Bir kavak ağacının değerini hesaplamak istesek nereden başlardık? Kerestesinin piyasada ne kadar edeceğinden mi, yoksa küresel ısınmayla mücadeleye ekonomik katkısından mı? Gölgesinde serinleyenleri, dallarında yuva kuranların keyfini ve gövdesine baş harflerini kazıyan iki sevgilinin hatıralarını da hesaba katar mıydık? Fiyat, bir şeyin ekonomik süreçteki parasal karşılığını, değer ise hayatımızdaki önemini ve anlamını ifade eder. Ağacın ekonomik katkılarını hesaplayabilsek bile, değerini bütünüyle kâğıda dökebilir miydik?
Paranın Satın Alamayacağı Şeyler

Harvard Üniversitesi'nden siyaset felsefecisi Michael Sandel, Paranın Satın Alamayacağı Şeyler (What Money Can’t Buy, 2012) adlı kitabında bu ayrımın toplumsal sonuçlarını tartışır. Sandel’e göre piyasa ilişkilerinin toplumsal yaşamda gitgide yaygınlaşması iki önemli sorun doğurmaktadır: Eşitsizliğin derinleşmesi ve birtakım değerlerin anlamını yitirmesi.
Para, geçmişe kıyasla daha çok şeyi satın alabildiğinde, insanlar arasındaki servet farklarının sonuçları da ağırlaşır. Bunun üstüne bir de faaliyetlere fiyat biçmek, onlara değer kazandıran niteliklerini değiştirebilir. Örneğin, bir öğrenciye bitirdiği her kitap için para vermek, daha çok okumasını sağlasa da uzun vadede okumayı merak ve öğrenme arzusundan uzaklaştırıp ödül kazanmanın aracına dönüştürebilir.
Modern çağın piyasa ekonomisi, doğadan emeğe pek çok şeyi fiyatlandırmamızı sağlıyor. Şüphesiz ki bu, kıt kaynakların dağılımında vazgeçilmez bir işleve sahip. Alman sosyolog ve filozof Georg Simmel, 1900 yılında yayımladığı Paranın Felsefesi adlı eserinde paranın dönüştürücü gücünü incelerken farklı nesneleri ve faaliyetleri ortak bir ölçüye dönüştürerek karşılaştırılabilir kılmasının altını çizer. Buna rağmen, üretim maliyetleri, kıtlık ve tüketici tercihleri hakkında bilgi taşıyan fiyatların, kişisel ve toplumsal değerleri ne ölçüde temsil edebildiği tartışmalıdır.
BİR KİTABIN İKİ FARKLI DEĞERİ
Yıllar önce kaybettiğim dedemden bana kalan, erken Cumhuriyet dönemine ait bir kitap var. İkinci el piyasasında en fazla birkaç bin lira edeceğini tahmin ediyorum. Bunu öğrenmek için bir sahafın internet kataloğuna bakmam yeterli. Muhtemelen aynı kitabın daha iyi korunmuş bir nüshasını da bulabilirim. Oysa dedemin kitaplığından çıkan bu nüshanın benim için değeri bambaşka. Sayfa kenarlarında onun eski yazıyla düştüğü notlar var. Hiçbir sahaf bana dedemin o sayfaları çevirirken aklından geçenleri, notlarının ardındaki hislerini veya kitabı elime aldığımda zihnimde canlanan hatıraları satamaz. Benim için o kitap, dedemle aramızdaki, bugün büyük bölümü hafızamın karanlıklarında kalmış ilişkinin ve geçmişin bir parçası.
Alman filozof Immanuel Kant, 1785 yılında yayımladığı Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi adlı eserinde piyasa fiyatı (Marktpreis) ile duygulanım fiyatı (Affektionspreis) arasında ayrım yapar. İlki ekonomik değişim ilişkilerindeki karşılığa, ikincisi insanın eğilimleri, beğenileri ve duygulanımları bakımından taşıdığı değere işaret eder.
Kant'ın “tecrübî ben” (empirisches Ich) kavramını da hatırlayalım: İnsan kendisini hatıraları, duyguları ve deneyimleri aracılığıyla tanır. Kitabın benim için anlamı, geçmişimle kurduğum bağdan doğar. Bir başkası aynı sayfaları okuyabilir, fakat onlarda benim gördüğüm hatıraları bulamayacaktır. Gelgelelim kitabımın kişisel anlamı, piyasa fiyatını değiştirmez.
Simmel’in işaret ettiği gibi paranın farklı nesneleri karşılaştırılabilir hâle getirmesi, ne yazık ki piyasa ölçütlerinin hayatın başka alanlarına taşınmasını da kolaylaştırır. Sandel’in dikkat çektiği tehlike ise bu ölçütlerin değer verdiğimiz şeylerle ilişkimizi değiştirebilmesidir. O kitaba yalnızca satılabilir bir nesne olarak bakmaya başlasaydım, dedemden kalan hatıralarla ilişkim de farklılaşabilirdi. Kapitalizmin karanlık yönlerinden biri, fiyat etiketinin ekonomik bir ölçünün ötesine geçerek değerlerimize bakışımızı biçimlendirebilmesidir.
EKONOMİK AKLIN SINIRLARI
Ekonomik ölçütler, yaşamımızda hangi amaçların peşinden gideceğimizi tek başına belirlememeli. Bir hastanenin bütçesi, sunduğu sağlık hizmetinin toplumsal değerini bütünüyle açıklayamaz. Bir üniversitenin başarısını mezunlarının gelirleriyle değerlendirmek, eğitimin düşünsel ve kültürel katkılarını gölgede bırakır. Piyasa toplumunda hesaplanabilen ve fiyatlandırılabilen unsurlar öznel kararlarımızda gitgide daha fazla ağırlık kazanıyor. Ekonomik değerleme yöntemlerimiz geliştikçe, değer verdiğimiz şeyleri daha iyi koruyacağımızı düşünmemiz ise çağımızın önemli çelişkilerinden biri.
Antoine de Saint-Exupéry’nin romanında, Küçük Prens binlerce gülün bulunduğu bir bahçeyle karşılaştığında kendi gülünün benzersiz olduğuna dair inancını yitirir. Tilki ona “Gülünü önemli kılan, ona harcadığın zamandır,” der ve ardından sırrını paylaşır: “İnsan ancak yüreğiyle baktığında doğruyu görebilir.”
Küçük Prens artık bilir ki kendi gülünü diğerlerinden ayıran, ona gösterdiği özen, birlikte geçirdikleri zaman ve aralarında kurulan bağdır. Paranın satın alamayacağı tam da budur.


