Örümceklerde De Rem Uykusu Olabilir

Meriç ÖZTÜRK @merichyoztyurk

Bir örümceğin ağının altında hareketsiz durduğunu gördüğünüzde ne yaptığını düşünürsünüz? Dinleniyor olabilir. Çevresindeki hareketleri izliyor olabilir. Belki de yalnızca avını bekliyordur. Peki ya uyuyorsa? Daha da ilginci, uyurken gözlerini hareket ettiriyor ve kasları istemsizce seğiriyorsa? Evet, bizler gibi... Bizde bu hareketler REM uykusu sırasında görülür. REM uykusu, rüyaların sıkça rapor edildiği uyku evresidir. Ancak bu evrenin biyolojik anlamı, yalnızca rüya görmekten ibaret değil.

Beyin etkinliği, kas kontrolü ve hafıza süreçleriyle ilişkili olan REM uykusu, sinir sisteminin nasıl çalıştığına ilişkin önemli soruların merkezinde yer alıyor. Bonn Üniversitesi’nden bir grup araştırmacı ise bu soruları arşa çıkarıyor. Avustralya’da yaşayan sıçrayan örümcek Portia fimbriata da rüya görüyor mu?

Portia fimbriata, ilk bakışta uyku araştırmaları için şaşırtıcı bir canlı gibi görünebilir. Ancak bu örümcek cinsi, avlanma davranışlarıyla biyologların uzun süredir ilgisini çekiyor. Birçok örümcek, avını yakalamak için kendi ağını kullanır veya çevresindeki böcekleri doğrudan avlar. Portia türleri ise başka örümcekleri avlayabilir hem de avlarının davranışlarını manipüle edebilen stratejiler kullanarak. Örneğin, ağ ören bir örümceğin ağına yaklaşan Portia, ağ üzerinde böceklerin çırpınmasını andıran titreşimler oluşturabilir. Ağın sahibi bu titreşimleri potansiyel bir avın işareti olarak algılayıp yaklaşabilir. Fakat karşılaştığı şey, beklediği kolay av değil, onu yakalamaya çalışan başka bir avcıdır. Bu davranışlar, Portia örümceklerini öğrenme, çevresel bilgiyi işleme ve davranış esnekliği gibi konuları incelemek açısından ilgi çekici hâle getiriyor.

Bu derece karmaşık davranışlara sahip olan bir canlının da pek tabii uyurken beyninin içinde neler döndüğü son derece merak uyandırıcı. Fakat bir örümceğin uzun süre hareketsiz kalması, tek başına uyuduğunu kanıtlamaz. Hayvan yalnızca dinleniyor, çevresindeki tehlikeleri bekliyor veya düşük etkinlik gerektiren başka bir davranış sergiliyor olabilir. Bonn Üniversitesi ekibi bu sorunu çözmek için örümcekleri birkaç gün ve gece boyunca gözlemledi. Bireysel örümcekler, yaklaşık 12 santimetre çapındaki kaplara yerleştirildi. Kızılötesi kameralar kullanılarak hayvanların karanlıkta da doğal davranışları kaydedildi. Aynı zamanda uyuduklarını var saydıkları bu örümcekleri uykudan mahrum bırakacak bazı testler de yaptılar.

Birçok hayvanda uykunun düzenlenebildiğini gösteren önemli işaretlerden biri, uyku kaybının ardından ortaya çıkan telafi davranışıdır. Mesela, çok az uyuduğumuz günün bir noktasında kestirmemiz... Araştırmacılar, örümceklerin uyku benzeri durumlarını değerlendirirken bu tür telafi davranışlarını da inceledi. Uyku davranışlarının gözlemlenmesi, uyaranlara verilen tepkilerin ölçülmesi ve uyku kesintisinin etkilerinin araştırılması birlikte ele alındığında, örümceklerin düzenlenmiş uyku yaşadığına dair daha güçlü kanıtlar elde edildi.

Ama çalışmanın en ilgi çekici sonucu, Portia fimbriata örümceklerinde birbirinden ayırt edilebilen iki uyku evresine ilişkin davranışsal kanıtların bulunmasıydı. Bu evrelerden biri, insanlarda REM uykusuyla ilişkilendirilen bazı özelliklere benziyordu. Bu dönemde örümceklerde göz hareketleri ve kas seğirmeleri gözlendi.

REM uykusu çoğu zaman canlı ve ayrıntılı rüyalarla ilişkilendirilir. Ancak REM uykusu ile rüya görme aynı şey değildir. Rüyalar başka uyku evrelerinde de rapor edilir ve göz hareketlerinin varlığı tek başına rüya görüldüğünün kanıtı sayılamaz. Örümceklerde gözlenen davranışların önemi de burada yatıyor. Araştırmacılar, insanlardaki REM uykusunun tüm özelliklerinin örümceklerde bulunduğunu göstermiş değil. Bunun yerine, farklı evrimsel geçmişlere sahip canlılarda bazı uyku özelliklerinin benzer biçimlerde ortaya çıkabileceğini düşündüren bulgular elde etmiş durumdalar.

Uyku üzerine bildiklerimizin önemli bir bölümü memeliler, kuşlar ve diğer omurgalılar üzerinde yapılan çalışmalardan geliyor. Bu hayvanlarda uyku evreleri, beyin etkinliği ve davranış arasındaki ilişkiler farklı yöntemlerle incelenebiliyor. Örümcekler ise omurgalılardan çok farklı bir evrimsel geçmişe ve sinir sistemi organizasyonuna sahip. Bu nedenle onlarda düzenlenmiş uykuya ve REM benzeri davranışlara ilişkin kanıtların bulunması, uykunun evrimiyle ilgili yeni sorular doğuruyor.

Burada iki temel olasılık üzerinde durulabilir. İlk olasılık, bazı uyku özelliklerinin hayvanların evrimsel tarihinde oldukça eski olması. Bu durumda farklı hayvan grupları, ortak bir atadan gelen biyolojik mekanizmaları farklı biçimlerde korumuş olabilir. İkinci olasılık ise bazı benzerliklerin farklı evrimsel soy hatlarında bağımsız olarak ortaya çıkmış olmasıdır. Benzer biyolojik ihtiyaçlar, birbirinden uzak canlılarda işlevsel açıdan benzer çözümlerin gelişmesine yol açabilir. Mevcut bulgular bu iki olasılıktan hangisinin doğru olduğunu tek başına belirlemiyor. Bunun için farklı örümcek türlerinin, başka eklembacaklıların ve omurgalıların uyku davranışlarını sistematik biçimde karşılaştırmak gerekiyor.