Murat Ülker Yazdı: 'İki Gün Bilim Zirvesinde Ne Konuşuldu?'

Vakıf Başkanımız Yahya Ülker konuşmasının ANA MESAJI OLARAK ÇOCUKLARIN SAĞLIKLI BÜYÜMESİ İÇİN BİLİMSEL BİLGİNİN GÜNLÜK HAYATTA SOMUT UYGULAMALARA VE DAVRANIŞ DEĞİŞİKLİĞİNE DÖNÜŞMESİ GEREKTİĞİNİ BELİRTTİ. Bilginin sınıfta, aile mutfağında ve okul yemeklerinde kullanıldığında gerçek etki yaratacağını vurguladı.

Sabri Ülker’in çalışmak, iyilik yapmak, topluma katkıda bulunmak anlayışını devam ettirmenin, üçüncü kuşağın da sorumluluğu olduğunu aktardı. MUTLU ET, MUTLU OL yaklaşımını bilim, eğitim ve toplumsal faydayla ilişkilendirdi. VAKFIN 2011’DEN BU YANA DENGELİ BESLENME EĞİTİMİYLE 7 MİLYONDAN FAZLA ÇOCUK, ÖĞRETMEN VE EBEVEYNE ULAŞTIĞININ; 2026 İLA 2027 DÖNEMİNDE BEŞ ŞEHİRDE UYGULAMALI OKUL ATÖLYELERİNİN YENİDEN BAŞLATILACAĞINI DUYURDU. Başarının ölçüsünü ulaşılan kişi sayısının yanında insanların öğrendikleri ve hayatlarında değiştirdikleri yeme alışkanlıkları olarak tanımladı. Sağlıklı gıdaya, güvenilir bilgiye ve destekleyici bir çevreye erişimin; aileler, bilim insanları, eğitimciler, sağlık çalışanları, kamu ve sivil toplumun ortak sorumluluğu olduğunu ifade etti.

Bir okul yemeğinin getirisi sadece kaç liraya mal olduğu değil, çocuğun sağlığı, öğrenmesi üzerindeki etkisi, aile bütçesine, hatta o yemeğin malzemesini yetiştiren çiftçiye katkısını hesaba katılarak bulunur!

Türkiye Cumhuriyeti’nin son Başbakanı, 28. TBMM Başkanı ve Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu Üyesi Binali Yıldırım, konuşmasında çocukların beslenme, sağlık ve eğitime erişiminin doğdukları ülkeye ya da ailelerinin gelirine bağlı olmaması gerektiğini, bunun küresel bir insanlık sorumluluğu olduğunu vurguladı. Dünyadaki çocukların yüzde 89’unun orta ve düşük gelirli ülkelerde yaşamasına rağmen kaynakların büyük bölümünün gelişmiş ülkelerde bulunduğunu belirterek, “Kaynağın bol olduğu yerde çocuk yok; çocuğun bol olduğu yerde kaynak yok” sözleriyle eşitsizliği özetledi. Yetersiz beslenme ile obezitenin, yoksulluk ile savaşların çocukları aynı anda tehdit ettiğini, eğitimden uzak kalmanın çocuğu yalnızca okuldan değil, beslenme, sağlık, korunma ve toplumsal hayata katılma imkanlarından da mahrum bıraktığını anlattı. Uluslararası kuruluşların sorunu tarif eden istatistikler yayımlamakla yetinmesini eleştirerek artık temennilerden uygulamaya geçilmesi gerektiğini söyledi.

Bu amaçla, gelişmiş ülkelerin millî gelirlerinden ayrılacak küçük paylar, uçak biletlerine eklenecek düşük tutarlar ve hidrokarbonlu araçlardan alınan vergilerin bir bölümüyle yılda yaklaşık 100 milyar dolar büyüklüğünde bir Küresel Çocuk Eşitliği Fonu kurulmasını önerdi. Kendi ailelerinin başlattığı “81 İle 81 Anaokulu” projesinde 73 anaokulunun tamamlandığını ve 15 binden fazla çocuğa ulaşıldığını belirten Yıldırım, yaptığı büyük altyapı projelerinden çok çocukların gözlerindeki pırıltının kendisini heyecanlandırdığını söyledi. Ben burada hemen müjdeyi vereyim. Biz de aile olarak Hakkari ilimiz için hemen inisiyatif aldık; anaokulu yapacağız. Zirveden beklentisini ise net biçimde ifade etti: Çalışmalar teoride kalmamalı; çocukların beslenmesi, eğitimi, gelişimi ve güvenli geleceği için ölçülebilir, uygulanabilir, sürdürülebilir ve takip edilebilir küresel bir modele dönüştürülmeli.

Ticaret Bakan Yardımcısı Mahmut Gürcan, çocukların sağlıklı beslenmesinin yalnızca bir sağlık konusu olmadığını, eğitim, kalkınma ve toplumsal refah açısından da geleceğe yapılan temel yatırımlardan biri olduğunu vurguladı. Bilimsel bilginin değer kazanması için doğru politikalara, politikaların da toplumun tamamına ulaşan uygulamalara dönüşmesi gerektiğini belirterek İstanbul Bilim Zirvesi’nin bilim insanlarını, karar vericileri ve farklı disiplinleri buluşturan rolüne dikkat çekti. Türkiye’nin ihracatta yeni rekorlara ilerlediğini anlatan Gürcan, ticari başarının yalnızca satılan ürün miktarıyla ölçülemeyeceğini, ürünlerin kalitesi, güvenliği ve “Türk malı” imajının da ülkenin uluslararası itibarı açısından belirleyici olduğunu söyledi.

Gürcan, çocukların tükettiği bebek mamaları, ek gıdalar ve takviyelerin yanı sıra biberon, matara, saklama kabı, oyuncak, tekstil ve kırtasiye ürünlerinin de güvenlik denetimi kapsamında bulunduğunu ifade etti. Çocukları hedefleyen yanıltıcı reklam ve mevzuata aykırı pazarlama uygulamalarıyla Reklam Kurulu aracılığıyla mücadele edildiğini belirtti. Türkiye’de her beş alışverişten birinin çevrimiçi yapılması üzerine, 1 Nisan 2025’ten itibaren internette satılan ürünlerin de gerektiğinde gizli satın alma yöntemiyle denetlendiğini aktardı. Konuşmasının ana mesajı şuydu: Ticaretin gerçek başarısı yalnızca ekonomik büyüklükle değil, tüketici güvenine, çocuk sağlığına ve gelecek nesillerin refahına yaptığı katkıyla ölçülmelidir.

Sağlık Bakan Yardımcısı Şuayip Birinci, çocuk beslenmesinde yetersiz beslenme ile aşırı beslenmenin aynı anda yaşandığını belirterek, çocuk sağlığının anne karnından başlayıp yetişkinliğe uzanan bütüncül bir süreç olarak ele alınması gerektiğini vurguladı. Türkiye’de çocukların yüzde 9,9’unun obez olduğunu, mevcut eğilim sürerse 2050’de her üç çocuktan birinin obez olabileceğini söyledi. Çocukluk çağındaki obezitenin ergenliğe ve yetişkinliğe büyük ölçüde taşındığını, diyabet, kalp-damar hastalıkları ve kanser gibi kronik hastalıkları artırarak sağlık sistemine ağır bir mali yük getirdiğini ifade etti. Şekerli içecekler, nişasta bazlı şeker, ultra işlenmiş gıdalar, uzun ekran süreleri ve hareketsizliğin bu tabloyu ağırlaştırdığına dikkat çekti. Ayrıca beyaz un ve hızlı üretilen ekmeklerin besin değerindeki kayıpları anlatarak, tam buğday unu ve uzun fermantasyonla üretilen ekmeklerin yaygınlaştırılması gerektiğini savundu.

Birinci, Sağlık Bakanlığının koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında okul sağlığı, aşılama, tarama ve beslenme eğitimi çalışmalarını sürdürdüğünü, okul kantinlerinde satılan ambalajlı ürünler için “okul gıdası” logosu veya A, B ve C beslenme skoru şartı getirildiğini açıkladı. Demir, folik asit, B12 ve D vitamini eksikliklerine karşı temel gıdaların zenginleştirilmesi üzerinde çalışıldığını da belirtti. Konuşmasının sonunda, filmler, diziler ve sosyal medya aracılığıyla yayılan ultra işlenmiş gıda tüketiminin küresel bir popüler kültür salgınına dönüştüğünü söyledi. Ana mesajı şuydu: Sağlıklı beslenme bireyin tercihine veya gıda endüstrisinin ticari beklentilerine bırakılamaz, halk sağlığını, sağlık harcamalarını, ekonomik kalkınmayı ve toplumun geleceğini ilgilendiren ortak bir sorumluluk olarak yönetilmelidir.

Açılışta ben de bazı konulara değindim; bu iki günde sunulan birbirinden değerli bildirilerin özetlerini kendimce size özetlerken aralara serpiştirdim.

Beslenme hakkında hepimizin söyleyecek sözü var. Günde birkaç kez yemek yiyoruz haliyle konuyu bildiğimizi düşünüyoruz. Ama bir şeyi her gün yapmak, onu bütün yönleriyle bildiğimiz anlamına gelmiyor. Bilimle buluşmanın değeri, bildiklerimizi gözden geçirmemizi, bazen de konuyu baştan kurgulamamızı sağlamasındadır

London School of Hygiene & Tropical Medicine’dan Prof. Donald Bundy, çok konuşulan ilk 1.000 günün ardından gelen 7.000 güne dikkat çekti. Gebeliğin başlangıcından ikinci yaş gününe kadar geçen süre elbette çok önemli.Fakat büyüme, beynin gelişimi ve ergenlik, ikinci yaş gününde durmuyor. O zaman beslenmeye verdiğimiz önem neden azalsın? Aslında Hz. Peygamber’in “Bedeninin senin üzerinde hakkı vardır.” (Buhari, 5199) hadisi de bize önemli bir sorumluluğu hatırlatıyor. Bu hakkı gözetmek, yalnızca hastalandığımızda bedenimize bakmak değil, çocukluktan yetişkinliğe kadar her dönemde onu sağlıklı beslemek, korumak ve geliştirmek anlamına da geliyor.

Bundy’nin anlattığı okul yemeği meselesi anlamlı. Nitelikli bir öğün, çocuğun okula devamını ve öğrenmesini destekleyebiliyor; ailenin yükünü hafifletebiliyor. Yerel üreticiden alım yapıldığında çiftçiye de düzenli bir pazar sağlayabiliyor. Aynı tabak, birbirinden ayrı gördüğümüz sağlık, eğitim, sosyal destek ve tarım politikalarını buluşturuyor.

Sunumda paylaşılan tahminlere göre, iyi tasarlanmış okul yemeği ve tamamlayıcı programlara yatırılan her 1 dolar, bu alanlardaki toplam faydalar üzerinden 7 ila 35 dolar arasında getiri sağlayabiliyor. Bir iş insanı olarak bu hesap dikkatimi çekti. Ancak bu rakam, kasaya geri dönen para veya her ülkede aynı sonucu verecek bir kazanç vaadi değil. Programın nasıl tasarlandığına ve uygulandığı yere göre değişen bir toplumsal fayda hesabı. Asıl mesaj da şu: Bir çocuğun yemeğini bütçede yalnızca gider olarak görmek anlayışsızlıktır.

Tokyo Üniversitesi’nden Prof. Kentaro Murakami’nin Japonya’dan aktardıkları bu soruya somut bir pencere açtı. Japonya’da okul öğünleri, ilkokul çocuklarının neredeyse tamamına ulaşıyor. Üstelik menüler hazırlanırken her besin öğesinin günlük ihtiyacının üçte birini vermek gibi mekanik bir yaklaşım izlenmiyor; çocukların diğer öğünlerde neleri eksik alabileceği de düşünülüyor.

Araştırmalarda, okul olmayan günlerde beslenmenin yetersiz kaldığı görülüyor. Aile gelirine göre oluşan beslenme farkı, okul günlerinde saptanmıyor. Bunlar gözlemsel bulgular, bütün farkı yalnızca okul yemeğinin yarattığını söyleyemeyiz. Ama aynı okulda aynı nitelikte yemeğe ulaşmak, çocukların farklı ev koşullarından kaynaklanan dezavantajlarını hafifletebilir.

Peki hafta sonu ne oluyor? Tatilde ne oluyor? Çocuğun hayatı okul kapısında başlamıyor, orada bitmiyor. Dolayısıyla okulda kurduğumuz iyi beslenme düzenini evle ilişkilendirmemiz gerekiyor.

Dr. Dilara Olgacher’in Kuzey İrlanda’dan aktardığı, on beş ilkokulda 903 çocukla yürütülen çalışmada, okulda yiyecek ortamını iyileştiren uygulamalar ile beslenme eğitimi ele alındı. Daha sağlıklı atıştırmalıklar, yerel gıdalarla beslenmek sağlıklı olmak göstergelerine müspet yansıdı. Ancak sonuçlar her yaş grubunda ve her ölçütte farklıydı. Ayrıca okulda ve evde görülen gelişme benzer olmuyordu.

Bir de uygulama gerçeği var. Planlanan etkinliklerin ancak bir bölümü hayata geçirilebilmişti. Her zaman iyi fikirle iyi sonuç arasında uygulama vardır. Öğretmenin ayırdığı zaman, ailenin katılımı, okulun imkanları ve programın devamlılığı göz önüne alınmadan yalnızca iyi içerik hazırlamak yetmiyor.

British Nutrition Foundation’dan Frances Meek’in anlattıkları bu noktayı tamamladı. Otuz yılı aşkın süredir yürütülen Food, a Fact of Life programı, çocuklara sağlıklı beslenme bilgisinin yanında yemek hazırlama becerisi ve gıdanın nereden geldiğine dair bir anlayış kazandırmayı amaçlıyor. Çünkü bilmek ve günlük hayatta yapabilmek başka.

Türkiye’de bizim Yemekte Denge Eğitim Projemiz, vakfımızın Milli Eğitim Bakanlığı ve Hacettepe Üniversitesi iş birliğiyle geliştirdiği bir çalışma., 2011’de dört ilde başladı, 2025’e gelindiğinde 25 ile yayıldı. Başlangıcından bu yana 7 milyondan fazla öğrenci, öğretmen ve ebeveyne ulaşıldı. Bu müthiş bir başarıdır. İnşallah bu proje gelişerek devam edecek. Hatta farklı coğrafyalarda yemek kültürüne ve ihtiyaçlara uyarlayıp globalleştiriyoruz.

Sağlığın temeli, çocuk okula başlamadan çok önce atılıyor.

Cornell Üniversitesi’nden Dr. Julia Finkelstein, B12 vitamini ile folatın (B9 vitamini) birlikte değerlendirilmesinin önemini anlattı. Bu besin öğeleri, DNA yapımı ve genlerin çalışmasını düzenleyen süreçlerde rol oynuyor. Gelişimin kritik bazı aşamaları, kadın henüz hamile olduğunu öğrenmeden yaşanıyor. Demek ki anne ve çocuk sağlığına anne adaylığı döneminde, yani gebelikten önce de önem vermek gerekiyor.

Güney Hindistan’daki araştırmalarda belirlenen eksiklikler dikkat çekici, fakat o oranlar Türkiye’de geçerli olmayabilir, kendi toplumumuzun ihtiyaçlarını doğru tespit ve eksiklikleri birbirinden kopuk ele almamak lazım. Mesela kandaki B12 seviyesinin yükselmesi, tek başına uzun vadeli sağlık faydasının kanıtlandığı anlamına; bilimin değeri, olanın değerlendirilmesi kadar eksikliğin açıkça tespitinde.

Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Elif Nursel Özmert, ilk 1.000 güne daha geniş bir çerçeveden bakıyor. Beslenmek, çocuğun bakımı ve yaşadığı çevre ile birlikte düşünülmeli; annenin ve babanın gebelik öncesi sağlığı, gebelikteki koşullar, doğum sonrası bakım ve aile ortamının şartları birbiri ile ilişkilidir, dedi. Yetersiz beslenmek kadar aşırılıklar da önem taşıyor.

Bu yaklaşım değerli çünkü daha doğru. Çocuğun gelişimi sadece yediğiyle açıklanamıyor. Onu besleyen kişinin sağlığı, meşgalesi, imkanları ve çocukla kurduğu ilişki de hesaba katılmalıdır.

Swansea Üniversitesi’nden Prof. Amy Brown’ın emzirme üzerine konuşması da aynı vurgudaydı: Anne sütü, besin öğelerinin yanında bağışıklık ve gelişim açısından işlevi olan bileşenler içeriyor. Emzirmenin anne ve bebek sağlığıyla ilişkili birçok yararı bulunuyor.

Ama ailelere sadece “emzirmek faydalıdır” diyerek tavsiye etmek yeterli olmuyor. Ağrı, yorgunluk, süt miktarıyla ilgili kaygılar, birbiriyle çelişen tavsiyeler ve çalışma koşullarının etkilediği bir çevre var. Bunu göz önüne alarak emzirmeyi mümkün kılacak destekleri de konuşmalıyız. Anneyi suçlayan bir dil yerine, içinde bulunduğu koşulları ve bebeğini beslemek konusundaki tercihlerini dikkate alarak ona yardımcı olan bir yaklaşım gerekiyor. İşverenler açısından da üzerinde düşünülmesi gereken somut bir sorumluluk bu.

Doğru bilgiyi aileye kim, nasıl ulaştıracak? Gazi Üniversitesi’nden Prof. F. Nur Baran Aksakal, sağlık profesyonellerinin rolünü ele aldı. Hekimin, diyetisyenin, hemşirenin ve diğer sağlık çalışanlarının bilgisi kadar, aileyle nasıl iletişim kurduğu da önemli. Sosyal medyada her gün yeni bir beslenme iddiasıyla karşılaşan insanın güvenilir ve anlaşılır rehberliğe ihtiyacı var.

Çocuğun açlık ve tokluk hislerinin takibinde duyarlı olmalıyız. Ebeveyn neyin, ne zaman ve nerede yenileceğini düzenlerken çocuğun neyi, ne kadar yiyeceğine veya yemek istemeyeceğine ilişkin işaretleri de dikkate almalıyız. Sofrayı bir mücadele alanına çevirmeden çocuğa doğru beslenme alışkanlığı kazandırabilmek hedeflenmelidir.

Zirvede sunulan iki çalışma, bildiğimizi sandığımız konularda da dikkatli olmamız gerektiğini hatırlattı. Liaba Tasmia Durrani, Pakistan’da 120 üniversite öğrencisiyle yaptığı araştırmada, kahvaltı sıklığı ile akademik başarı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmadığını açıkladı. Buradan “kahvaltının önemi yokmuş” sonucu çıkmaz. Çalışmanın ölçeği ve yöntemi bu çıkarıma izin vermiyor. Üstelik kahvaltı yapıp yapmadığımız kadar ne yediğimiz, günün kalanında nasıl beslendiğimiz ve yaşam koşullarımız da önemli değil mi?

Doç. Dr. Gizem Aytekin Şahin’in sunduğu araştırma ise teknoloji ile ilgili kararları alırken nelere dikkat etmemiz gerektiğini gösterdi. Türkiye’de geliştirilen EvoMeal yazılımıyla Norveç’te huzurevlerine sunulan menüler yeniden optimize edilmiş. Tarifler ve porsiyonlar değiştirilmeden, yemeklerin menüde yer alış biçimi değiştirilerek hesaplanan karbon ayak izinde yüzde 40 azalma sağlanmış.

İkinci analizde ise optimizasyonun hedeflenmediği bazı besin öğelerinin olumsuz yönde değişebildiği görülmüş. Menü hesaplarında algoritmaya hangi hedefleri verirseniz, ona göre çözüm üretir. Karbonu azaltırken beslenmenin bütününün kalitesini koruyacak koşulları da tanımlamak gerekir. Diyetisyenin uzmanlığı vazgeçilmezdir.

Sheffield Belediyesi Halk Sağlığı Direktörü ve Halk Sağlığı Direktörleri Birliği Başkanı Greg Fell, obeziteye bakışımızı sorgulayan bir konuşma yaptı. Obezitenin biyolojik nedenleri var; bunun yanında ekonomik koşullar, gıdaya erişim, yaşadığımız çevre ve ticari etkiler de beslenmemizi şekillendiriyor, dedi. Dolayısıyla meseleyi yalnızca kişinin tercihlerine bağlamak, çözmemiz gereken sorunun önemli bir kısmını dışarıda bırakıyor.

Fell’in dikkat çektiği noktalardan biri, İngiltere’de yıllar boyunca pek çok obezite stratejisi hazırlanmasına rağmen ilerlemenin yetersiz kalmasıydı. Demek ki strateji yazmakla sonuç almak aynı şey değil. Hangi kurumun ne yapacağı, yerel yönetimle merkezi yönetimin nasıl çalışacağı ve uygulamanın ne kadar sürdürüleceği belirleyici oluyor. Sorumlulukların kim tarafından üstlenildiği, toplumda hedeflenen değişikliklerin ne olduğu tespit edilmeli. Halk sağlığında uygulama sürekliliği gerekiyor.

Obeziteyi baştan sona bir “yaşam tarzı tercihi” diye anlattığımızda, insanların hangi seçenekler arasında seçim yaptığını gözden kaçırabiliyoruz. Sağlıklı seçeneğin bulunabilir, ulaşılabilir ve günlük hayatta uygulanabilir olması için ne yapıyoruz. Gıda sektöründe çalışan bizler açısından ürün geliştirirken ve tüketiciyle iletişimde gözönüne almamız gereken bir sorumluluk bu.

Oslo Metropolitan Üniversitesi’nden Prof. Sigrun Henjum’un konuşması, erişim meselesini daha da derinleştirdi. Gıda güvencesi denince çoğu zaman aklımıza depoların dolu olması geliyor. Oysa gıdanın bulunması, kişinin ona ulaşabildiği anlamına gelmiyor. Satın alabiliyor mu? Besleyici mi? Güvenli mi? Kültürüne uygun mu? Bugün ulaşabildiğine yarın da ulaşabilecek mi?

Henjum’un anlattığı dört boyut bunları birlikte ele alıyor: Gıdanın bulunabilirliği, fiziksel ve ekonomik erişim, vücudun gıdadan yararlanabilmesi ve bu koşulların sürdürülebilirliği. Meseleye böyle bakınca alışveriş bütçesinden temiz suya, mutfak imkanlarından sağlık hizmetlerine kadar geniş bir alan karşımıza çıkıyor.

Sunumda aktarılan UNICEF’in 2024 tahminlerine göre, dünyada beş yaş altındaki yaklaşık 181 milyon çocuk, yani her dört çocuktan biri, gıda yoksulluğu yaşıyor. Çocukların büyümesi ve gelişmesi için gereken beslenme çeşitliliğine ulaşamaması, yalnızca bugünün sorunu olarak kalmıyor.

Üzerinde özellikle durmak istediğim bir nokta var: Gıda güvencesizliği ile obezite aynı insanda bulunabiliyor. İlk bakışta çelişki gibi geliyor. Ama yeterli enerji almakla ihtiyaç duyulan bütün besin öğelerini almak aynı şey değil. İnsan doyabilir, hatta fazla kilolu olabilir; buna rağmen vitamin ve mineral eksiklikleri yaşayabilir. “Gizli açlık” denilen durum da bu mikro besin öğesi eksikliklerini anlatıyor.

Bu nedenle yardım planlarken kaç kişiyi ne ile, nasıl doyurduğumuz önemli. Hele küçük çocuklarda mide kapasitesi sınırlıyken, sunulan gıdanın besin öğeleri bakımından zengin olması gerekiyor.

Sorun yalnızca düşük gelirli ülkelerde yaşanmıyor. Henjum, Norveç’te sığınmacılarla yapılan bir araştırmada katılımcı yetişkinlerin yüzde 93’ünün gıda güvencesizliği yaşadığını aktardı. Bu oran Norveç toplumunun geneline ait değil; araştırılan grubun yaşadığı güçlüğü gösteriyor. Maddi kısıtların yanında alışık olunmayan yiyecekler ve yetersiz ortak mutfaklar da sorun yaratabiliyor.

Bir aileye besleyici gıda verdiniz. Ama onu saklayacak, hazırlayacak veya pişirecek uygun imkanı yok. Ya da verdiğiniz gıda, ailenin hiç tanımadığı bir ürün. Yardımın kağıt üzerinde yeterli görünmesi, sofrada aynı sonucu vereceğini garanti etmiyor. İnsanları anlamak, kendi ihtiyaçları hakkında söz sahibi olmalarını sağlamak gerekiyor.

Bu konu, Dr. Kavita Sethuraman’ın krizlerde anne ve çocuk beslenmesini ele aldığı konuşmayla devam etti. Afetleri ve insani krizleri çoğu zaman bir başlangıç ve ardından gelen normalleşme dönemiyle düşünüyoruz. Oysa bazı krizler, bir çocuğun büyüme döneminin tamamını kapsayacak kadar uzun sürüyor.

Çocuk gelişmeye devam ederken yardım programının süresi dolabiliyor. Finansman kesilebiliyor, tedarik aksayabiliyor. En ağır durumdaki çocukların tedavisine öncelik verilirken koruyucu destekler geri planda kalabiliyor. Hayat kurtaran müdahaleyi sürdürmekle birlikte, daha fazla çocuğun o ağır duruma gelmesini önleyecek devamlılığı da sağlamak gerekiyor.

Sethuraman’ın verdiği örneklerden biri çok açıklayıcıydı. Bir çocuk için gönderilen özel beslenme ürünü, evde aç olan kardeşlerle paylaşılabiliyor. Aileye ürünün yalnızca o çocuk için olduğunu anlatmak, evdeki diğer çocukların açlığını ortadan kaldırmıyor. Programı tasarlarken hanenin tamamının koşullarını anlamak bu yüzden önemli.

Nakit yardımında da benzer bir durum var. Bir hanenin temel harcamalarını karşılamaya yönelik tutar, küçük bir çocuğun, gebenin veya emziren annenin beslenme ihtiyaçları için yeterli olmayabilir. Yardımın miktarını ve süresini belirlerken fiyatları, ailedeki kişi sayısını ve özel ihtiyaçları birlikte düşünmek gerekiyor.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yürütülen bir araştırmada, hanelere altı ay boyunca aylık 40 dolar ek nakit desteği sağlanması, izlem döneminde ağır akut malnütrisyonun tekrarlama tehlikesini yaklaşık yüzde 70 azaltmış. Bu, tek bir araştırmanın sonucu; her yerde aynı etkiyi bekleyemeyiz. Ama bize önemli bir şeyi gösteriyor: Çocuğu tedavi edip onu hastalandıran koşullara geri gönderdiğimizde, tedaviyle kazandığımızı korumakta zorlanabiliriz.

Gıda endüstrisine düşen somut görevler de konuşuldu. Ağır beslenme sorunlarının tedavisinde kullanılan, doğrudan tüketime hazır özel gıdalar ile koruyucu beslenme desteklerinin güvenilir biçimde üretilmesi gerekiyor. Üretim kapasitesi ve tedarik sınırlı olduğunda, acil tedaviye daha fazla ürün ayırmak koruyucu ürünlerin bulunabilirliğini zorlayabiliyor.

Burada sanayinin katkısı ihtiyaca uygun ürünü, gereken kalitede, karşılanabilir maliyetle ve kesintisiz biçimde ulaştıracak kapasiteyi geliştirmekte. Üretim bilgisi, kalite güvencesi ve tedarik zinciri tecrübesi, doğru ortaklıklarla insan hayatına doğrudan katkıya dönüşebilir. Elbette neye ihtiyaç olduğunu sahadaki uzmanlar ve hizmet verilen topluluklarla birlikte belirleyerek.

Günün son başlığı ilk bakışta diğerlerinden ayrı görünebilir: Bilimsel yayın için yazmak. The Nutrition Society Başkanı ve Journal of Nutritional Science Baş Editörü Prof. Bernard Corfe, araştırmanın nasıl açık, sorumlu ve anlaşılır biçimde aktarılacağını anlattı. Bence bu konuşma, önceki bütün başlıkların tamamlayıcısıydı. Çünkü politikaları ve uygulamaları bilimsel bilgiyle yönlendireceksek, o bilginin ne söylediğini doğru anlamamız gerekiyor. Bir araştırmanın göstermediği faydayı varmış gibi anlatırsak, doğru karar verme imkanını azaltırız.

Corfe’un 3 × 3 yaklaşımı, akademi dışındaki yazılar için de kullanışlı: Konu hakkında bildiğimiz üç şey nedir? Yeni çalışma bize hangi üç şeyi söylüyor? Bu çalışma, mevcut bilgiyi hangi üç noktada ileri taşıyor? Bu sorulara açık cevap verebiliyorsak, öykünün omurgası da kurulmaya başlıyor.

Bir başka önemli hatırlatma; beklediğimiz ilişkiyi bulamamak da bilimsel bir sonuçtur, denmesiydi. Araştırmanın değeri, bizim beklentimizi doğrulamasına bağlı olamaz. İlk gün kahvaltı sıklığıyla akademik başarı arasında anlamlı ilişki bulamayan küçük çalışmayı da bu gözle değerlendirmiştik. Araştırmanın sonucunu olduğu gibi görmek, kapsamını bilmek ve söylemediğini ona söyletmemek gerekiyor.

Yapay zeka konusunda da aynı sorumluluk geçerli. Metni hazırlamaya yardımcı olabilir; fakat bilgilerin, kaynakların ve yorumların doğruluğunu kontrol etmek görevi araştırmacıda kalıyor. Üstelik yazmak, düşüncemizi sınamanın da bir yolu. Anlatmaya çalışırken tam olarak ne bildiğimizi, nerede boşluk olduğunu fark ediyoruz.

İki günün sonunda konuşmaların bende bıraktığı ortak düşünce; beslenmede bilgi, erişim, bakım ve uygulama birbirini tamamlayan konular. Sağlıklı beslenmeyi bilmek gerekiyor, bunu karşılayabilecek imkanlara sahip olmak, tedaviye ulaşabilmek gerekiyor, iyileştikten sonra sağlığını koruyacak desteğe sahip olmak gerekiyor. Araştırma yapmak, sonucu dürüstçe karşılamak ve işe yarayan bir uygulamaya dönüştürmek gerekiyor.

İlk günü, bir çocuğun tabağına ne koyduğumuz çevresinde anlattım. İkinci günü, o tabağın hangi koşullarda hazırlanabildiği çerçevesinde özetledim. Hepimiz kişisel, sosyal ve iş hayatında koşulları nasıl daha iyileştirebiliriz?

Bilimin bize gösterdiği yolu yeni bir ürüne, kesintisiz bir desteğe, ulaşılabilir bir öğüne dönüştürdüğümüzde, zirvede konuşulanlar insanların hayat pratiğinde var olacaktır. Biz bu yolda elimizden geleni yapıyoruz. Yapmakla da kalmıyor, gördüğünüz gibi her fırsatta bilim insanlarını dinleyip hayatımıza katmak için uğraş veriyoruz.

Bilim, hayatın bir dönemini veya tek bir göstergeyi iyileştirip geri kalanını unutabileceğimiz bir beslenme anlayışını desteklemiyor. Gebelik öncesindeki sağlık, bebeğin beslenmesi, bakım verenin imkanları, okulun sunduğu öğün, öğretmenin bilgisi ve evdeki sofra arasında devamlılık gerekiyor.

Bizim gibi gıda alanında çalışanlara da bu bütünün içinde önemli görevler düşüyor. Ürün geliştirirken, tüketiciyle iletişim kurarken, araştırmaları desteklerken ve çalışanlarımızın ihtiyaçlarını düşünürken bilimsel bilgiden günlük kararlarımızda nasıl yararlandığımızı sorgulamalıyız. Kamu, akademi, sağlık çalışanları, eğitimciler, aileler ve özel sektör birbirini tamamladığında ilerlemek mümkün.

Bir çocuğun tabağına ne koyduğumuzun, geleceğimize etkisi olduğunu artık biliyoruz. İstanbul Bilim Zirvesi’nin ikinci günündeki konuşmalarda apaçık gördük ki, sorun hala o tabağa sağlıklı bir yemek koyabilmek, bu herkes için ne kadar mümkün?

“Dengeli beslenin, hareket edin” diyoruz. Ama insanın bütçesi, yaşadığı mahalle, çalışma saatleri, alışveriş ve yemek hazırlama imkanları bu tavsiyeyi uygulamasına elveriyor mu? Bir anne ne yapması gerektiğini biliyor ama yapamıyorsa, ona aynı bilgiyi bir kez daha vermek neyi değiştirir?