçlarını elinde tutmasının, gerek uzlaşma gerekse çatışma denkleminde kendisine ekonomik ve askeri imkânlarının ötesinde bir konum kazandırdığının farkında.
Bütün bunlar, ABD'nin bölgede son yılların en kapsamlı askeri yığınağını gerçekleştirdiği bir dönemde yaşanıyor. USS Roosevelt uçak gemisinin Ortadoğu'ya ulaşmasıyla bölgede bulunan iki uçak gemisine bir yenisi daha katıldı. Bu geminin bölgeden ayrılacak başka bir uçak gemisinin yerini almak üzere gönderildiği ihtimali bir kenara bırakılırsa, söz konusu konuşlandırmanın 19'unda yapılması beklenen Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki üçlü zirveyle bağlantılı olma ihtimali göz ardı edilemez. Özellikle nükleer silahların sınırlandırılması ve İran'la savaş konularının zirvenin gündeminde yer alabileceği değerlendiriliyor.
Dolayısıyla ABD'nin askeri yığınağı iki paralel mesaj veriyor: ABD, İsrail ve İran arasında yeni bir çatışma turu ihtimalinin yükselmesi ve Washington'ın askeri gücünü hem Tahran karşısında hem de Çin ve Rusya'yla ilişkilerinde müzakere kozlarını güçlendirmek için kullanması. Moskova ve Pekin, bölgede daha fazla istikrarsızlığa ve İran rejiminin zayıflamasına yol açarak mevcut bölgesel ve uluslararası dengeleri bozabilecek bir tırmanışın önlenmesini istiyor.
Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden harekete geçirme fırsatı sunduğunu düşünüyor.
Bu denklem, Washington ve Tel Aviv'deki iç siyasi hesaplarla da iç içe geçiyor. ABD seçimlerinin sonuçları, Demokratlara Trump üzerinde daha fazla baskı kurma imkânı sağlayabilir. Bu durum, önümüzdeki ayları Trump açısından dış politika dosyalarında daha serbest hareket edebileceği bir döneme dönüştürebilir. Öte yandan seçim yenilgisi, Trump'ı siyasi imajını yeniden güçlendirme ve stratejik başarılar elde edebildiğini gösterme zorunluluğuyla karşı karşıya bırakıyor.
İsrail'de ise Netanyahu, seçim sonuçları ve rakibi Gadi Eisenkot'un başbakanlığında yeni bir hükümet kurulması ihtimali nedeniyle hesaplarını yeniden yapmak zorunda olduğu bir geçiş dönemiyle karşı karşıya. Trump'ın siyasi bir başarı elde etme ihtiyacı ile Netanyahu'nun İsrail'deki dengeleri değiştirme ve iktidardaki konumunu sağlamlaştırma arzusunun kesişmesi, İran'a karşı gerilimin tırmandırılması için ilave bir alan oluşturabilir.
Buna karşılık Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden canlandırma fırsatı sunduğuna güveniyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da ülkesinin "ne savaş ne barış" durumunda kalmayacağını belirterek bu yaklaşımı dile getirdi. Bu açıklama, Tahran'ın ABD ve İsrail'e karşı doğrudan bir saldırıya girişmese bile bölgedeki başlıca nüfuz alanlarında harekete geçmeye hazır olduğu şeklinde yorumlanabilir.
İran'ın bugün sahip olduğu gücün temelinde, ekonomik ve deniz ablukasına, askeri baskılara rağmen bölge ülkelerinin güvenlik ve ekonomik çıkarlarına zarar verme ve bunları sekteye uğratma kapasitesini koruması yatıyor. Bu kapasite Tahran'a manevra alanı sağlarken, bölgesel nüfuz ağını korumakta ya da yeniden harekete geçirmekte neden ısrar ettiğini de açıklıyor.
Irak ve Yemen, İran'ın bölgesel nüfuzunu yeniden harekete geçirme stratejisinde en önemli iki cephe olarak öne çıkıyor.
Irak'ta Ali Zeydi hükümeti, silahları devletin denetimi altına alma ve İran'la bağlantılı silahlı gruplar üzerinde devlet otoritesini tesis etme konusunda zorlu bir sınavla karşı karşıya. Curf es-Sahr krizi bu açmazın somut örneklerinden biri. Hizbullah Tugayları, bölgeden ve silahlarından hiçbir baskı karşısında vazgeçmeyeceklerini açıklarken Zeydi, bölgenin kuşatılması, kontrol altına alınmasına yönelik planların tamamlanması ve bölgeye girilmesi ihtimaline karşı askeri hazırlık yapılması talimatını verdi.
Bu gelişmeler, Başbakanın Koordinasyon Çerçevesi liderlerine, hükümet güçleri bölgeye girmeden önce silahlı grupları çekilmeye ikna etmeleri için süre verdiğine ilişkin haberlerin ardından yaşandı.
Bu karşı karşıya geliş, Irak devletinin son yıllarda siyasi, askeri ve ekonomik nüfuzlarını devlet kurumlarının önüne geçebilecek ölçüde artıran silahlı güçleri denetim altına alma kapasitesinin sınırlarını ortaya koyuyor. İran'ın Irak'taki varlığını yeniden güçlendirmeye yönelik herhangi bir girişimi de Irak hükümeti ve Körfez ülkeleri üzerinde baskı kurmak için hazır durumda bulunan bu grupları devreye sokabilir. Ayrıca Irak toprakları, Suriye'ye yönelik tehditlerin genişletilmesi amacıyla kullanılabilir.
Böylece Irak, bölgesel güç dengelerinin temel halkalarından biri haline geliyor. Zeydi'nin silahlı grupları kontrol altına alma kapasitesi, yalnızca Irak devleti ile ülke topraklarındaki İran nüfuzu arasındaki ilişkinin geleceği açısından değil, İran'ın genel olarak bölgedeki nüfuzunun geleceği ve uluslararası ve bölgesel güçlerin bu nüfuzu sınırlandırma konusundaki kararlılığı ve kapasitesi açısından da belirleyici bir sınav niteliği taşıyor.
Yemen ise İran'ın Körfez ülkeleri, özellikle de Suudi Arabistan üzerinde baskı kurmak için kullandığı en önemli kozlardan biri olmayı sürdürüyor. Tahran, Husiler aracılığıyla bölgedeki deniz ulaşımını, deniz koridorlarının güvenliğini ve kritik tesisleri tehdit edebilecek imkânlara sahip.
Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Bu rolün yeniden canlandırılması, bir yandan Tahran'la istikrarlı bir denge kurmaya, diğer yandan kaynaklarını tüketebilecek ve ekonomik kalkınma önceliklerini aksatabilecek açık bir çatışmadan kaçınmaya çalışan Körfez ülkelerini yeniden karmaşık bir güvenlik denklemiyle karşı karşıya bırakabilir.
Bütün bu nedenlerle Irak ve Yemen, İran'ın askeri ve siyasi nüfuzunu Arap komşuları üzerinde baskı kurabileceği kozlara dönüştürme kapasitesinin sınanacağı iki temel alan olarak öne çıkıyor.
Bu gelişmeler, İran'ın Suriye'deki nüfuzunu yeniden canlandırmaya ya da en azından Şam'daki yeni yönetim üzerinde baskı kurmaya çalışıp çalışmayacağı sorusunu da gündeme getiriyor. Tahran, bunun için geçmiş yıllarda Lübnan ve Suriye'deki varlığını pekiştirmek amacıyla kullandığı araçları yeniden devreye sokabilir.
Lübnan'da Hizbullah'la bağlantılı patlayıcı, silah ve hücrelerin ortaya çıkarılması ile Lübnan-Suriye sınırından uyuşturucu kaçakçılığı yapılması gibi farklı güvenlik göstergelerinin yakından takip edilmesi gerekiyor. Suriye makamları, Humus petrol rafinerisini hedef almayı planlamakla suçladıkları bir hücrenin Hizbullah'la bağlantılı olduğunu öne sürerken, örgüt söz konusu hücreyle ilişkisini reddetti.
Bu göstergeler, İran'ın Irak'taki nüfuzunun Suriye üzerindeki olası yansımaları nedeniyle daha da önem kazanıyor. Tahran'a yakın Iraklı milisler, özellikle sınırların kırılganlığı ve silah ile militan hareketliliğinin denetlenmesindeki güçlükler nedeniyle Suriye yönetimi açısından başlıca güvenlik tehditlerinden birini oluşturuyor.
Şam şu ana kadar bu tehdidi kontrol altına almayı başaramadı. Dolayısıyla İran'ın Irak'ta yeniden güç kazanması, silahlı grupların harekete geçirilmesi ya da kaçakçılık, ikmal ve iletişim ağlarının yeniden kurulması yoluyla Suriye'de doğrudan sonuçlar doğurabilir.
Lübnan'da İran nüfuzunun yeniden güçlenmesi ise Hizbullah'ın askeri kapasitesinin ve örgütsel ağlarının bir bölümünü yeniden tesis edebilmesine, ayrıca Tahran'ın bölgesel hesaplarında Lübnan sahasını yeniden kullanmaya ne ölçüde hazır olduğuna ve bunun bedelini ödemeyi göze alıp almayacağına bağlı.
Kalibaf'ın Lübnan Meclis Başkanı Nebih Berri'ye Tahran açısından Lübnan dosyasının önemini bir kez daha vurguladığı doğru. Ancak son savaşın tecrübesi, İran'ın Hizbullah'ın Güney Lübnan'daki kazanımlarını savunmak için öngörülemeyen bedeller ödemeye hazır olmadığını gösterdi.
Ayrıca Hizbullah'ın Lübnan'ın iç siyasi dengelerinde ve bölgesel denklemde eski konumunu yeniden kazanabilmesi, ülkedeki iç siyasi gelişmelerin yanı sıra savaşın ortaya çıkardığı yeni bölgesel koşullara da bağlı. Bu koşullar arasında İran, ABD ve İsrail arasındaki uzlaşma ve tırmanma eğilimleri de bulunuyor.
Ancak burada özellikle dikkate alınması gereken husus, Irak, Suriye ve Lübnan'da mezhep temelli iç çatışmaların yeniden alevlenmesi ve bu çatışmaların birbirini beslemesi ihtimalinin ciddi boyutlara ulaşması. Böyle bir senaryoda Suriye, bir tarafta Hizbullah'ın, diğer tarafta Iraklı silahlı grupların hareketliliği arasında temel çatışma alanı haline gelebilir.
İsrail'in Filistin politikası ve yeni hükümetin yönelimi de bölgesel dengelerin geleceğini belirleyecek.
İsrail'deki son seçimlerin ardından İsrail-Filistin ilişkilerinin geleceği ve kurulacak yeni hükümetin niteliği de öne çıkan başlıklardan biri. Temel soru, İsrail'in Filistinlilerle çatışmayı kısmen kontrol altına alarak daha geniş siyasi ve bölgesel düzenlemelere alan açıp açmayacağı ya da Netanyahu'nun yerleşimci politikalarını sürdürme ve Filistinlilere herhangi bir önemli taviz vermeme yaklaşımını devam ettirip ettirmeyeceği.
Bu noktada İsrail'de son dönemde yürütülen bir tartışmaya dönmek gerekiyor. Bu tartışmaya göre İzak Rabin, Filistinlilerle barış sürecinde ilerleme sağlanmasının İsrail'in bölgesel konumunu güçlendirmek ve İran'a karşı stratejik üstünlük elde etmek açısından temel bir unsur olduğunu anlamıştı. Filistin meselesinde sağlanacak bir uzlaşma, İran tehdidine karşı geniş bir bölgesel cephe oluşturulmasına da yardımcı olabilirdi.
İsrail açısından bugün gündemdeki soru ise Eisenkot'un bu yaklaşımı benimseyip benimsemeyeceği. Böyle bir tercih, bölgedeki tüm dengeleri yeniden şekillendirebilir. Aksi durumda İsrail, önce İran'ı hedef alan Netanyahu çizgisinde kalmayı sürdürebilir.
Bu çerçevede, son İsrail seçimlerinin de ortaya koyduğu üzere, 1948 Araplarının siyasi ve toplumsal alandaki varlığının giderek güçlenmesi de yeni bir dinamik olarak öne çıkıyor. İsrail'in stratejik tercihleri üzerinde etkili olma imkânları sınırlı olsa da bu kesimin siyasi ve toplumsal baskı oluşturma kapasitesi yeni bir alan açıyor. Özellikle Filistin meselesinde uzlaşmanın, bölgenin istikrarını sağlamak ve siyasi-güvenlik dengelerini yeniden oluşturmak için temel bir giriş noktası olarak yeniden değerlendirilmesi arayışında bu dinamiğin incelenmesi gerekiyor.
Ancak asıl sorun, İran'ın bölgenin geleceğine ilişkin yaklaşımında yatıyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltması, orta ve uzun vadede kalıcı bir politikaya dönüşürse, İran'ın tarihsel taleplerinden biri olan yeni bölgesel düzenlemelerin önünü açabilir. Körfez ülkeleri de Tahran'la gerilimin azaltılmasına ve karşılıklı güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesine dayalı bir denge oluşturmak için istekli olduklarını ortaya koydu.
Buna karşın İran'ın tutumu, Tahran yönetiminin bölgesel güç unsurlarını bir araya getirerek kendi şartlarını dayatmayı tercih ettiğine işaret ediyor. İran, nüfuzunu açık biçimde sınırlandıracak bir uzlaşmaya yönelmek yerine Irak, Yemen ve Lübnan'daki baskı araçlarını elinde tutmayı, Suriye'de ise bu araçları yeniden devreye sokma imkânını korumayı tercih ediyor.
İran'da karar alma merkezlerinin, dış nüfuzu rejimin varlığının ve konumunun güvencesi olarak gören, daha sertlik yanlısı yeni bir Devrim Muhafızları nesline geçmesiyle bu yaklaşım daha da güçlenebilir.
Bu tercihin tehlikesi, İran'ın ABD ile yürüttüğü çatışmayı zaman zaman İsrail'e, çoğu zaman ise Körfez ülkelerine yöneltmesinden kaynaklanıyor. Bu durum bölgesel uzlaşmayı daha karmaşık hale getirirken Arap ülkelerinin güvenlik yükünü de artırıyor.
Büyük bir güç olan ABD, Vietnam, Afganistan ve Irak örneklerinde görüldüğü gibi, askeri açıdan uzak coğrafyalarda aldığı darbeleri ve yaşadığı başarısızlıkları, uluslararası gücünde mutlaka köklü bir gerileme yaşanmadan göğüsleyebiliyor. Bölge ülkeleri, özellikle de Körfez ülkeleri ise her türlü tırmanışın sonuçlarını doğrudan üstleniyor ve bunun güvenlik ile ekonomi üzerindeki etkileriyle uzun yıllar boyunca mücadele etmek zorunda kalıyor.
Maliyetleri karşılama kapasitesindeki bu eşitsizlik, İran'a zarar verme ve baskı kurma alanı sağlıyor. Ancak aynı zamanda Tahran'ı, sahip olduğu nüfuzu uzun vadede bölgesel konumunu ve bölge ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirecek bir siyasi istikrara dönüştürme sınavıyla da karşı karşıya bırakıyor.
Bu nedenle Ortadoğu'yu son derece karmaşık bir dönem bekliyor. Savaş, uzlaşma ve nüfuz haritalarının yeniden çizilmesi ihtimalleri iç içe geçmiş durumda. İran'ın yeni hamlesi, ABD'nin bölgedeki rolünün gerilemesiyle ortaya çıkabilecek boşluğu doldurma, son üç yılda uğradığı kayıpları telafi etme ya da Washington'la müzakerelerde elini güçlendirme girişimi olabilir.
Ancak önümüzdeki dönemin yönünü belirleyecek temel soru, Tahran'ın güç unsurlarını ve baskı araçlarını bir araya getirme politikasından vazgeçerek, ülkelerin birbirlerinin sınırları içindeki çıkarlarını karşılıklı olarak tanıdığı, tahakküm ve yayılmacı nüfuz dayatmalarına dayanmayan bölgesel dengeler kurmaya ne ölçüde hazır olduğudur.
Ortadoğu'nun istikrarı, İran'ın nüfuzunun kontrol altına alınabilmesine bağlı kalmayı sürdürecek. Bunun yanı sıra ABD'nin İsrail'i Filistinlilere yönelik dışlayıcı politikasından ve Lübnan ile Suriye'deki yayılmacı projelerinden vazgeçmeye zorlayacak baskıyı uygulama kapasitesi ve isteği de belirleyici olacak.
İran'ın zarar verme kapasitesi ile yeni bir bölgesel düzen dayatma gücünün sınırları, İsrail'in Filistinlilerle uzlaşmayı kabul edip etmeyeceği ya da onlara, Suriye'ye ve Lübnan'a yönelik aşırı sağcı politikalarını sürdürüp sürdürmeyeceği, önümüzdeki onlarca yıl boyunca Ortadoğu'da savaş ve barışın sınırlarını belirleyecek. Bölge, yaklaşık bir asırdır süren savaşların ardından yeni bir dönemin eşiğinde bulunuyor.
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Bu makale Independent Türkçe için Londra merkezli Al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
Al Majalla





