Karabağ'dan Dublin'e: Zaferi Stratejik Güce Dönüştürmek

Savaş kazanmak ile kazanılan zaferin sonuçlarını kalıcılaştırmak, birbirini tamamlayan iki ayrı liderlik sınavıdır. İlki askerî hazırlık, kararlılık ve doğru zamanlama; ikincisi diplomatik öngörü, ekonomik akıl ve değişen güç dengelerini yönetme becerisi gerektirir. İlham Aliyev’in Karabağ Zaferi’nden Dublin temaslarına uzanan siyaseti, bu iki kapasitenin birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor.

Karabağ’da Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü yeniden tesis eden sürecin başkomutanı olarak Aliyev, askerî gücün siyasi hedeflerle uyum içinde kullanılmasına liderlik etti. Zafer sonrasında ise öncelik, ortaya çıkan yeni gerçekliğin korunmasına ve uluslararası ilişkilerin kalıcı bir unsuruna dönüştürülmesine kaydı. Bugün Bakü’nün diplomatik hamlelerinin merkezinde, ülkenin bağımsız karar verme kapasitesini güçlendirme ve bölgesel bağlantılarını genişletme hedefi bulunuyor.

Dublin’de Birleşik Krallık ile kabul edilen Stratejik Ortaklık Ortak Bildirisi, bu yaklaşımın önemli bir halkasıdır. Belgenin savunma ve güvenlik işbirliğini, ortak tehditlere karşı caydırıcılığı, askerî kapasite geliştirmeyi ve Orta Koridor’a desteği aynı çerçevede buluşturması dikkat çekicidir. Bu kapsam, ilişkinin ekonomik temelleri üzerinde daha geniş bir stratejik ortaklık kurulmak istendiğini göstermektedir.

Dublin’in anlamını kavramak için Güney Kafkasya’daki ulaşım tartışmasının arkasındaki güç mücadelesine bakmak gerekir. Zengezur üzerinden Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasında bağlantı kurulması, Bakü bakımından erişim ve ulusal bütünleşme meselesidir. Bölgesel ölçekte ise Türkiye, Güney Kafkasya ve Türkistan arasındaki ekonomik ilişkileri güçlendirme potansiyeli taşır. Ermenistan’ın da yeni bağlantılardan yararlanması, bölgedeki bağımlılık ilişkilerinin dönüşmesine katkıda bulunabilir.

Dolayısıyla mesele, bir demiryolunun veya karayolunun hangi güzergâhtan geçeceğini aşmaktadır. Asıl soru, bu bağlantılar işlerlik kazandığında bölge devletlerinin seçeneklerinin nasıl değişeceği ve geleneksel nüfuz sahiplerinin kararlar üzerindeki etkisinin ne ölçüde azalacağıdır.

Carnegie Europe’un değerlendirmesi bu noktayı açık biçimde ortaya koymaktadır: Rusya ve İran, TRIPP’i geleneksel nüfuz alanlarına Batı destekli bir giriş olarak görmektedir. Moskova açısından ulaşım altyapısı üzerindeki etki, Tahran açısından ise transit konumundan kaynaklanan gelir ve stratejik baskı imkânları önem taşımaktadır. Her iki ülkenin de süreci yavaşlatabilecek araçlara sahip olması, bağlantısallığın aynı zamanda bir egemenlik ve güç meselesi olduğunu göstermektedir.

İran’dan yükselen sert açıklamalar bu çerçevede okunmalıdır. Ali Ekber Velayeti’nin İran’ı “Rusya ile veya Rusya olmadan” Güney Kafkasya güvenliğinden sorumlu gören yaklaşımı, bölgedeki bağımsız devletlerin tercihleri üzerinde ayrıcalıklı söz hakkı iddiasını yansıtmaktadır. Kafkasya’nın tarihsel bir güvenlik tamponu olarak tanımlanması da bu yaklaşımın zihinsel arka planını göstermektedir.

Ancak tehditkâr söylem ile gerçek güç artışı birbirine karıştırılmamalıdır. Tahran’ın sertliği, nüfuz kaybını önleme kaygısından da beslenebilir. İran’ın farklı kurumlarından gelen farklı açıklamalar, ülkenin yaklaşımının kendi içinde de tartışmalı olduğunu düşündürmektedir. Bu nedenle İran’ın davranışını anlamak için algılanan özgüven ile ekonomik, askerî ve diplomatik kapasite ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Rusya ile yakınlaşma, bu hesabın önemli bir unsurudur. Chatham House’un kasım tarihli analizi, savaşın İran’ın Moskova’ya bakışını değiştirdiğini; Rusya’nın askerî dayanıklılık, yeniden yapılanma ve uzun vadeli caydırıcılık bakımından daha önemli görüldüğünü belirtmektedir. Bu gelişme, İran güvenlik çevrelerinde Moskova ile daha yakın işbirliğini savunanların konumunu güçlendirebilir.

Bununla birlikte Putin’in İran’ı Zengezur konusunda doğrudan yönlendirdiğini söylemek için yeterli açık kanıt bulunmamaktadır. Daha sağlam çıkarım, Moskova ve Tahran’ın kendi denetimleri dışında gelişen bağlantılardan duydukları rahatsızlığın, farklı gerekçelerle aynı yönde baskı üretmelerine elverişli olduğudur. Bakü açısından önemli olan, bu baskının tek merkezden yönetilip yönetilmediğinden bağımsız olarak, yaratabileceği sonuçlara hazırlıklı olmaktır.

Aliyev’in stratejik öngörüsü burada belirginleşmektedir. Azerbaycan, bölgesel geleceğini tek bir dış aktörün desteğine bağlamadan, farklı ortakların çıkarlarını kendi istikrarı ve bağlantısallığı etrafında buluşturmaktadır. Britanya ile ortaklığın derinleştirilmesi, bu seçenekleri çoğaltma siyasetinin parçası olarak okunabilir.

Washington’ın rolü de aynı dikkatle değerlendirilmelidir. Trump yönetiminin İran ve Rusya politikaları eleştirilebilir; ancak TRIPP kapsamında sağlanan diplomatik açılım ayrıca ele alınmalıdır. Atlantic Council, Amerikan ekonomik çıkarlarının projeye bağlanmasını barış sürecini güçlendirebilecek bir unsur olarak değerlendirmektedir. Kasım ayında üçlü teknik planlama gruplarının başlatılması da ABD katılımının sürdüğünü göstermektedir. Bu nedenle Dublin hamlesini, Amerikan politikasının yerine geçen bir tercih olarak değil, Bakü’nün uluslararası ortaklıklarına derinlik kazandıran bir adım olarak görmek daha isabetlidir.

Britanya ile ilişkinin en güçlü maddi temellerinden biri BP’nin Azerbaycan’daki varlığıdır. Şirketin başlıca petrol ve gaz sahalarındaki operatörlüğü, ihracat altyapısındaki rolü ve ortaklarıyla birlikte onayladığı 2,9 milyar dolarlık Şah Deniz Kompresyon projesi, uzun vadeli ekonomik bağlılığın göstergeleridir. Bu yatırımlar, Azerbaycan’ın istikrarını ve üretim güvenliğini önemli bir ticari çıkar hâline getirmektedir.

BP’nin çıkarları ile Britanya’nın devlet politikası bütünüyle özdeş değildir. Bununla birlikte güçlü kurumlara, güvenli ihracat güzergâhlarına ve bağımsız karar verme kapasitesine sahip bir Azerbaycan, Britanya’nın önemli ekonomik çıkarlarıyla uyumludur. Aliyev’in diplomatik başarısı, bu mevcut uyumu daha kapsamlı bir stratejik ortaklığa dönüştürme becerisinde aranmalıdır.

Böyle bir ortaklık, Azerbaycan üzerindeki baskının maliyetini artırma potansiyeli taşır. Bakü’nün istikrarında çıkarı bulunan aktörlerin çoğalması, bölgesel krizlerin daha geniş bir diplomatik ve ekonomik çevreyi ilgilendirmesi anlamına gelir. Bu otomatik bir askerî güvence değildir; fakat devletin hareket alanını genişletebilecek önemli bir etkendir.

Bu stratejinin Türkiye bakımından en somut karşılıklarından biri TANAP’tır. BP, Şah Deniz’deki üretim faaliyetlerinin yanında, TANAP’ta yüzde 12 paya sahip BP Pipelines (TANAP) Limited üzerinden taşıma zincirinde de yer almaktadır. BOTAŞ’ın yüzde 30 ortaklığı ise Türkiye’nin bu altyapıdaki ekonomik ve stratejik ağırlığını göstermektedir. Böylece Azerbaycan’daki üretim, Türkiye üzerinden taşıma ve Avrupa’daki tüketim arasında uzun vadeli bir çıkar ortaklığı oluşmaktadır.

Dublin ortaklığı, TANAP’ın kapasitesini kendiliğinden artırmaz; ancak hattın dayandığı üretim, yatırım ve siyasi işbirliği zeminini güçlendirebilir. TANAP’ın başlangıçtaki yaklaşık 16 milyar metreküplük yıllık kapasitesinin ek yatırımlarla önce 24, ardından 31 milyar metreküpe çıkarılabilmesi teknik bir imkândır. Bunun gerçekleşmesi yeterli gaz arzına, uzun vadeli alım ve taşıma taahhütlerine, finansmana ve ilave kompresör yatırımlarına bağlıdır. Avrupa’ya uzanan TAP ve devamındaki şebekenin kapasitesi de bu hesabın ayrılmaz parçasıdır.

Şah Deniz Kompresyon projesinin saha ömrü boyunca yaklaşık 50 milyar metreküp ilave gazın üretilebilmesini hedeflemesi, TANAP’ın uzun vadeli arz temeli açısından önem taşımaktadır. Bu miktar yıllık üretim artışı anlamına gelmez; mevcut kaynaklardan daha fazla gazın çıkarılmasını ve üretimin devamlılığını destekler. Aliyev’in hamlesinin stratejik değeri, bu ekonomik altyapıyı daha kapsamlı diplomatik ilişkilerle desteklemesinde görülebilir.

Burada coğrafi ve siyasi ayrımlar korunmalıdır. TANAP’ın mevcut güzergâhı Gürcistan üzerinden Türkiye’ye ulaşmaktadır; işletilmesi Zengezur bağlantısının açılmasına bağlı değildir. Ayrıca Şah Deniz ortaklığında Rus Lukoil ve İranlı NICO’nun bulunması, enerji ilişkilerinin rekabet ile karşılıklı bağımlılığı aynı anda içerdiğini göstermektedir. Dolayısıyla bu yapı, bütünüyle Rusya–İran karşıtı bir enerji bloku olarak tanımlanamaz.

Türkiye’nin merkezî konumu hem TANAP hem de Bakı–Tiflis–Ceyhan üzerinden somutlaşmaktadır. Britanya ile derinleşen ortaklık, Türkiye–Azerbaycan müttefikliğinin uluslararası etkisini genişletebilecek tamamlayıcı bir unsur olarak değerlendirilebilir. İlave gazın bu güzergâhtan pazarlanması, gerekli ticari ve teknik koşullar sağlandığında Türkiye’nin arz çeşitliliğine ve transit önemine katkıda bulunabilir.

Dublin bildirisinin gerçek ağırlığını, bundan sonra hayata geçirilecek savunma işbirliği, yatırımlar ve altyapı projeleri belirleyecektir. Yine de ortaya koyduğu yönelim açıktır: Azerbaycan, askerî kazanımlarını korumak için ekonomik değerini, coğrafi konumunu ve diplomatik ortaklıklarını birlikte kullanmaktadır.

Karabağ Zaferi, İlham Aliyev’in başkomutanlık iradesini ve askerî strateji kapasitesini ortaya koydu. Zafer sonrasında izlediği siyaset ise riskleri önceden görme, doğru ortaklıkları geliştirme ve ülkesinin seçeneklerini artırma becerisini göstermektedir.

Aliyev’in stratejik başarısı, Azerbaycan’ın geleceğinde çıkarı bulunan ortakların sayısını artırırken karar verme iradesini Bakü’de tutabilmesidir. Karabağ’dan Dublin’e uzanan çizginin temelinde, zaferi kalıcı devlet gücüne dönüştürme hedefi bulunmaktadır.

Kaynaklar

1. Birleşik Krallık Hükümeti. “Joint Declaration on a Strategic Partnership between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Republic of Azerbaijan.” 12 Kasım 2026.2. De Waal, Thomas; Kochinyan, Areg; Shiriyev, Zaur. “Rewiring the South Caucasus: TRIPP and the New Geopolitics of Connectivity.” Carnegie Europe, 1 Nisan 2026.3. Tasnim News Agency. “Velayati Warns against Crossing Iran’s Red Lines in ‘TRIPP’ Project.” 5 Kasım 2026.4. Bassiri Tabrizi, Aniseh. “The War Is Pushing Iran Closer to Russia.” Chatham House, 2 Kasım 2026.5. D’Anieri, Andrew; Epstein, Joseph. “How Trump’s ‘TRIPP’ Triumph Can Advance US Interests in the South Caucasus.” Atlantic Council, 20 Ocak 2026.6. Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. TRIPP Üçlü Teknik Planlama Gruplarının Başlatılmasına İlişkin Ortak Açıklama. 6 Kasım 2026.7. BP. Azerbaycan’daki operasyonlar ve projeler.8. BP. “BP Deepens and Progresses in Azerbaijan with Go-Ahead for New Major Project and Exploration Access.”9. BP. 2026 üçüncü çeyrek faaliyet sonuçları.10. TANAP. Ortaklık yapısı.11. TANAP. Güzergâh, yer üstü tesisleri ve kapasite geliştirme imkânları.12. BP. Şah Deniz Kompresyon projesi.