Independent Türkçe
Haber akışına dön

Nükleer Savaştan Korkuyoruz, Oysa Bomba Her Sabah Yatağımızda Patlıyor

Nükleer Savaştan Korkuyoruz, Oysa Bomba Her Sabah Yatağımızda Patlıyor

Cengizhan Çelik Independent Türkçe için yazdı

Nükleer bir savaştan korkarak büyüdük. Oysa bomba çoktan patladı ve hâlâ patlıyor: Her sabah, avucumuzdaki ekranda.

Iñárritu'nun Digger'ı, bu patlamayı kimin tetiklediğini ve parasını kimin ödediğini sormak için iyi bir bahane.

Sabahları ilk ışık artık pencereden gelmiyor. Gözümüzü açmadan elimiz komodinin üzerinde yanan küçük ekranı arıyor. Daha yataktan kalkmadan bir savaşın haritasını, bir skandalın ilk cümlesini, bir yalanın çoktan bin kez paylaşılmış hâlini görüyoruz. Bir zamanlar bombanın sesini duyar, sonra ışığını görürdük. Şimdi ne sesi var ne ışığı. Yalnızca serpintisi var. Gün boyu onu soluyoruz.

Nükleer bir savaştan korkmayı filmlerden, haberlerden, okul kitaplarından öğrenerek büyüdük. Sığınaklar, kırmızı düğmeler, "kıyamet saati" haberleri… Ama korktuğumuz o büyük patlama bir türlü gelmedi. Belki de geldi ve biz fark etmedik. Bunu bana bir film düşündürdü: Alejandro G. Iñárritu'nun, başrolünde Tom Cruise'un oynadığı ve Türkiye'de 2 Ekim'de vizyona giren Digger'ı.

Filmin ilk yarım saati tanıdık bir kâbusa benziyor. Yaşlanan petrol baronu Digger Rockwell, ABD Başkanı Compson'la anlaşıp Alaska'da ve Grönland'da petrol çıkarıyor. Metan uyarılarını duymazdan geliyor. Bir patlamayla kopan dev bir buz sahanlığı Avrupa'ya doğru ilerlemeye başlıyor. Başkan ile baron halkı uyarmak yerine bir "bilgi güvenlik duvarı" kuruyor ve sahanlığın Atlantik'te kendiliğinden eriyeceği umuduyla kumar oynuyor. Bazı eleştirmenler bu duvarı, yapay zekâyla sosyal medyadan "buzul" ve "iklim" gibi kelimeleri silen bir sansür makinesi olarak tarif ediyor. Felaket sürüyor, ama bilgisi yasaklanmış.

Burada filmi bir an durduruyorum ve gerçek bir sahneye geçiyorum. 10 Aralık 2021, Oslo. Filipinli gazeteci Maria Ressa Nobel Barış Ödülü'nü alırken bir cümle kuruyor:

Bilgi ekosistemimizde görünmez bir atom bombası patladı ve dünya Hiroşima'dan sonra yaptığı gibi harekete geçmeli.

Hemen ardından ekliyor:

Bu, bilgi ekosisteminde bir silahlanma yarışı.

Ressa'nın benzetmesi bir abartı değil, bir teşhis. Ondan 51 yıl önce, 1970'te, Marshall McLuhan Culture Is Our Business adlı kitabında başka bir teşhis koymuştu:

Üçüncü Dünya Savaşı, askerî ve sivil katılım arasında hiçbir ayrımın olmadığı bir gerilla bilgi savaşıdır.

Bu iki cümleyi alt alta yazdığımda ikisinin aynı haritanın iki ayrı köşesi olduğunu fark ettim. Biri bombanın patladığını söylüyor, öteki o savaşta cephe gerisi diye bir yerin kalmadığını. Sabah telefonu elimize aldığımız anda hepimiz o savaşın içindeyiz. Bazen hedef oluyoruz, bazen farkında olmadan mühimmat taşıyoruz.

Kafamızdaki resimler

Bu savaşta asıl cephe, dünyanın kendisi değil, ona dair kafamızdaki resimler. Digger'ın içinde bir replik bunu tek nefeste söylüyor. Baron, felaketten haberdar olanlar için şöyle diyor: Gerçekleri biliyorlar, hikâye henüz anlatılmadı. Olgu ortada, ama ona hangi anlamın giydirileceği hâlâ açık artırmada. Hannah Arendt Totalitarizmin Kaynakları'nda totaliter yönetimin ideal öznesini, ikna olmuş bir Nazi ya da ikna olmuş bir komünist olarak değil, "olgu ile kurgu ve doğru ile yanlış arasındaki ayrımın artık var olmadığı insanlar" olarak tarif eder. Bombanın asıl radyasyonu bence bu. Yalana inanmamız değil, artık neye inanacağımızı umursamamamız.

Film de tam bu noktada bizi ters köşeye yatırıyor. Hem de nasıl.

Yarım saattir koltuğa gömülmüş, buzun Avrupa'ya doğru ilerleyişini izliyoruz. Baronun kibrine öfkeleniyor, başkanın kumarına diş biliyoruz. Kötü adam belli, felaket belli, öfkemizin adresi belli. Rahatız. Sonra ilk üçte birin sonunda bir dekor kazası oluyor ve o rahatlık bir anda çatırdıyor. Duvar sandığımız şey bir dekor. Felaket sandığımız şey bir metin. İzlediğimiz her şey, Fossil Fools adlı satirik bir oyunun son provası.

Koltukta bir an kımıldayamıyorsunuz. Yarım saattir kime öfkelendiniz? Karşınızdaki Digger değil; Cruise'un oynadığı, Digger'ı canlandıran Curtis Markson adlı bir oyuncu. Tam nefes alacakken asıl darbe geliyor: Felaketler sahici. Yaklaşık 25 yıl önce gerçekten yaşanmışlar. Sahnenin dışındaki dünya bir enkaz. Demek ki bize oyun diye sunulan şey bir kurgu değil, bir anma; sahneye taşınmış bir otopsi.

Sonra ortaya bir ad düşüyor: Kenny. Oyunun yapımcısı. Ve gerçek Digger'ın yeğeni. Felaketi yaratan ailenin kanından. Vulture'ın tarifiyle "küresel bir istihbarat şirketinin" sahibi bu genç adam, oyunun haklarını satın almış, yönetmeni ve oyuncuları kendisi seçmiş, prodüksiyonu da kendisi finanse etmiş. Felaketin mirasçısı, felaketin hikâyesinin de mirasçısı olmuş. Midenizde bir şey düğümleniyor, çünkü o an öfkenizin bile bir faturası olduğunu ve o faturayı birinin çoktan ödediğini anlıyorsunuz.

Perde kapanıyor. Seyirciler maskelerini takıp sokağa çıkıyor. Kapının dışında dronlar, robot polisler, askerler. Ve duvarda, eleştirmenlerin aktardığına göre, tek bir cümle:

İtaat özgürlüktür.

Az önce bir felaketin hicvini izleyen kalabalık, kapıdan çıkar çıkmaz maskesinin arkasında kayboluyor.

Felaketin hikâyesini, felaketi yaratan ailenin varisi anlatıyor. Daha doğrusu anlattırıyor.

Parayı veren düdüğü çalar

Nasreddin Hoca bir gün pazara gidecekmiş. Mahallenin çocukları etrafını sarmış:

"Hocam, bana bir düdük getir!" "Bana da!" "Bana da!"

Hoca hepsine gülümseyip başını sallamış. Yalnız çocuklardan biri, avucundaki birkaç akçeyi Hoca'nın eline sıkıştırmış. Akşam Hoca pazardan dönmüş, cebinden tek bir düdük çıkarıp parayı veren çocuğa uzatmış. Ötekiler bozulmuş: "Hani bizim düdüklerimiz?" Hoca omuz silkmiş:

Bu fıkraya çocukken gülerdik. Büyüyünce gülüşümüzün içine bir sızı karıştı, çünkü fıkranın içinde bütün bir dünya düzeni saklı. İngilizcede neredeyse aynı cümle bir deyim olarak yaşıyor:

He who pays the piper calls the tune.

Kavalcıya parayı veren, havayı da çaldırır. Bizde düdük, onlarda kaval; hikâye aynı. Kenny'nin oyununu izlerken aklıma bu fıkra geldi. Felaketin düdüğünü kim çalıyor? Parayı veren. Bunu yalnızca bir senaryo buluşu sanmak isterdim. Ama tarih bu konuda bizi rahat bırakmıyor.

Soğuk Savaş yıllarında Paris merkezli Kültürel Özgürlük Kongresi, yazarları, şairleri ve düşünürleri bir araya getiren saygın bir kurumdu. Frances Stonor Saunders, Who Paid the Piper? adlı kitabında kongrenin zirvesinde 35 ülkede ofisi bulunduğunu ve 20'den fazla prestijli dergi yayımladığını anlatır. Parayı CIA veriyordu. Saunders'ın en çarpıcı cümlesi şu:

Bu programın merkezî özelliği, var olmadığı iddiasını öne sürmekti.

Gerçek ancak 1966'da The New York Times'ın, 1967'de Ramparts dergisinin haberleriyle ortaya çıktı. Kitabın adı o eski İngilizce deyimden geliyor. Yani Saunders yüzlerce sayfalık bir belge yığınıyla, bizim Hoca'nın tek cümlede söylediğini kanıtlıyordu.

Finansörün görünmezliği bugün de sürüyor, yalnızca daha az gizleniyor. Tom Secker ile Matthew Alford, bilgi edinme başvurularıyla elde ettikleri belgelere dayanarak ABD Savunma Bakanlığı'nın 1911 ile 2017 arasında 814 filme ve 1.133 televizyon yapımına şu ya da bu biçimde destek verdiğini hesapladı. Eleştirmenler bu sayımın küçük bir arşiv görüntüsü talebiyle tam bir ortaklığı aynı kefeye koyduğunu hatırlatıyor. Haklılar. Ama ölçeği küçültmek ilişkinin kendisini ortadan kaldırmıyor.

En iyi örnek Tom Cruise'un kendisi. 1990'larda Top Gun'ın devam filmi gündeme geldiğinde, Tailhook cinsel saldırı skandalının ardından Donanma projeye destek vermeyi reddetmiş, film rafa kalkmıştı. 20 yıl sonra Top Gun: Maverick için kapılar ardına kadar açıldı. Shadowproof'un yayımladığı belgelere göre Donanma kameraların F/A-18 Super Hornet'lerin içine ve dışına yerleştirilmesine izin verdi. Pilot, Blue Angels gösteri uçuşu ve oyunculara fırlatma koltuğu eğitimi sağladı. Senaryo da askerî incelemeden geçti. Pentagon'un desteğiyle çekilmiş belki de en parlak filmin yıldızı, şimdi Digger'da hasta bir başkanın, dikkat dağıtmak için Çin'e nükleer saldırı önerdiği bir masanın başında oturan petrol baronunu oynuyor. Kader bazen en iyi senaristtir.

Peki Kenny kötü mü? Vulture'da Roxana Hadadi, Kenny'nin oyunu bir tür kontrollü muhalefet olarak kullanıyor olabileceğini yazıyor: Halkın öfkesini geçmişin kötü adamına yönlendiriyor, kendi gözetim imparatorluğunu ise koruyor. Hadadi'ye göre Kenny, amcasının petrol mirasını büyütmüş ve "insanların da işleyebileceği bir doğal kaynak" olduğunu keşfetmiş. Başka eleştirmenler Kenny'yi sanatı destekleyen iyi niyetli yeni kuşak olarak okuyor. Film iki okumayı da açık bırakıyor. Bana kalırsa asıl mesele de burada. Hami iyi niyetli olsa bile hikâyenin tapusunun kimde olduğu sorusu ortadan kalkmıyor. Iñárritu The Playlist'e bunu bir insanlık hâli olarak anlatıyor:

Eylemlerimizi haklı çıkarmak için kendimize hep hikâyeler anlatırız. Bazen gerçeklik araya girer, anlatımızı böler.

Gerçeklik, Digger'ın anlatısını da böldü. Proje önce Netflix'te Blah, Blah, Blah adıyla, Leonardo DiCaprio'yla geliştiriliyordu. Netflix, Don't Look Up'a fazla benzediği gerekçesiyle projeyi bıraktı. Film sonunda Warner Bros.'ta çekildi ve stüdyonun Paramount Skydance'e katılmadan önceki son filmi oldu. 111 milyar dolarlık birleşme 6 Ekim'de, filmin vizyona girmesinden 4 gün sonra tamamlandı. Variety'nin doğruladığına göre satın alma için Suudi Arabistan'ın Kamu Yatırım Fonu ile Katar ve Abu Dabi'nin devlet fonları yaklaşık 24 milyar dolar taahhüt etti. Bunun 10 milyar dolar kadarı Suudi fonundan geliyordu. Fonların oy hakkı olmayan bir sermaye koyduğu ve yönetim haklarından vazgeçtiği de belgelerde yazıyor. Adil olmak gerekirse, bu paranın Digger'ın tek karesine dokunduğuna dair hiçbir kanıt yok. Ama ironi ortada duruyor: Anlatıyı kimin finanse ettiğini soran bir film, kendi stüdyosu Körfez sermayesiyle el değiştirirken perdeye çıktı.

Dil, yani silah

Filmin ilk adına geri dönmek istiyorum, çünkü bütün bu yazı aslında orada saklı. Iñárritu IndieWire'a Blah, Blah, Blah adının neye işaret ettiğini şöyle anlatıyor:

İnsan olarak sahip olduğumuz o inanılmaz, korkunç, dehşet verici silaha, dile bir göndermeydi. Bedeninizin yaşadığı gerçekliğe dair algınızı değiştirebilir. Görmediğiniz bir şeye inanmanızı sağlayabilir.

Silah tabanca değil. Silah dil. Bugün o dilin taşıyıcısı iletişimin kendisi: platformlar, algoritmalar, yapay zekâyla üretilmiş sesler, sabahın ilk saatinde gelen bildirimler. Yeni nükleer bu. Hiroşima'da bomba bir kez patladı ve dünya ondan sonra kurumlar kurdu, sözleşmeler imzaladı. Bizim bombamız ise her sabah yeniden patlıyor ve serpintisini cebimizde taşıyoruz. McLuhan'ın "askerî ve sivil katılım arasında ayrım yok" dediği yer tam burası. Sabah okuduğumuz yalanı öğlen birine iletiyorsak, cepheyi seyreden değil, cephane taşıyan biri oluyoruz.

Iñárritu da filmde parmakla gösterilecek tek bir kötü adam aramadığını söylüyor:

Digger'ın konuşmasıyla hepimizin bu çılgınlığın parçası olduğunu söylemeye çalışıyorum. İyi insanlar ya da kötü insanlar yok. Sistem hepimizi tuzağa düşürdü ve çıkış yolunu birlikte bulmalıyız.

Bu cümleyi bir masumiyet ilanı olarak okumuyorum. Tersine, bir ortaklık itirafı olarak okuyorum. Bomba hepimizin elinde patlıyor, ama fünyesini çeken parmaklar aynı değil.

Bütün bu sahneleri yan yana koyduğumda geriye tek bir soru kalıyor: Bu sanatı kim ödüyor ve karşılığında ne istiyor? Kültürel Özgürlük Kongresi'nin dergilerini CIA ödedi ve karşılığında görünmez kalmayı istedi. Top Gun'ı Pentagon destekledi ve karşılığında senaryoyu okumak istedi. Fossil Fools'u Kenny finanse etti ve karşılığında belki yalnızca alkış, belki de öfkenin adresini istedi. Körfez fonları yönetim hakkı istemedi. İstedikleri başka bir şey varsa bunu zaman gösterecek.

Yazıyı bir cevapla değil, sabahları kendime sorduğum sorularla bitirmek istiyorum:

Bizim ekranlarımızda her sabah patlayan bombanın fünyesini kim çekiyor?

O dili hangi amaçla, kimin parasıyla kullanıyor?

Bize olguyu mu anlatıyor, yoksa olgu henüz ortadayken hikâyesini mi satın alıyor?

Bir de en zor soru var. Yarın sabah gözümüzü açmadan elimizi o küçük ekrana uzattığımızda neye uyanacağız: gerçeğe mi, yoksa bizim için çoktan provası yapılmış bir oyuna mı?

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Korkmayı öğrendiğimiz o büyük nükleer patlama hiç gelmedi; çünkü bomba çoktan avucumuzdaki ekranlarda patladı
ñárritu'nun Digger'ında küresel felaketlerin mimarı, gerçeğin üzerini kendi yazdığı hikâyeyle örten bir petrol baronu
Maria Ressa'ya göre bilgi ekosisteminde patlayan görünmez atom bombası, Hiroşima'dan bu yana duyduğumuz en sessiz tehlike
McLuhan'ın onlarca yıl önce teşhis ettiği gibi; cephe gerisinin kalmadığı bu gerilla bilgi savaşında hepimiz ekranların başındayız
Erimekte olan gerçekliğin önüne çekilen kusursuz bir bilgi güvenlik duvarı: Felaket kapıda ama ekranlarda hava hâlâ açık
Felaketi yaratan sermaye ile onun hikâyesini anlatan sanat yan yana durduğunda, melodiyi kimin belirlediği sorusu hiç değişmiyor
Algoritmaların hızlandırdığı yeni bilgi savaşında silah artık metalden değil dilden yapılıyor ve her dokunuşla el değiştiriyor
Korkmayı öğrendiğimiz o büyük nükleer paGözümüzü açar açmaz gerçeğe mi uyanıyoruz, yoksa bizim için çoktan provası yapılmış bir oyuna mı?tlama hiç gelmedi; çünkü bomba çoktan avucumuzdaki ekranlarda patladı

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
indyturk.com