Özne Geri Dönüyor, Peki Egemenlik Nereye Gitti? Sırbistan Ve Macaristan: İktidarı Kullanmakla Koşullarını Değiştirmek Arasındaki Mesafe

Münir Karataş

Siyasette ne yaparsak yapalım hiçbir şeyin değişmeyeceği, kararların bizden çok uzakta alındığı duygusu hepimize tanıdık. Oy verip eve dönmek bu duyguyu ortadan kaldırmıyor; iki seçim arasındaki uzun sessizlikte daha da ağırlaşabiliyor. Ancak insanlar bu sessizliğe katlanmayı bıraktığında, bazen beklenmedik şeyler oluyor.

Sırbistan’da 2024 yılının Kasım ayında Novi Sad tren istasyonunun saçağının çökmesi ve 16 kişinin ölümüyle başlayan protestolar, yalnızca sorumluların hesap vermesini isteyen bir hareket olarak kalmadı. Öğrenciler üniversitelerde plenumlar, yani öğrenci meclisleri kurdu; yurttaş toplantıları mahallelere ve kasabalara yayıldı.

Bu meclislerde kararlar ortak tartışmalar ve oylamalarla alındı, hareketin sözcülüğü tek bir kalıcı liderin elinde toplanmadı. Fakat asıl önemli olan, insanların yalnızca yeni temsilciler aramamasıydı. Temsilcilerin nasıl belirleneceği, kimin adına konuşacağı, kararların nasıl denetleneceği de siyasal mücadelenin konusu haline geldi. Siyasal özne meydanlara ve meclislere geri dönüyor gibiydi. Peki, karar alma gücünü elinde tutan egemenlik neredeydi?

Bu soruyu yanıtlayabilmek için üç şeyi birbirinden ayırmak gerekiyor: Kurucu irade, demokratik usul ve işletme kapasitesi.

Bir toplumun kendi geleceği üzerinde söz sahibi olmak istemesi kurucu bir iradeye işaret eder. Bu iradenin hangi yöntemlerle ortak karara dönüşeceğini demokratik usuller belirler. Ancak karar vermek, o kararı uygulayabilmek anlamına gelmez. Bir ülkenin kurumlarını, ekonomisini, enerji ağlarını ve kamu hizmetlerini çalıştırmak; uzmanlık, örgütlenme, kurumsal hafıza ve maddi kaynak gerektirir. Demokratik meşruiyet işletme kapasitesinin, işletme kapasitesi de demokratik meşruiyetin yerine geçemez.

Üstelik sorun bu üç unsurla sınırlı değil. Günümüzde egemenlik, yalnızca parlamentoda, hükümette veya devlet başkanının makamında toplanmıyor. Finansal bağımlılıklar, ulus ötesi sözleşmeler, teknolojik altyapılar, enerji ağları ve jeopolitik ilişkiler, alınabilecek kararların sınırlarını da belirliyor. İktidarın kullanıldığı makamla, o iktidarın hareket koşullarını belirleyen yapılar her zaman aynı yerde bulunmuyor. Bir hükümeti değiştirmek mümkün; fakat hükümetin hangi koşullarda karar verebileceğini belirleyen ilişkileri değiştirmek günümüzde artık çok daha karmaşık.

Sırbistan deneyiminin önümüze koyduğu paradoks tam da burada başlıyor. 25 Ekim 2026 seçimlerinde öğrenci hareketinin desteklediği liste 250 sandalyeli parlamentoda 140 sandalye kazandı. Öğrenciler, aday listesini üniversite plenumlarında yürüttükleri tartışmalar ve oylamalarla oluşturmuştu. Ancak adayların seçilmesiyle birlikte başka bir temsil ilişkisi başlıyor. Çünkü ortada bilindik anlamda bir siyasi oluşum/parti yok. Seçilen Milletvekilleri artık parlamentonun hukuki düzeni içinde görev yapacak ve plenumların kendileri üzerinde doğrudan, hukuken bağlayıcı bir yetkisi bulunmayacak.

Bu durum yalnızca demokratik denetimin eksikliği olarak görülemez. Milletvekilinin kendisini aday gösteren topluluğun talimatlarından bağımsız hareket edebilmesi, parlamenter temsilin güvencelerinden biri olarak da değerlendirilebilir. Ne var ki tam da burada yeni bir soru doğuyor: Temsilciyle kendisini seçen kolektif iradenin kararları çatışırsa ne olacak? Öğrencilerin aday belirleme sürecinde geliştirdiği katılımcı usuller, parlamentonun ve hükümetin işleyişinde nasıl sürdürülecek? Hareketin başarısı, bu soruların cevaplandığını göstermiyor ama artık cevabın da ertelenemeyeceğini gösteriyor.

Macaristan’daki son seçimler ise farklı bir örgütlenme biçiminin aynı yapısal sorunlarla karşılaşabileceğini hatırlatıyor. Nisan 2026’da Péter Magyar’ın liderliğindeki Tisza Partisi, 199 sandalyenin 141’ini kazanarak Viktor Orbán’ın on altı yıllık iktidarına son verdi. Macaristan’da lider merkezli bir parti, anayasal çoğunlukla iktidarı devraldı. Sırbistan’da ise yatay örgütlenmiş bir toplumsal hareket, kendi belirlediği adayları parlamentoya taşıdı. Her iki durumda da yeni siyasal aktörler, mevcut bürokratik kadrolarla, ekonomik bağımlılıklarla ve yerleşik kurumsal ilişkilerle çalışmak zorunda. İktidarı devralmakla iktidarın hareket ettiği koşulları değiştirmek arasındaki mesafe, iki farklı ülkede iki farklı deneyimde yeniden karşımıza çıkıyor.

ABD’de 3 Kasım 2026 ara seçimleri de aynı sorunu farklı bir düzeyde görünür kılıyor. Demokratların Kongre’nin iki kanadında çoğunluğu elde etmesi, Donald Trump’ın başkanlığı devam ederken yasama ve yürütme arasındaki güç dengesini değiştiriyor. Yeni Kongre’nin bütçe, yasama ve denetim yetkileri yürütmenin hareket alanını sınırlandırabilir. Ancak bu değişim, ABD’nin finansal yapısını, teknolojik altyapılar üzerindeki güç ilişkilerini veya küresel ekonomik ve jeopolitik konumunu kendiliğinden dönüştürmüyor. Elbette seçim sonuçlarının siyasal etkisini küçümsememek gerekir. Fakat burada da aynı ayrımla karşılaşıyoruz: İktidarın kurumlar arasındaki dağılımını değiştirmekle, o iktidarın hareket ettiği koşulları değiştirmek aynı şey değil.

Burada üç tehlike beliriyor. İlki, egemenliğin karmaşık ve katmanlı yapısına bakarak her toplumsal hareketin sonunda sistem tarafından soğurulacağını varsaymak. Bu siyasal kadercilik, değişimin imkânlarını daha baştan reddeder.

İkincisi, kolektif öznenin ortaya çıkışını kendiliğinden özgürleşme saymak. Oysa lidersiz bir hareketin içinde de görünmez hiyerarşiler, ayrıcalıklı gruplar ve denetlenemeyen iktidar ilişkileri gelişebilir.

Üçüncü ve belki de en sessiz tehlike ise demokratik iradenin kararlarını uygulayabilmek için ihtiyaç duyduğu uzmanlık ve bürokratik kapasite karşısında yeniden teknokratik bir vesayete girmesidir.

Elbette uzmanlık vazgeçilmezdir. Sorun, uzmanların varlığı değil, uzmanlık bilgisinin siyasal kararın yerine geçmesidir. Hangi kararın teknik olarak mümkün olduğu ile hangi kararın toplumsal olarak tercih edilmesi gerektiği aynı sorunun ikincil gibi gözüken en önemli katmanıdır. İlki ikincisini belirlemeye başladığında, demokratik irade yeniden görünmez bir otoriteye tabi hale gelebilir. Üstelik bu kez kararın sorumluluğunu üstlenen somut bir siyasal aktör bulmak da zorlaşır; herkes teknik zorunlulukları işaret eder.

Sırbistan’daki öğrenci hareketini tarihsel bir kurtuluş anlatısına dönüştürmek için henüz hiçbir neden yok. Ama başarısını yalnızca bir hükümet değişikliğine indirgemek de deneyimin özgünlüğünü gözden kaçırmak olur. Öğrenciler, temsilin nasıl kurulacağına ilişkin soruları yeniden siyasal hayatın merkezine taşıdı. Bu romantize edilmeden ya da bu hareketi değersizleştirmeden üzerinde düşünülmesi gereken bir olgu. Şimdi bu usullerin devletin, ekonominin ve bürokrasinin yerleşik işleyişi karşısında ne ölçüde sürdürülebileceği sınanacak.

Çünkü mesele yalnızca karar verenlerin değişmesi ile sınırlı değil. Kararların hangi koşullarda, kimin adına ve kime hesap verilerek alındığını da değiştirebilmek.

Siyasal özne geri dönüyor olabilir. Asıl soru, egemenliğin dağıldığı o karmaşık ilişkilerin içinde yeniden söz ve karar sahibi olup olamayacağı.