Pasta Büyüdü, Emeğin Payı Küçüldü: AKP'nin Bölüşüm Yıkımı!

3 Kasım 2002, AKP’nin seçimleri kazandığı, 18 Kasım ise AKP’nin ilk hükümeti kurduğu tarihtir. Üzerinden 24 yıl geçti. 2001 krizinin gölgesinde ve 12 Eylül ürünü seçim sisteminin lütfuyla iktidar olan AKP, 24 yıldır iktidarda. 3 Kasım 2002 seçimlerinde oyların yüzde 34,3’ünü alan AKP Meclis’te sandalyelerin yüzde 66’sını kazanmıştı. Bu asimetri, yüzde 10 barajına dayanan 12 Eylül ürünü seçim sisteminin sonucuydu. Barajı aşıp Meclis’e girebilen diğer parti Baykal’ın CHP’siydi. Oyların yüzde 19,4’ünü alan CHP, milletvekillerinin yüzde 32,4’ünü almıştı. 2002 seçimleri seçmen iradesinin yaklaşık yüzde 45’inin Meclis’e yansımadığı Türkiye tarihinin en çarpık seçimlerinden biriydi. 2002 seçimleri milli iradenin tecellisinden daha çok 12 Eylül ürünü seçim sisteminin AKP tarafından kazanılan piyangosuydu. Bu gerçeğin altının defalarca çizilmesinde yarar var. AKP dönemi seçmen iradesinin neredeyse yarısının Meclis’e yansımadığı, oy azınlığına dayanan bir iktidar olarak başlamıştır.

24 yıldır iktidardalar. Hangi koşullarda tekrar seçildikleri bir yana, bu 24 yıl Türkiye tarihinde çok partili dönemin en uzun tek başına iktidarıdır. Dile kolay çeyrek asırlık bir iktidar söz konusu. 2001 krizinin ve 12 Eylül rejiminin hukuksuz seçim sisteminin ürünü olan iktidar, 24. yılında malum “fon yolsuzluğu” ile çatırdıyor. Yine 24 yılın “başarı” öykülerini anlatmaya yelteniyorlar. Ama nafile. Mızrak çuvala sığmıyor. Bu yazıda AKP iktidarının sosyal adalet, refah ve bölüşüm karnesine bakacağım. Çeyrek asırlık bir iktidar, şüphe yok ki, ülkedeki her şeyden sorumludur. Hiçbir mazereti yoktur. 24 yıl boyunca aynı siyasi kadro ülkeyi yönetmiştir. Mehmet Akif’in deyişiyle, Dicle’nin kenarında bir koyunu kurt kapsa, sorumlusu siyasi iktidardır. Ülkedeki sosyal adaletsizliğin ve gelir eşitsizliğinin sorumlusu da AKP hükümetleridir.

Bir siyasi iktidar çeşitli ölçütlere göre değerlendirilebilir. Demokrasi, hukuk, insan hakları, toplumsal refah bunların en önemlileridir. Demokrasi, hukuk ve insan hakları konusunda bir değerlendirmeye bile gerek yok. AB standartlarında demokrasi ve hukuk vaatleriyle başladıkları yolun sonunda Türkiye’yi bölgenin ve dünyanın sayılı despotik rejimlerinden biri yaptılar. Türkiye, Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde temel hak ve özgürlükler sıralamasında 143 ülke arasında 135. sırada. Dünyanın en kötü 9. ülkesi. Bu konudaki sicilleri uygulamalardan da biliniyor. Gelelim bu çeyrek asırda toplumsal refah ve adalet karnelerine. Çeyrek asırda toplumun refahı için ne yaptılar? Nereden nereye geldik?

Çeyrek asırlık bir dönemi verilerle değerlendirmek zordur. Karşılaştırma ölçütlerinin sağlam olması gerekir. Oysa Türkiye’de düzenli veri serisi bulmak güçtür. Yüksek enflasyon ve artan nüfus nedeniyle karşılaştırma zorlukları söz konusudur. Öte yandan onlarca farklı alanda karşılaştırma yapmak mümkündür. Bunlar ise dağınıklık ve karışıklık yaratabilir. Ben bu yazıda gelir bölüşümünde ne olduğu sorusuna yanıt arayacağım. Basit bir soruya cevap arayacağım: Gelir bölüşümü iyileşti mi kötüleşti mi? Toplumsal refah arttı mı azaldı mı? Ancak gelir bölüşümünü ve toplumsal adaleti ölçmek oldukça zordur. Sorunu mümkün olduğunca basitleştirerek anlatmaya çalışacağım.

Ülkenin büyümesini (buna pasta diyelim) ve bunun sosyal sınıflar ve gruplar arasında paylaşımını esas alacağım. Bunun zorlukları olduğunun farkındayım. Her şeyden önce yüksek enflasyon nedeniyle miktar karşılaştırması engeli var. Diğer engel ise toplumsal sınıf ve grupların sayısının ve oranının da değişmesidir. Bu da ciddi bir karşılaştırma zorluğu yaratıyor. Bu zorluğu aşmak için şöyle bir yöntem izleyeceğim: Parasal (nominal) büyümeyi ve parasal ücret ve gelirleri esas alacağım. Böylece miktar karşılaştırması sorununu çözmüş oluruz. Hesaplama boyunca hiç reel hesaplama tartışmasına girmeyeceğim. Pay da payda da nominal olacağı için karşılaştırma mümkün olacaktır. Öte yandan artan nüfus ve değişen sosyal sınıf ve grupların yarattığı hesaplama sorununu çözmek için de kişi başına ölçütünü kullanacağım. Kısaca, Kişi Başına Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) ile kişi başına ücret ve gelire bakacağım. Bir işçi, bir emekli dün kişi başına gelirin ne kadarını alıyordu, bugün ne kadarını alıyor? Bölüşüm iyileşti mi kötüleşti mi?

Bu hesaplamanın bir diğer faydası da şudur: Emekli aylıkları, asgari ücret ve memur maaş artışları gündemde olduğundan, yapacağımız hesaplama bunların ne olabileceği konusunda da bir fikir verecektir. Kuşkusuz bütün bunları bir gazete yazısında genelleyerek ve özetleyerek yapacağım. Ayrıntılı teknik tartışmalara girmeyeceğim. Bunlar ayrı akademik çalışmaların konusu.

Pastadan kastım GSYH’dir. Ancak toplam GSYH bir anlam ifade etmez, çünkü nüfus artıyor. O nedenle büyüme ölçüsü kişi başına GSYH’dir (KB GSYH). Kuşkusuz bu teorik bir hesaptır. Ülkedeki toplam zenginliğin ülke nüfusuna bölünmesiyle bulunan soyut bir işlemdir. Ancak bir ülkenin gerçek iktisadi büyümesini gösteren başlangıç unsurlarından biridir. Ayrıca KB GSYH bir dönem içindeki akım büyüklüğüdür. Birikmiş serveti ve atıl kaynakları göstermez. Yine de çok önemli bir ölçüttür.

24 yıllık veri seti bulmak kolay değildir. Ancak sağ olsun eski DPT’nin devamı olduğu söylenen Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB) bu konuda imdada yetişiyor. Bir kamu kurumu olmasına rağmen pek çok veri için sadece AKP’nin iktidara geldiği yılın son ayı olan Aralık 2002’yi temel alan SBB verileri sayesinde bir karşılaştırma yapabiliyoruz. Bu acayip ama bir o kadar da partizan istatistiksel yöntemi not edip geçelim.

AKP döneminde kişi başına GSYH (diğer ifadeyle pasta) nominal olarak 180 kat büyümüştür. 2002’de aylık KB GSYH 457 liraydı. 2026 yılında ise yaklaşık 82 bin lira olarak gerçekleşmesi bekleniyor.

Reel artışı hesaplamayacağım, çünkü resmi enflasyon verisi oldukça tartışmalı. Ancak ücret, maaş ve emekli aylıklarını da parasal (nominal) olarak hesaplayacağım için karşılaştırma mümkün olacaktır.

Emek gelirlerinde asgari ücret, memur maaşı ve emekli aylığını esas alacağım. Aralık 2002 ile 2026 arasındaki dönemi karşılaştıracağım. AKP döneminde emek gelirlerinin ne kadar arttığını SBB verilerinden kolaylıkla bulabiliyoruz.

Brüt asgari ücret 250,8 liradan 33 bin 30 liraya çıkmış ve 132 kat artmıştır. Ortalama memur maaşı 578 liradan 75 bin 500 liraya çıkmış ve 131 kat artmıştır. En düşük emekli aylıkları Aralık 2002’de emekli türlerine göre farklıydı. Aralık 2002’de en düşük işçi emeklisi aylığı 257, en düşük memur emeklisi aylığı 379 lira, en düşük Bağ-Kur esnaf emeklisi aylığı ise 150 liraydı. 2026’da ise en düşük işçi ve Bağ-Kur esnaf emekli aylığı yıllık ortalama 21 bin 776 lira, en düşük memur emekli aylığı ise 29 bin 650 lira oldu.

Bölüşümün yönünü anlamak için bakılması gereken gösterge kişi başına emek gelirlerinin kişi başına gelire (pastaya) oranıdır. Emeğiyle geçinenlerin ezici çoğunluğunu oluşturan asgari ücretlilerin, memurların ve emeklilerin bölüşümdeki payı belirgin biçimde kötüleşmiştir. Brüt asgari ücretin KB GSYH’ye payı yüzde 55’ten yüzde 40’a gerilemiştir. Ortalama memur maaşı KB GSYH’nin yüzde 126’sı iken yüzde 92’sine gerilemiştir.

En dramatik düşüş ise işçi ve memur emekli aylıklarında yaşanmıştır. En düşük işçi emekli aylığının kişi başına gelire oranı yüzde 56’dan yüzde 26’ya, en düşük memur emekli aylığının kişi başına gelire oranı yüzde 83’ten yüzde 36’ya, en düşük Bağ-Kur esnaf emekli aylığının kişi başına gelire oranı da yüzde 33’ten yüzde 26’ya gerilemiştir.

Kaynak: SBB, ÇSGB, TÜİK, DİSK-AR. 2026 KB GSYH tahmini, 2027-2029 Dönemi Orta Vadeli Program (OVP) verisidir. 2026 yılı ortalama memur maaşı ve en düşük emekli aylıkları yıllık ortalamadır. En düşük memur emekli aylığı için de SBB verisi kullanılmıştır.

Kısaca, son çeyrek yüzyılda ülke ekonomisi kişi başına parasal olarak 180 kat büyümüştür. Bu büyümenin resmi enflasyonun çok üzerinde olduğu, yani ülkenin resmi enflasyon verileriyle bile reel olarak büyüdüğü açıktır. Sorun bunun nasıl bölüşüldüğüdür. AKP döneminde bölüşüm kötüleşmiştir. İşçinin, memurun, emeklinin KB GSYH’den aldığı pay ciddi biçimde düşmüştür.

Kuşkusuz, emek gelirlerinin bölüşümdeki payının düşmesi başkalarının payının artması anlamına gelir. Ücret, maaş ve aylıkların payı düşerken faiz, kâr ve spekülatif kazanç elde edenler ile fon vurgunlarıyla gelirine gelir katanlar gününü gün ediyor. AKP döneminin veciz özeti budur. Bir yandan havadan dudak uçuklatan paralar kazanan vurguncular ve rantiyeler, bir yandan 28 bin ya da 23 bin lirayla ay sonunu getirmeye çalışanlar ve bir ev için bir ömür çalışanlar! Bu arada, 2027 yılında kişi başına aylık GSYH’nin 106 bin lira olması bekleniyor. Varın, 2027’de asgari ücret, memur maaşı ve emekli aylıklarının ne olması gerektiğini siz hesaplayın. Hesap basit: AKP’nin iktidara geldiği dönemdeki oranlarla aylık KB GSYH’yi çarpın. AKP 24 yılda bölüşümü emeğin aleyhine derinleştirdi. 25. Yılında da buna devam edecek. Bütün işaretler bu yönde.

Görüldüğü gibi, asgari ücretten memur maaşına, oradan emekli aylığına, bütün artışlar KB GSYH artışının altında kalmış. Bunun tek istisnasını Bağ-Kur tarım emeklileri oluşturuyor. Sayıları oldukça sınırlı olan Bağ-Kur tarım emekli aylıkları ise 65 liradan 21 bin 776 liraya çıkmış. Artış 335 kat! KB GSYH’den daha çok artan tek emek geliri kalemi sayıları çok sınırlı olan Bağ-Kur tarım sigortalılarıdır. Hükümet de ortalama emekli aylıklarını değil bunları esas alarak, “en düşük emekli aylığını çok fazla artırdık” diyor. Tamamen illüzyon!SBB eskiden kamu işçisi karşılaştırmasını veriyordu, artık vermiyor. O nedenle kamu işçisi karşılaştırmasını yapamıyoruz. Görüldüğü gibi, emek gelirlerinin ezici kısmı KB GSYH artışının oldukça altında kalmış durumda. Bunun için bakmamız gereken asıl gösterge, kişi başına emek gelirinin KB GSYH’ye oranıdır. Bölüşümün kritik göstergesi budur.

Görüldüğü gibi emek gelirlerinin (asgari ücretin, memur maaşının ve emekli aylıklarının) kişi başına GSYH’ye oranı belirgin biçimde düşmüştür. AKP dönemindeki asıl bölüşüm tablosu budur. Enflasyona dayalı reel hesaplamalar enflasyon ölçümü nedeniyle tartışmalıdır. Gini katsayısı gelirin kişisel dağılımı açısından önemli olmakla birlikte son yıllarda asgari ücretin yaygınlaşması nedeniyle gerçekçi sonuçlar vermeyebilir; gelirin makro dağılımı (işgücü ödemeleri payı), ücretli işgücünün istihdamdaki payını dikkate almadığı için uzun dönemde gerçek eğilimi ortaya koymaktan uzaktır. Bu nedenle pay (ücret, maaş, aylık) ve paydayı (KB GSYH) parasal ve kişi başına esas almak gelir bölüşümünde daha gerçekçi sonuçlar verecektir.