Eğitim uzmanı Abdulbaki Değer, Türkiye’nin başarı gösterdiği PISA sonuçlarını değerlendirdi. Konuya ilişkin tartışmaları ele alan Değer ‘PISA’da başarı, şüphesiz sevinilecek bir durumdur. Ancak meseleyi yerli yerine koymadığımız takdirde sevindiğimiz şeylerin felaketimiz olabileceğini görmezden gelemeyiz’ diyor.
Pısa Başarısı, Egemen Kabuller Ve Eğitimin Yitirilen Anlamı!

PISA sonuçları geçenlerde açıklandı ve Türkiye’nin yükselen performansı uzun süre konuşuldu. MEB’in ve kamuoyunun değerlendirmesi, iyi yolda olduğumuz ve bu şekilde devam etmemiz gerektiği yönündeydi. Kimi eleştiriler olsa da bunlar büyük ölçüde sınavın geçerliliği ve güvenilirliğiyle sınırlı kaldı. PISA’nın dayandığı mantığı sorgulayan bir okumaya rastlamak güç. Sıralamanın ve başarının anlam bulduğu bu mimariye, dayandığı kabullere ve meşrulaştırdığı eğitim anlayışına dair bir sorgulamayla karşılaşmıyoruz. Oysa iki ölçekte tartışma yürütme mecburiyetimiz var.
Birinci ölçekte, mevcut yapının işleyişini, etkililiğini eksen alan bir okuma yapmamız gerekiyor ki çoğunlukla bunu yapıyoruz. Burada sınav başarısına yoğunlaşılır ve eksiklikleri giderecek tedbirlere odaklanılır. Yöntem, teknik, materyal, derslik, öğrenci ve öğretmen motivasyonu, veli ilgisi gibi hususlar temel gündem başlıklarıdır. Bu ölçekte ana nokta mevcut yapının tasdiki ve tahkimidir. Elbette sistem içi iyileştirmeler önemsiz değildir. Ancak bunların anlamını, sınırlarını ve hangi amaca hizmet ettiklerini belirlemesi gereken daha esaslı bir sorgulama devre dışı bırakıldığında, eğitim tartışmasının teknik iyileştirmelere sıkışması kaçınılmaz hâle gelir.
İkinci ölçek ise sistemi yapısal düzeyde ele alabileceğimiz bir konumlanışı ifade eder. Burada yalnızca PISA’daki performansı değil, PISA’yı mümkün kılan eğitim anlayışını ve yapılanmasını da sorgulama konusu yaparız. Bu, sistemin varlığını, dayandığı kabulleri ve ürettiği insan ve toplum tasavvurunu sorgulayan radikal bir konumlanıştır. Sistemin neyi, neden ve hangi meşruiyet zemininde gerçekleştirmeye çalıştığı; amaçlarının insan ve toplum açısından neye karşılık geldiği tartışılır.
Ne var ki bu eğitim kavrayışı sistematik olarak sınırlandırılmış, bir tür fanteziye dönüştürülerek gerçek hayatla etkileşimi kopartılmıştır. Eleştirel eğitim literatürünün önemli eserleri paradoksal biçimde alanın klasiklerine dönüştürülürken yöneldikleri radikal sorgulama etkisiz, eleştirinin hedef aldığı ortodoksi de tartışma dışı kalmıştır. Okulsuz Toplum’dan Özgür Eğitim’e, Ezilenlerin Pedagojisi’nden Eğitim: Bir Kitle İmha Silahı’na kadar pek çok kitap, sistemin prizmasında kırılarak ehlileştirilmiştir. “Muhayyilenin okullaşması” kavramsallaştırması, yaşadığımız bilinç kaymasını çarpıcı biçimde ifade etmektedir.
Eğitime ilişkin bütün konuşmamız, tartışmamız, hatta ufkumuz teknik ve tali işlerin hüküm sürdüğü bu ölçekte tüketiliyor. PISA özelinde egemen eğitim formunu, mantığını ve işleyişini onayladık; buna razı geldiğimizi teyit ettik. Eğitim faaliyetinin bu doğrultuda yürütülmesinde bir sakınca görmediğimizi, hatta bu yönde gayret sarf edeceğimizi ortaya koyduk. Makbul vatandaş ve üretken işgücü olarak konumlandırılmaya belirgin bir itirazımız yok. Hatta küresel ekonomi-politiğin gereksinimlerine uygun bu yapılanmaya eklemlenme hevesimiz çok yüksek.
PISA’da başarı, şüphesiz sevinilecek bir durumdur. Ancak meseleyi yerli yerine koymadığımız takdirde sevindiğimiz şeylerin felaketimiz olabileceğini görmezden gelemeyiz.
Mevcut statükonun yalnızca kurumsal yapılanmalar ve işleyişler üzerinden değil, normların, standartların ve meşru bilgi ve başarı ölçütlerinin belirlenmesi üzerinden de işlediğini görmek zorundayız. Mesele, PISA’yı belirli bir odağın tasarladığı bir düzenleme olarak etiketlemekten ziyade, küresel ölçekte neyin değerli, hangi yeterliliklerin gerekli ve hangi insan özelliklerinin makbul kabul edileceğine ilişkin normatif çerçevenin nasıl oluştuğunu ve ülkelerin bu çerçeve içinde kendilerini nasıl konumlandırdıklarını anlamaktır. Merkezin standartlarıyla uyumlu bir başarı ve yeterlilik tasavvurunun evrensel norm hâline gelmesi, en iyimser ifadeyle, yapısal bir yönlendirme yaratmakta; ülkelerin kendi meselelerini bu normların sunduğu ölçekler üzerinden anlamlandırmasına yol açmaktadır.
Dolayısıyla bu tür düzenlemelerin normu, normali ve normatif olanı belirleme gücü dikkate alındığında yalnızca performansa odaklanmak, meseleyi neredeyse hiç anlamamaktır. Yalnızca bir sınava katılmıyor, aynı zamanda sınavın anlamlı ve değerli kabul ettiği dünyanın içine yerleşiyor, kendi gerçekliğimizi de bu dünyanın kavramlarıyla okumaya başlıyoruz. Ödünç bir ağızla kendi meselelerimizi konuşmaya mahkûm eden öldürücü bir alan burası.
Çünkü içinde hareket ettiğimiz, doğal gördüğümüz alanın kendisi yönlendirici, buyurgan ve kapatıcıdır. Bu temel sorgulamaya, PISA sonuçlarının sağlıklı ve bütüncül biçimde değerlendirilmesi gerekliliğini de eklemeliyiz. Yusuf Ziya Özcan Hoca’nın bu konudaki değerlendirmeleri bu açıdan son derece önemliydi. PISA’daki yükselişin öğrenme süreçlerindeki niteliksel gelişmeyle ne ölçüde örtüştüğünü sorgularken okul türü ve sosyoekonomik durum ile başarı arasındaki çarpıcı ilişkiye dikkat çekmesi, mevcut başarı anlatısının önemli boşluklarını görünür kılıyor.
Sosyo-ekonomik gerçeklik ile öğrenci başarısı arasındaki ilişki, meselenin ne kadar geniş ve doğrudan hayatın tanzimiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Başarı, başarısızlık, okul, yöntem, öğretmen niteliği ve müfredat gibi hususlar ancak hayatın bütünselliğiyle bağlantılı, sosyo-ekonomik bağlam içinde ele alındıklarında anlam kazanabilir. Aksi takdirde hayatı, ekonomi-politiği ve toplumsal eşitsizlikleri göz ardı eden eğitim söylemimiz, hayatın belirleyici gerçekliklerini karartan bir konuma sürüklüyor. PISA 205 verilerine göre sosyo-ekonomik çeyreklerde yer alan öğrencilerin performansını gösteren şu çarpıcı tabloya bakalım:
2022 ve 2025’e ait sosyoekonomik çeyreklere göre puanlarda hesaplanan değişim ise şöyle:
Bu grafikler, öğrencilerin eğitim süreçlerindeki konumlarının yalnızca okulun sunduğu imkânlarla değil, büyük ölçüde içine doğdukları toplumsal koşullarla şekillendiğini gösteriyor. Okulun eşitlik vaadine rağmen ailelerin ekonomik, sosyal ve kültürel imkânları arasındaki farklılıkların eğitim başarısında belirleyici olmaya devam etmesi, üzerinde esaslı biçimde durmamız gereken bir gerçekliktir. Grafiğin önemi yalnızca sosyo-ekonomik düzey ile başarı arasındaki ilişkiyi göstermesinde değil, başarı söyleminin toplumsal eşitsizlikleri nasıl örtebildiğini ve meşrulaştırabildiğini düşünmeye imkân vermesindedir. Gerçek hayatın ürettiği eşitsizliklerin, bu açıkları doğuran toplumsal koşullar değiştirilmeden yalnızca okul üzerinden giderilebileceği iddiası/iması ne gerçeklikle örtüşmekte ne de gerçekçi bir çözüm perspektifi sunmaktadır.
Dolayısıyla eşitlik arayışı, modern eğitimin eşitlik söylemini olduğu gibi sürdürerek değil, bu söylemin oluşturduğu kabulleri sorgulayarak ve yönlendirildiğimiz işlevsiz alanın sınırlarını aşarak anlamlı bir zemine kavuşabilir. Sıralamalar elbette bir şeyler söylüyor. Ancak bunları makul biçimde anlamlandırmak, sistematik olarak görmezden gelinen hayati gerçeklerle etkileşim içinde okumak zorundayız. Sorun yalnızca eğitim sisteminin bazı eşitsizlikleri giderememesi değil, bu eşitsizliklerin nasıl üretildiğini ve sürdürüldüğünü görmemizi zorlaştıran bir söylemsel düzenin içinde bulunmamızdır.
Bir diğer hayati husus, eğitimin asli anlamını korumaya yönelik derin bir dikkat göstermemiz gerekliliğidir. Eğitimi, insanın öğrenme ve gelişme süreci olarak toplumsal varoluşundan bağımsız düşünmeyen, hayatın bütünlüğüyle bağlantılı bir perspektife yerleştirmek zorundayız. PISA verilerini böyle bir perspektif içinde değerlendirmek, hem ölçme araçlarının anlamını ve meşruiyetini yerli yerine oturtacak hem de eğitimin sahici bir anlamla bağını korumaya yardımcı olacaktır.
Eğitimden ne kastettiğimizi, zorunlu eğitimin ne olduğunu, eğitim tekelinin ve okul ile eğitimin özdeşleştirilmesinin ne tür sorunlar ve örtük yönlendirmeler barındırdığını konuşmuyoruz. Sanayi döneminin katı yapılanmasından kalan bu formun yeni sosyal, siyasal, ekonomik ve teknolojik gerçeklik karşısında nasıl arkaikleştiğini; teknolojik araçların öğrenme, bilgiye erişim ve bilginin yayılması bakımından nasıl sıra dışı bir dönüşüm yarattığını tartışmıyoruz. Okulun öğrenme üzerindeki kurumsal tekelinin, eğitimin hayatın bütününe yayılan imkânlarını nasıl sınırlandırdığını ve öğrenmenin meşru biçimlerini nasıl tanımladığını sorgulamadan eğitim üzerine esaslı bir tartışma yürüttüğümüzü düşünüyoruz. Asgari ücretin, yoksulluğun, gelir adaletsizliğinin, siyasal düzendeki katılığın, adalet sistemindeki keyfiliğin vs. eğitimin kaderine nasıl yön verdiğini tartışmıyoruz.
Tüm planlamamız, işleyişimiz ve okumamız, hayatta yaşanan köklü kırılmaların yapısal izdüşümlerinin neredeyse hiç bulunmadığı steril bir çerçevede ilerliyor. Mesele yalnızca başarılı olmak veya sıralamada üst sıralara çıkmak değil. İçinde bulunduğumuz dünyanın anlam ve zihin haritası, meşru ve makbul ekonomi-politiği bize bir ölçeklendirme sunduğunda, buna uyarlanmak mı yoksa onu eleştirel bir süzgeçten geçirmek mi gerekir? Sistemin başarı kodlarında, başarıyı tanımlayan zihin dünyasında veya başarısızlığı bireyselleştirip kişiyi suçlu konumuna yerleştiren yapısında problem görmeyecek miyiz? Başarıyı hangi amaçların, ihtiyaçların, insan ve toplum tasavvurunun belirlediğini sorgulamadan, mevcut koşullarda elde edilen bir başarının, OECD ortalamasının üzerindeki bir performansın, hayra alamet olduğunun delili nedir?
Başarının anlamını, ölçüsünü ve istikametini sorgulamadığımız bir düzlemde elde ettiğimiz sonuçların anlamı gerçekten büyük olabilir mi? Eğitimi hayatın bütünlüğü, insanın varoluşu ve toplumsal gerçekliğimizle irtibatlı bir mesele olarak ele alamadığımız sürece sıralamadaki yerimizin değişmesi, içinde bulunduğumuz esaslı açmazı ortadan kaldırmayacaktır. Daha vahimi, elde ettiğimiz başarılar sistemi sorgulama imkânımızı ortadan kaldıran bir işlev görmeye başlıyor. Başarısızlığımız kadar başarımızın da bizi aynı düzene yönlendirdiği sistemik bir kuşatma içindeyiz.
Asıl felaket, yanlış bir istikamette başarısız olmak değil, o istikamette başarılı olmayı eğitim adına büyük bir kazanım saymakta hiçbir problem görmemektir. Operasyon çok başarılı geçiyor; sorun şu ki hastayı kaybediyoruz.
*Abdulbaki Değer, Özgür Eğitim-Sen Genel Başkanı.



