Independent Türkçe
Haber akışına dön

Körfez'de Yeni Savunma Hattı: Türkiye'nin Hesabı Ne?

Körfez'de Yeni Savunma Hattı: Türkiye'nin Hesabı Ne?

Göktuğ Çalışkan Independent Türkçe için yazdı

Recep Tayyip Erdoğan ile Katar Emiri Şeyh Temim bin Hamad Al Sani 13 Kasım’da İstanbul’da buluştu. Dolmabahçe’deki görüşmeden 5 belge çıktı. Bunlardan biri olan savunma anlaşması, iki ülkeden birine yönelecek dış silahlı saldırı karşısında ortak tutum alınmasını öngörüyor.

Hemen ertesi gün Türkiye’nin Suudi Arabistan ve Pakistan’la imzaladığı Mekke Anlaşması’na ilişkin onay kanunu da yürürlüğe girdi. Körfez’de gerilim bir türlü dinmezken art arda gelen bu adımlar, Ankara yeni bir güvenlik ağı mı kuruyor sorusunu gündeme getirdi.

İlk bakışta geniş bir ittifak haritası belirse de, İstanbul’daki anlaşmayla ağustosta Mekke’de imzalanan metni aynı kefeye koymamak lazım. Katar’la varılan düzenleme karşılıklı istişareyi, ortak tatbikatları ve savunma sanayii işbirliğini öne çıkarıyor. Mekke’de ise üç ülkeden birine yapılan saldırı hepsine yapılmış sayılıyor. Kağıt üzerinde birbirine benzeyen taahhütlerin kriz anında ne kadar farklı sonuçlar doğurabileceği buradan anlaşılıyor.

Ankara ile Doha’nın yakınlığı yeni sayılmaz. Katar 2017’de komşularının ablukasıyla karşılaştığında Türkiye askerî desteğini artırmış, ülkenin yalnız kalmaması için elinden geleni yapmıştı. O günlerde ilişkiler bölgesel kutuplaşmanın ayrılmaz bir parçasıydı.

Bugünse Suudi Arabistan’la da savunma ortaklığı kuran Ankara’nın önünde bambaşka bir manzara var. Türkiye eski kamplaşmaların tarafı olmaktan çıkıp birbiriyle zaman zaman ters düşen başkentler arasında güvenlik bağları kurmaya uğraşıyor.

Katar açısından ise iş biraz daha nazik. Doha yakınlarındaki El Udeyd Üssü Amerikan ordusunun bölgedeki en önemli merkezlerinden biri ve yaklaşık 10 bin asker barındırıyor. Washington, Eylül 2025’te imzalanan güvenlik taahhüdüyle Katar’a yönelik dış saldırıyı kendi güvenliğine yönelmiş tehdit sayacağını duyurmuştu. Buna rağmen İran’la savaş, yabancı üslere ev sahipliği yapan ülkelerin çatışmanın dışında kalamayabileceğini gösterdi. Bu yüzden Doha’nın Türkiye’ye yaklaşmasını Amerikan şemsiyesinden kopuş diye okursak biraz erken davranmış oluruz.

Katar’ın aradığı şey aslında tek bir koruyucuya bel bağlamanın riskini azaltmak. Doha Amerikan askerî varlığını korurken Türk birliklerini ve savunma teknolojilerini de güvenlik düzeninin içinde tutmak istiyor. Yalnız ortak savunma açıklamasının sahada ne anlama geleceği henüz belli değil.

Bildiride saldırı karşısında ortak tavırdan söz ediliyor ama bunun hangi araçlarla, nasıl bir karar süreciyle hayata geçeceği açıklanmıyor. Siyasi irade ortada, operasyonel ayrıntılar ise kapalı kapılar ardında.

Mekke Anlaşması’nın boyutu farklı. Ağustosta Erdoğan, Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ve Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif’in imzaladığı düzenlemenin Türkiye’deki onay kanunu 14 Kasım’da yayımlandı. TBMM’deki oylamada 279 milletvekili kabul, 119 milletvekili ret oyu vermişti. Bununla birlikte yardımın kapsamı tarafların ihtiyaçlarına, imkanlarına ve kendi hukuki süreçlerine göre belirlenecek. Dolayısıyla bir ülke saldırıya uğradığında ötekilerin kendiliğinden savaşa gireceği sonucu çıkarılamaz.

Yine de Riyad’ın ihtiyaç duyduğu caydırıcılık açısından metnin ağırlığı oldukça büyük. İran destekli Husilerin Suudi altyapısına ve Kızıldeniz’deki taşımacılığa yönelik saldırıları Körfez güvenliğinin Yemen’den ayrı düşünülemeyeceğini hatırlatıyor.

Nitekim 15 Kasım’da Yemen cephesinden gelen haberler hükümet yanlısı güçlerin Babülmendep çevresinden çekildiğini gösterdi. Riyad’ın bir yandan savunmasını tahkim ederken bir yandan da komşusundaki savaşın büyümesini önlemeye çalışması bundan.

Suudi tarafının hassasiyeti bununla da bitmiyor. Enerji tesislerini ve havaalanlarını korumak için gereken kabiliyetler dışarıdan satın alınan füzelerle sınırlı değil. Erken uyarı, eğitim, lojistik ve ortak planlama gitgide önem kazanıyor. Türkiye bu alanlarda katkı sunabilir, fakat bölgesel rekabetin nasıl yönetileceğine dair kararları Suudi makamların yerine veremez. Bu da ilişkinin siyasi boyutuyla askerî boyutu arasında hassas bir denge kurulmasını gerektiriyor.

Türkiye’nin tam da burada temkinli davranması gerekiyor. Ankara Suudi Arabistan’ın güvenliğine destek verirken kendisini Yemen’de uzun soluklu bir çatışmanın içinde bulmak istemez. Türk yetkililer de Husilere karşı savaşmak üzere asker gönderilmesinin gündemde olmadığını söyledi. Zira müttefikine güven vermekle onun bütün askerî operasyonlarını üstlenmek arasında dağlar kadar fark var. Bir anlaşmanın siyasi getirisi, uygulamadaki sınırlar bulanıklaşırsa kısa sürede maliyete dönüşebilir.

Pakistan’ın varlığı denkleme ayrı bir ağırlık katıyor. Nükleer silah sahibi İslamabad Mekke ortaklığına stratejik görünürlük kazandırıyor. Ama Pakistan’ın bu kapasitesinin öteki iki ülkeye otomatik biçimde açıldığını sanmak hata olur. Askerî işbirliğiyle nükleer caydırıcılığı birbirine karıştırmamak gerek. Ankara için kıymetli olan, Pakistan’la zaten var olan yakınlığı Körfez’e uzanan daha kurumsal bir kanala taşıyabilmek.

Bir başka önemli gelişme ekim ayında Doha’da yaşandı. Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya’nın imzaladığı Bedir Mutabakatı ortak savunma taahhüdünden ziyade üretime ve teknolojiye odaklanıyor.

Ortak araştırma, teknoloji paylaşımı ve tedarik zincirleri için zemin hazırlıyor. Böylece farklı anlaşmalar arasında bir işbölümü beliriyor. Biri saldırıya karşı siyasi dayanışmayı pekiştirirken öteki gereken donanımın nasıl üretileceğiyle ilgileniyor.

Bu yönelim Türk savunma sanayii için fırsatlar barındırıyor. Körfez ülkeleri satın aldıkları sistemlerin bakımını, yedek parçasını ve eğitimini de güvenceye almak istiyor. Ankara ihracatla yetinmeyip ortak üretim yoluyla bölgesel pazarlarda kalıcı yer edinmeyi hedefleyebilir.

Şu var ki teknoloji paylaşımında, üretim yerinin seçiminde ve siparişlerin dağıtımında çıkarlar her zaman örtüşmeyecek. Ortaklığın sınavı imza törenlerinden çok fabrikalarda ve tedarik sözleşmelerinde verilecek.

Ekonomik veriler ilişkinin güvenlikten ibaret olmadığını anlatıyor. Türkiye ile Katar’ın açıkladığı ticaret hedefi 5 milyar dolar. Türk müteahhitleri Katar’da bugüne dek 20,8 milyar dolar değerinde 206 proje üstlendi. Ağustos 2025’te yürürlüğe giren ticaret ve ekonomik ortaklık anlaşması da iş dünyasının elini rahatlatmayı amaçlıyor.

Sıvılaştırılmış doğal gaz alanındaki arayışlar ise savunma ilişkisini enerji güvenliğiyle buluşturuyor. Kriz anlarında askerî üsler kadar limanların, sevkiyatların ve finansman kanallarının da işlemesi gerekiyor.

Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizlik bu bağı gözle görülür kılıyor. Son verilere göre boğazdan geçen gemi sayısı savaş öncesinin yaklaşık yüzde altında 65 seyrediyor. Daralan trafik sigortacıları, enerji ithalatçılarını ve nakliye şirketlerini etkilerken Katar’ın gaz gelirleri ile Türkiye’nin tedarik güvenliği üzerinde de baskı yaratıyor. Bu nedenle iki ülkenin ortak bildirisindeki güvenli geçiş çağrısı sıradan bir diplomatik ifade sayılamaz. Bölgedeki askerî hesap ticaret yollarının açık kalmasına bağlı.

İran’a nasıl yaklaşılacağı burada belirleyici. Türkiye, Tahran’la rekabet ettiği alanlar bulunsa da diplomatik kanalları açık tutmak ve çatışmanın sınırlarına taşmasını engellemek istiyor. Katar da İran’la aynı gaz sahasını paylaşırken gerilimi yönetebileceği bir ilişki kurmaya çalıştı.

Yeni anlaşmaları doğrudan İran’a karşı kurulmuş bir cephe gibi sunmak tarafların açıklamalarıyla da ekonomik gerçeklerle de bağdaşmaz. Tahran’ın bu ortaklıkları nasıl algılayacağı ise ayrı bir konu.

Washington gelişmeleri yakından izleyecektir. NATO üyesi Türkiye’nin Körfez’de daha fazla sorumluluk üstlenmesi Amerikan yönetimi için yük paylaşımı anlamına gelebilir. Öte yandan ABD’nin İran, İsrail ve bölgedeki üsleriyle ilgili öncelikleri Ankara’nın tercihleriyle her zaman örtüşmüyor. Katar’ın Amerikan güvenlik düzeninin merkezindeki konumu düşünülürse Türkiye’nin hareket alanı biraz da Washington’la kuracağı ilişkiye bağlı. Burada işbirliğine de görüş ayrılığına da yer var.

Ankara’nın bu yeni ağda nerede durduğu Doğu Akdeniz ve Afrika Boynuzu’nda da izlenecek. Katar’la ortak bildiri Libya’da kurumsal birliğin sağlanmasını, Somali’nin egemenliğinin korunmasını ve Sudan’daki çatışmaların diplomasiyle çözülmesini vurguluyor. Türkiye bu sahaların her birinde farklı araçlarla bulunuyor. Katar’ın etkili olduğu dosyalarda daha düzenli istişare işe yarayabilir. Gelgelelim, her sahayı tek bir merkezden yönetilen bir stratejinin parçası saymak gerçekçi değildir.

Bölgenin geçmişten devraldığı güvensizlik de kolay kolay silinmeyecek. Katar’ın 2017’de komşularıyla yaşadığı kriz hafızalarda duruyor, Suudi Arabistan’la yakınlaşma ise zamanla yeni bir sınavdan geçecek. Ankara’nın Riyad ve Doha’yla savunma ilişkilerini aynı anda genişletmesi bu başkentlerin bütün stratejik önceliklerde uzlaştığını kanıtlamıyor. Mısır’ın ileride Mekke Anlaşması’na katılabileceğine ilişkin açıklamalar bulunsa da yeni üyeler için belirlenmiş bir takvim yok.

Bütün bu bağlantılar Türkiye’ye diplomatik ağırlık kazandırabilir. Fakat işin püf noktası anlaşmaların sayısından çok aralarında çıkabilecek anlaşmazlıkları yönetebilmek. Ankara savunma ürünleri satmak, arabuluculuk yapmak ve bölgesel çatışmalardan uzak durmak istiyor. Bu hedefler her koşulda yan yana yürümeyebilir. Ortaklardan birinin askerî destek beklentisi büyüdüğünde hangi talebin karşılanacağı, hangi sınırın korunacağı çetin sorulara dönüşecek.

Türkiye’de bu mutabakatların nasıl denetleneceği de konuşulmaya değer. TBMM’de Mekke metnine karşı çıkan 119 oy güvenlik anlaşmalarının iç politikada tartışmasız kabul görmediğini gösteriyor. Kamu kaynaklarının nereye harcanacağı, olası askerî yükümlülüklerin sınırı ve dış görevlerin nasıl kararlaştırılacağı kamuoyunun pekala sorabileceği sorular. Başarılı bir dış politika, gerektiğinde farklı taleplere karşı sınır çizme imkanını koruyabildiği ölçüde sürdürülebilir.

İstanbul’da atılan imzaların değeri de burada anlaşılacak. Türkiye, güvenlik kaygıları büyüyen Körfez başkentleri için daha güvenilir bir ortak haline gelebilir; yeter ki yükümlülükler açık, diplomasi tutarlı ve projeler uygulanabilir olsun. Yeni savunma hattı bölgeyi sakinleştirirse Ankara önemli bir kazanım elde eder. Buna karşılık ortaklıklar Türkiye’yi kendi seçmediği savaşların tarafı yaparsa bugün genişleyen hareket alanı yarın daralabilir.

Hesabın özü Körfez’de ne kadar görünür olunduğundan çok bu görünürlüğün hangi bedelle sürdürüleceğinde.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
indyturk.com