İsrail'in Propaganda Merkezi Ve Yalan İmalathanesi: Hasbara

Faik Bulut Independent Türkçe için yazdı

İsrail'in 7 Ekim 2023'te Gazze'ye savaş başlatmasından bu yana, askerî-siyasi davranışlarıyla ilgili yaptığı birçok iddianın doğruluğunu tespit etme girişimleri zorlaştı.

Bunun başlıca nedenlerinden biri, İsrail'in eylemlerinin her yönünün anlatısını kontrol etmek, şekillendirmek ve çarpıtmak amacıyla İbranicede (açıklama manasında gelen) "Hasbara" olarak bilinen bir propaganda işlevi kullanmasıdır.

Zeynep Karataş, yazısı Fokus+ sitesinde yazmıştı:

60 binden fazla kişiden oluşan bir dijital ağımız var. Amacımız İsrail karşıtı içeriklerle mücadele etmek.

İsrail yanlısı influencer (etkileyici veya etki sahibi) Ella Keinan'ın bu sözleri, sosyal medyada geniş yankı buldu. Birçok kişi bunu yeni bir dijital organizasyon olarak yorumladı oysa bu açıklama, yeni bir yapıyı değil, uzun süredir işleyen bir sisteme işaret ediyor.

Ancak bugün Hasbara, klasik anlamda bir kamu diplomasisi değildir. Çünkü "haklı olup olmadığına bakılmaksızın her eylemi meşrulaştırmak amacıyla savunmayı amaçlayan" bir iletişim stratejisidir.

İlk dönemlerde savunmacı ve açıklayıcı anlatımdan müteşekkil olan Hasbara, özellikle dijital çağda bir iletişim faaliyetinden ziyade, geniş ve çok katmanlı bir söylem oluşturma ağına dönüşmüş durumda.

Hasbara, kelime anlamı olarak İbranicede "açıklama" ya da "anlatma" anlamına gelmekle birlikte, geleneksel diplomasi araçlarının yanı sıra günümüzde dijital platformlar ve sosyal medya ağları da bu stratejinin yürütülmesinde aktif olarak kullanılmaktadır.

Günümüz uluslararası ilişkilerinde "dijital diplomasi" (e-diplomasi) veya "kamu diplomasisi" olarak adlandırılan stratejik dönüşümün en net göstergesidir.

Geleneksel diplomasinin kapalı kapılar ardındaki görüşmelerine ek olarak, artık devlet başkanları, büyükelçilikler ve dışişleri bakanlıkları kendi dış politika vizyonlarını kitlelere doğrudan aktarmak için X (eski adıyla Twitter), Facebook, Instagram ve YouTube gibi ağları aktif olarak kullanmaktadır.

• İsrail'in Hasbara stratejisi dijital propaganda ağına dönüştü. • 7 Ekim sonrası "meşru müdafaa" söylemi öne çıkarıldı. • Gazze'deki yıkım, farklı söylemlerle yeniden çerçevelendi. • Influencerlar (etki eden, etkileyen) ve algoritmalar (bir problemi çözmek veya belirli bir hedefe ulaşmak adına izlenen, mantıksal adımlardan oluşan sonlu ve sistematik çözüm yolu) • Bu stratejinin parçası haline geldi. • Sahadan gelen görüntüler dijital Hasbara'yı zorlamaya başladı.

Bu hususta bir lisans tezi hazırlamış olan Bora Tüysüz'ün "İsrail'in Hasbara Çalışmaları Üzerinden, İsrail'in Tehdit Algılarının Değerlendirilmesi" başlıklı makalesinden alıntı yapacağız:

İbranice kökenli Hasbara (הסברה) sözcüğü, "s-b-r" kökünden türemiş ve açıklama anlamına gelen bir sözcük olmakla birlikte, sözlük anlamı olarak ‘propaganda' ve ‘bilgi' anlamlarını da taşımaktadır. Genel olarak, İsrail Devleti'nin kamu diplomasisi ve propaganda çalışmalarını tanımlamak için kullanılabilen Hasbara sözcüğü başka bir ifadede ‘açıklama çabası' veya ‘açıklama mesleği' olarak geçmektedir.

Hasbara uygulamalarının ihtiyaç olarak doğmasına bakıldığında, Yahudilerin örgütlü olarak hareket etmeleri ile ortaya çıkan Siyonist hareketin ihtiyaçları ile Hasbara arasında bağlantı kurulabilir. Siyonizm'in, özellikle 19. yy'de, Avrupa Yahudilerinin çıkarlarını ve haklarını korumak, maruz kaldıkları toplumsal baskıları azaltmak, Yahudileri birlik haline getirip ulusal anlamda kurumsallaştırmak amacıyla hareket ettiği göz önünde bulundurulursa, Siyonistler'in kendilerini ifade etme ihtiyaçlarının olduğu söylenebilir.

Basına, kamuoyuna açık Siyonist kongreler veya devlet liderleri ile yapılan görüşmeler gibi girişimler, bu konudaki ilk örneklerden sayılabilir. Bu girişimleri geleneksel diplomasiden farklı kılan ve kamu diplomasisine yaklaştıransa, İsrail'in o dönemde henüz kurulmamış olması ve Siyonistlerin sivil unsurlar olarak uğraş vermeleridir.

20'nci yüzyılın ortalarına gelindiğinde İsrail'in devlet olarak ortaya çıkması ve bölgede yaşadığı siyasi-askerî sorunlar sonucunda, Hasbara, resmî destekle ilerleyen ve devlet organlarınca temsil edilen bir yapıya bürünmüştür.

Henüz devlet 20 yaşını doldurmamışken, Başbakanlık, Dışişleri Bakanlığı, Güvenlik Bakanlığı, Devlet Bakanlığı, Eğitim Bakanlığı gibi kurumlarda Hasbara ile ilgili birimler oluşturulmuştur.

Hasbara, 1970'li yıllarda "yurt dışında imaj oluşturma" olarak tanımlanmışken; 21'inci yüzyıla gelindiğinde, İsrail Devleti'nin Hasbara için resmî yaklaşımı genel tanımlardan farklı biçimde, "açıklama" veya "özür" gibi anlamlardan uzak olarak, kamu diplomasisi üzerinden açıklanmaktadır.

Toplumla, kanaat önderleriyle, kamuoyu oluşturma gücü olanlarla ve toplumun önemli kesimleriyle işbirliği yapmak, güncel anlamda İsrail Devleti'nin Hasbara'ya bakış şekli olarak ifade edilmiştir.

Kamu diplomasisi ile ilişkili olmasından hareketle, Hasbara çalışmalarının sistemli ve örgütlü olarak gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu örgütlenmeler devlet bünyesinde resmî yapılar olarak ortaya çıkabildiği gibi, sivil toplum kuruluşları olarak da ortaya çıkabilmektedirler. İsrail, Hasbara konusunda uzun yıllardan beridir resmî kurumlar bünyesinde çalışma yapan bir ülkedir.

Ayrıca Hasbara ile adı anılabilecek farklı sivil toplum örgütleri de mevcuttur. Resmî kurumlara ve sivil örgütlere ek olarak, söz konusu Hasbara olduğunda, Yahudi lobilerinden de söz edilebilir. Özellikle ABD'deki varlıklarıyla dikkat çeken Yahudi lobileri Hasbara konusunda incelenmesi gereken oluşumlardan sayılabilir.

İsrail'in resmî kurumları, 1967'den başlayarak, 2015 yılına kadar farklı isimlerle Hasbara çalışmalarına, bakanlık veya bakanlığa bağlı ofis seviyesinde dâhil olmuşlardır. Başlangıçta Hasbara Bakanlığı (משרד ההסברה) olarak hizmet vermiş olan yapı son olarak 2015'te bugünkü halini almıştır.

İsrail'in günümüz Hasbara yapılanmasında, resmî kurumlarda tek bir Hasbara merkezi bulunmamaktadır. Başbakanlık, Dışişleri Bakanlığı, Savunma Bakanlığı gibi idari yapılarda, alt birimler ile Hasbara çalışmaları sürdürülmektedir. İsrail Başbakanlığı bünyesindeki İstihbarat Bakanlığı (ofis), 2015 yılında alınan kararla 2'ye bölünürken (İsrail Başbakanlığı, 2015), karar sonrasında ortaya çıkan Stratejik İşler ve Hasbara Bakanlığı, yine aynı Başbakanlığa bağlı olarak çalışmalarını sürdürmektedir.

Kendi içinde de alt birimleri olan Stratejik İşler ve Hasbara ofisinin sorumlulukları, İsrail karşıtı eylem, boykot ve gayrimeşrulaştırma girişimlerine karşı kampanyalar yürütmek, bu konuda devletle akademik, ekonomik, yasal, diplomatik ve farkındalık yaratmaya yönelik unsurlar arasında ilişkiler kurmak, İsrail Devleti'nin tüm bakanlıklarına bu tür çalışmalarla ilgili yurt içi ve yurt dışında rehberlik etmek olarak açıklanmıştır.

Stratejik İşler ve Hasbara Bakanlığı, 2019). Başbakanlığa bağlı bir diğer birim olarak Hükümet Basın Ofisi (GPO) de Hasbara çalışmaları kapsamında değerlendirilebilir. GPO Başkanı'nın belirttiği üzere, İsrail ile ilgili konularda yabancı basın mensuplarına basın gezisi, brifing, çalışma vizesi gibi konularda yardım etmek, kamu diplomasisi kapsamında ele alınmıştır. GPO bünyesindeki alt birimlerde içerisindeki Yabancı Basın Departmanı, İçerik Geliştirme ve Araştırma, Yeni Medya birimleri, Hasbara ile ilişkilendirilebilecek birimler olarak sayılabilir (GPO).

COGAT'ı Hasbara açısından önemli kılan ayrıntı, diğer birimlerdekindən farklı olarak, Filistinliler ile gerçekleştirilen çalışmaları medyada öne çıkarmasıdır. Bu yönüyle COGAT tek yönlü bir bakış açısından uzak, daha dostane bir imaj yaratma fırsatına sahip olsa da, birimin çalışmaları İsrailli askerler ile Filistinli siviller arasında kaldığı için, asker-sivil ilişkisi olumsuz bir etki yaratmaktadır.

Yurt dışına yönelik Hasbara kuruluşları ve faaliyetleri

Yurt dışındaki Yahudi veya Yahudi olmayan yabancıları, özellikle de gençleri hedefleyen bir oluşum olarak Masa İsrail veya Masa Projesi, devlet desteği ile gerçekleştirilen, Hasbara açısından önemli bir örgüttür. Yolculuk, gezi gibi anlamları olan Masa'nın mottosu da "İsrail yolculuğu" olarak logosuyla birlikte kullanılmaktadır.

Çok yönlü bir etkileşime sahip bu örgüt bünyesinde, yabancıların İsrail'e gelerek yerli öğrencilere İngilizce öğretmesi, karşılığında da maddi destek ve geri ödeme alması mümkündür. Aynı zamanda gönüllülük esasına dayalı eğitmenlik yapmak için de başvuru imkânı vardır.

Masa bünyesinde Yahudi Enstitüleri'ne katılarak Yahudi çalışmalarında bulunmak, din ve tarih etütlerinin yanında İbranice öğrenimini geliştirmek de mümkündür. Başlangıç seviyesi işler olarak tanımlanan, çeşitli iş kollarında yabancılar için istihdam imkânı da sunan Masa, ağırlıklı olarak Yahudiler'i hedeflese de yurt dışından gelip İsrail'i tanımak isteyenler için önemli bir fırsat sayılabilir (Masa Israel Journey). Yahudi olsun veya olmasın, yabancı bir

Yabancı ülkeden gelip, İsrail'i tanıyıp tekrar kendi ülkelerine dönme ihtimali olan potansiyel katılımcılar, yurt dışında İsrail'i tanıtma anlamında Hasbara açısından önemli bir unsurdur.

Yayıncılık anlamında İsrail Devleti'nin uzun yıllar kamu yayıncılığını üstlenmiş olan, Türkçe "Kamu Yayıncılık Kurumu" olarak adlandırılabilen IBA (רשות השידור), 49 yıllık yayın hayatının ardından 2017 yılında devlet tarafından kapatılırken (Briel, 2017), yerine İsrail Yayıncılık Şirketi (תאגיד השידור הישראלי) adıyla yeni bir kamu kurumu hizmete başlamıştır. Kurumun yeni yapısında Arapça televizyon yayını, Arapça ve Farsça radyo yayını ve günlük 1 saatlik İngilizce radyo haber yayını bulunmaktadır. Ayrıca kurumun resmî sitesi 10 yabancı dilde web içeriği sunmaktadır (İsrail Yayıncılık Şirketi, t.y.).

Hasbara'nın, İsrail'in en az 50 yıllık bir devlet çalışması olduğu ve zaman zaman bakanlık seviyesinde temsil edildiği göz önünde bulundurulursa; Hasbara konusunda bazı resmî kurumlar öne çıksa da, bütün devlet organları Hasbara için önemlidir yorumu yapılabilir.

Resmî olarak Hasbara çalışmalarına dâhil olan başlıca kurumlar genel olarak kendi bünyelerinde, özellikle medya ve iletişime ayrı bir birim ayırsa da, İsrail'e ait birçok resmî unsurun Hasbara ile ilişkilendirilebilecek türde, sosyal medyada varlık gösterdiği söylenebilir. İsrail resmî organları, popüler sosyal medya ortamlarından Facebook, YouTube, Instagram, Twitter gibi sayfalarda resmî hesapları ile paylaşım yaparak Hasbara'ya katkı sağlamaya çalışmakta, yenilikçi medyaya ayak uydurmakta ve konuya topyekûn olarak dâhil olmaya çalışmaktadır.

Ek olarak, İsrail'in devlet olarak kamu diplomasisi olgusunu anladığını vurgulamak için, Hasbara çalışmalarında adı sıkça geçen resmî bir görevli olarak Aharoni (2014)'nin konuyla ilgili sözlerini aktarmak yerinde olacaktır. Aharoni, günümüz dünyasını sivil grupların, şirketlerin ve sınırları aşan ideolojilerin etkilediğini, internetteki platformların hükümetlerden daha etkili olabildiğini belirtmekte, ayrıca bu konuda İsrail açısından kamu diplomasisi için fayda sağlayabilecek şeyler arasında caz, basketbol, edebiyat, mutfak kültürü, teknolojik yenilik ve girişimcilik gibi konuları saymaktadır.

Hasbara çalışmalarının sivil ayağında dünyanın farklı ülkelerinde hizmet veren sivil toplum kuruluşlarına rastlamak mümkündür. Özellikle yurt dışı sivil örgütlerin ağırlıklı olarak ABD'de bulunduğunu belirtmek gerekir. Bu konuda, kâr amacı gütmeyen sivil kuruluşlar içerisinde, dünyanın en büyük Yahudi sivil örgütü olarak gösterilen ve 90 yıllık bir geçmişe sahip İsrail Yahudi Ajansı dünyadaki bütün Yahudilerin bağlantısı ve geleceği için çalışmalar yapmaktadır.

Devlet destekli Masa İsrail projesinin diğer fonlayıcılarından birisi olan ajans, ayrıca bünyesinde yaşlı ve göçmenler gibi korunmaya muhtaç kesimlere destek amaçlı Amigour kuruluşunu ve Hıristiyanlar'la Yahudiler arasında dostluk ilişkisi kurmayı amaçlayan Siyon Melekleri kuruluşunu da barındırmaktadır (Jewish Agency for Israel, t.y.).

Ajans bunun yanında 2018 itibarıyla, farklı alanlarda çalışma yapan 16 adet alt kuruluşa daha sahiptir (JAFI, 2018).

Diğer bir örgüt olarak, Tevrat Ateşi anlamına gelen Eş HaTora (אש התורה),

Diğer bir örgüt olarak, Tevrat Ateşi anlamına gelen Eş HaTora 1974 yılında Kudüs'te kurulduğundan bu yana faaliyet veren, Yahudi mirasını korumayı, Yahudi toplumunu varlığını sürdürmeyi ve Yahudi tutkusunu ateşlemeyi görev edinmiş (Aish HaTorah, t.y.a), 8 farklı ülkede temsilcilik bulunduran bir kurumdur (Aish Hatorah, t.y.b).

Bu kurumun dünyadaki bütün Yahudileri kapsayan, özellikle İsrail'de düzenlenen eğitim, seminer, gezi gibi etkinlikleri gerçekleştiren çalışmalarının yanında (Aish HaTorah, t.y.c), Hasbara Fellowships adlı burs programı Hasbara konusunda öne çıkmaktadır.

Kuzey Amerika'da 80'den fazla üniversitede etkin olan Hasbara Fellowships'in eğitim ve staj kapsamında, Kuzey Amerika Yahudilerine imkân sağlandığı için, Hasbara Fellowships ile Masa İsrail arasında benzerlik kurulabilir (Hasbara Fellowships, t.y.).

Bu programların Yahudi olmayanlardan çok Yahudiler'e öncelik vermesinden hareketle, Hasbara Fellowships bursları dâhilinde eğitilen gençlerin Hasbara elçileri olarak yurt dışında, özellikle ABD'de etkili olmalarının amaçlandığı yorumu yapılabilir.

Bunun ötesinden çok sayıda örgüt, kuruluş ve oluşumdan daha bahsedilebilir. Ancak esas konumuz bu değildir.

Hasbara 20'nci yüzyılın başlarında Polonyalı Siyonist aktivist ve gazeteci Nahum Sokolow tarafından popülerleştirilmiştir.

Hasbara, modern propagandanın diğer biçimleriyle birçok ortak noktaya sahip olsa da, genellikle İsrail devletinin tartışmalı eylemlerini ve politikalarını haklı çıkarmak için kullandığı daha ayrıntılı, olay bazlı çarpıtma ve uydurmaların bir açıklaması olarak kabul edilir.

Modern çağda bu durum genellikle İsrail devleti tarafından yayınlanan ve desteklenen videolar, infografikler ve viral sosyal medya gönderileri ve hashtag'ler şeklinde karşımıza çıkmaktadır.

Asıl maksat, "haklı gösterilemez olanı haklı göstermek"tir.

Mesela İsrail'in Gazze'ye yönelik hem önceki hem de mevcut askerî saldırılarında her zaman aşırı sayıda sivil ölümü yaşanmış ve İsrail defalarca sivil yerleşim yerlerini ve altyapıyı hedef almıştır.

Hasbara'nın işlevlerinden biri, sivil bölgelerin hedef alınmasını ve bunun sonucunda meydana gelen sivil ölümlerini meşrulaştırmak ve çok sayıda sivil ölümünün sorumluluğunu İsrail'den Hamas'a yüklemektir.

Bu, İsrail'in Hamas'ı sürekli olarak okulları, hastaneleri, mahalleleri ve fabrikaları askerî alan olarak kullanmakla ve Filistinli sivilleri sözde "insan kalkanı" olarak kullanmakla suçlamasının nedenlerinden biridir.

İsrail, bu iddiaları desteklemek için uydu fotoğrafları ve Hamas tutuklularının ‘itiraflarından' alıntılar yayınladı, ancak kanıtların hiçbiri bağımsız olarak doğrulanabilir değil.

Eleştirmenler, bunun üçüncü şahısların incelemesine sunulmak üzere tasarlanmadığını, aksine İsrail'in acımasızlığı algısına karşı kamuoyunda oluşan öfkeye karşı koymak için silahlandırılmış dezenformasyon biçiminde bir propaganda olduğunu savunuyor.

İsrail, Gazze'ye yönelik mevcut saldırısında ‘insan kalkanı' gerekçesini bir adım daha ileri götürdü. Kuzey Gazze'deki her sakine (ikamet edene) yönelik toplu tahliye emirleri vererek, İsrail'in propaganda söylemi, insan kalkanlarını ve sivil ölümlerini önlemeye çalıştığı izlenimini uyandırmaya çalışıyor.

Ancak bazı analistler, böylesine gerçeğe aykırı ve uygulanması mümkün olmayan bir toplu tahliye emri vermenin İsrail'e sivillere saldırmak için yeşil ışık yaktığını, zira İsrail'in sivilleri kaçmaları konusunda uyardığını söyleyerek bu tür saldırıları aklayabileceğini savundu.

Açıkçası, İsrail'in sivil yerleşim bölgelerine yönelik saldırılarının bu kadar şiddetli olmasının nedeni budur.

Uygulamada İsrail devletinin politikalarını ve askerî operasyonlarını uluslararası kamuoyunda meşrulaştırmak amacıyla yürüttüğü algı yönetimi ve kamu diplomasisi faaliyeti olarak tanımlanmaktadır.

Modern Hasbara'nın temel işlevlerinden biri, İsrail'i mağdur ve hatta ezilen taraf olarak göstermektir.

Sokolow'un, Avrupa'nın Yahudi karşıtlığıyla dolu olduğu çok farklı zamanlarda yazdıklarını özetleyecek olursak, bu, İncil'deki Davut ve Golyat öyküsüne, yani daha küçük, daha zayıf olanın daha güçlü düşmanı yenmesine atıfta bulunuyor.

Eleştirmenler, Hasbara'nın bu örneğinin 1967 Arap-İsrail Savaşı gibi bir çatışma sırasında daha inandırıcı bir anlatı olduğunu, ancak İsrail'in Gazze'ye yönelik modern savaşlarında kullanıldığında tamamen saçma olduğunu belirtmişlerdir.

İsrail, ABD ve Avrupa'dan büyük destek alan nükleer silahlı bölgesel bir süper güçtür. Gazze'ye abluka uygulayarak su kaynaklarını, hava sahasını ve sınırlarını kontrol etmektedir. Buna rağmen İsrail, Hamas ve Gazze'nin varlığına tehdit oluşturduğu fikrinde ısrar etmektedir; Benjamin Netanyahu da dâhil olmak üzere İsrailli yetkililer, Hamas'ı ve bazen de Gazze'nin mevcut halini Nazi Almanyası ile doğrudan karşılaştırmışlardır.

Bu Hasbara çarpıtması, Hamas'ın ve diğer Filistin direniş biçimlerinin doğrudan motivasyonlarını kasıtlı olarak karıştırıyor. Ancak aynı zamanda Hamas'ı bir şekilde Nazi savaş makinesi kadar askerî kapasiteye sahipmiş gibi göstermeyi de amaçlıyor.

Örneğin, İsrail, Gazze'deki El-Şifa hastanesini ele geçirmeden önce, bu sağlık tesisini Hamas'ın ‘komuta ve kontrol merkezi' olarak göstermek ve Hamas'ın faaliyetlerini buradan planladığını iddia etmek için büyük çaba sarf etti.

Hamas'ın üsleri olduğu şüphesizdir, ancak El-Şifa'da herhangi bir üssü olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur; bu tür üslerin ‘komuta ve kontrol merkezleri' olarak adlandırılması ise kasıtlı olarak abartılmış bir çarpıtmadır.

Hasbara terminolojisi, İsrail'in ulusal varlığını sürdürmek için bir savaş verdiğine dair insanları inandırmayı amaçlıyor ve bu da İsrail'in Gazze'ye yönelik askerî saldırılarının şiddetini haklı çıkarıyor.

Bu, İsrail'in Filistinlilere karşı başlattığı devasa askerî gücün kurbanı olan Filistinlileri, Nazizm gibi güçlü ve tehlikeli bir güce karşı savaşta gerekli ‘yan hasar' haline getirmeyi amaçlıyor.

Kaynaklar:

1. Bora Tüysüz, "İsrail'in Hasbara Üzerinden, İsrail'in Tehdit Algılarının Değerlendirilmesi" yüksek lisans tezi, 2019. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Halkla İlişkiler ve Tanıtım Ana Bilim Dalı. 2. Zeynep Karataş, "İsrail'in Dönüşen İletişim Stratejisi: Dijital Hasbara", Fokus+ sitesi, son güncelleme 30 Temmuz 2026. 3. Sam Hamad, "Hasbara'yı Anlamak: İsrail'in Propaganda Makinesi", 158 Kasım 2023. 4. Aylin Gamze Ateş ve Muharem Ekşi, "Hasbara Anlayışı Çerçevesinde İsrail'in Kamu Diplomasisi Faaliyetleri", Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 17 Ağustos 2020. 5. Araştırmacı Muhammed Tarık Özkan, "İsrail Ordusunun Propaganda Makinesi: Hasbara", Fokus+ sitesi, son güncelleme 25 Ağustos 2025. 6. Dijital Hafıza Merkezi, https://www.dijitalhafiza.com/kavramlar-sozlugu/hasbara. 7. https://www.reddit.com/r/jewishleft/comments/1fk7ird/what_is_hasbara/?tl=

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.