Küresel Gıda İsrafı Yılda 1 Milyar Tonu Geçti: Atıkların Yüzde 60'ı Evlerden Çıkıyor

Dünya genelinde gıda israfı, açlık ve iklim kriziyle mücadeleyi zorlaştıran önemli sorunlardan biri olmayı sürdürüyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) 2024 yılı raporuna göre, her yıl 1 milyar tondan fazla yiyecek çöpe atılıyor. Aynı dönemde 645 milyon kişinin açlıkla karşı karşıya olması, mevcut gıda kaynaklarının kullanımındaki sorunu ortaya koyuyor.

BBC Türkçe'nin haberine göre, israfın en büyük bölümü tüketicilerin evlerinde gerçekleşiyor. Atıkların yüzde 60'ı hane halklarından kaynaklanırken restoranlar ve okul kantinleri yüzde 28, perakende sektörü ise yüzde 12 pay alıyor. Bir kişinin evinde bir yılda çöpe attığı yiyecek miktarı ortalama 79 kilogram. Bu rakam, dünya çapında her gün en az 1 milyar ton öğünün kaybedilmesi anlamına geliyor.

Türkiye'den yazar ve içerik üreticisi Ceren Özkan, 2019 yılında başladığı sıfır atık yaşamıyla kişisel tüketimini sınırlandıran isimler arasında. Özkan, alışverişlerini evde tüketilebilecek miktara göre yaptığını, sebze kabuklarını ise kompost ve bitki bakımında değerlendirdiğini anlatıyor. Taşınma, hastalık ve tatil gibi olağan dışı koşulların düzenini zaman zaman bozabildiğini de belirtiyor.

Gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı salımlarının yüzde 8 ila 10'undan sorumlu tutuluyor. Çöplüklere bırakılan yiyeceklerin oksijensiz ortamda ayrışmasıyla ortaya çıkan metan, iklim değişikliğini hızlandıran gazlar arasında bulunuyor. UNEP yetkilisi Clementine O'Connor, bu gazın 20 yıllık süreçte karbondioksitten 84 kat daha güçlü sera etkisi yarattığını belirtiyor.

Yiyeceklerin çöpe gitmesi yalnızca üretim için harcanan su, enerji ve tarım arazilerinin boşa kullanılması anlamına gelmiyor; doğal yaşam ve biyolojik çeşitlilik de bu süreçten zarar görüyor. İsrafın azaltılmasıyla mevcut kaynakların daha verimli kullanılması, gıdaya erişimin kolaylaşması ve fiyatların olumlu etkilenmesi mümkün olabilir.

Birleşmiş Milletler, 2030 yılına kadar dünya genelindeki gıda israfını yarıya düşürmeyi Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasına aldı. Ancak bu hedefe ulaşılması önünde önemli engeller bulunuyor. UNEP verilerine göre yalnızca 30 ülke, gıda kaybı veya israfını ulusal iklim eylem planlarına dahil etmiş durumda.

Dünya Kaynakları Enstitüsü araştırmacısı Dr. Liz Goodwin, ABD'nin yüksek miktarda gıda atığı oluşturan ülkelerden biri olduğunu, Orta Doğu'daki bazı ülkelerde de benzer bir durum yaşandığını ifade ediyor. Söz konusu ülkelerin önemli ölçüde gıda ithal etmelerine rağmen israfı önleyemediğine dikkat çekiyor.

Araştırmalar, farklı ekonomik gelir gruplarındaki ülkelerde evsel gıda atığının benzer seviyelerde olabildiğini gösteriyor. Dolayısıyla bu sorun yalnızca varlıklı toplumlarla sınırlı değil. Bununla birlikte güvenilir ve kapsamlı istatistiklerin yetersizliği, ülkeler arasında sağlıklı karşılaştırma yapılmasını güçleştiriyor. Sıcak bölgelerde soğutma ve depolama imkânlarının kısıtlı olması da yiyeceklerin daha hızlı bozulmasına yol açabiliyor.

Uzmanlar, alışveriş öncesinde ihtiyaç listesi hazırlanmasını, gereğinden fazla ürün alınmamasını ve gıdaların üzerindeki tarih bilgilerinin doğru yorumlanmasını öneriyor. Dr. Goodwin, kaliteyle ilgili tarih etiketlerinin yanlış anlaşılması nedeniyle tüketilebilir durumdaki ürünlerin de çöpe atılabildiğini belirtiyor.

Meksiko'da sıfır atık çalışmaları yürüten Charlotte Brum Bezié, haftalık yemek programı oluşturmak ve gerekli malzemeleri hesaplamak için yapay zekâdan yararlanılabileceğini söylüyor. Alışveriş fişlerinin incelenerek atılan yiyeceklerin maliyetinin belirlenmesini de öneriyor.

Rahaf Allymoni, buzdolabında öncelikle tüketilmesi gereken ürünlere özel bir bölüm ayrılmasını tavsiye ediyor. Bozulmaya yaklaşan sebzelerin soslarda veya farklı yemeklerde kullanılması da değerlendirilmesi gereken yöntemler arasında. Bangkok'ta sürdürülebilirlik alanında faaliyet gösteren Dharath Hoonchamlong ise yemek hazırlarken sabit tarifler yerine evdeki malzemelere göre hareket edilmesini öneriyor.

Ceren Özkan da sebze kabuklarını dondurucuda biriktirip kaynattıktan sonra elde ettiği suyu bitkilerinde kullanıyor. Geriye kalan parçaları ise kompost yaparak değerlendiriyor.

UNEP yetkilisi Clementine O'Connor'a göre Japonya, hem evlerde hem de tedarik zincirinde gıda israfını yüzde 50 azaltma hedefine ulaşan tek ülke oldu. Toplumsal bilinçlendirme faaliyetleri, şirketlerin düzenli raporlama yapması ve kamu-özel sektör ortaklıkları bu sonuçta etkili oldu.

İngiltere'de de gıda atıkları yüzde 22 oranında azaltıldı. Tedarik zincirindeki işletmelerin israfın nedenlerini birlikte inceleyerek çözüm geliştirmesi, bu ilerlemenin temel unsurlarından biri oldu. Benzer uygulamalar daha sonra Güney Afrika, Endonezya, Meksika ve Brezilya'da da hayata geçirildi.

Buna rağmen uzmanlar, 2030 için belirlenen küresel azaltım hedefine ulaşılmasını zor görüyor. Dr. Liz Goodwin, özel şirketlerin hükümetlere kıyasla daha hızlı adım attığını ve büyük gıda işletmelerinin çeşitli azaltım programları yürüttüğünü belirtiyor. Goodwin, kamu yönetimlerinin de şirketlerden atık miktarlarını ölçmelerini ve sonuçları düzenli biçimde açıklamalarını istemesi gerektiğini vurguluyor.

Uzmanlara göre gıda israfıyla mücadelede ulusal politikaların geliştirilmesi kadar bireylerin satın alma, saklama ve tüketme biçimlerini değiştirmesi de belirleyici olacak.