Cumhuriyet
Haber akışına dön

Restoran Ekosistemini Turyid Başkanı Kaya Demirer’e Sorduk: 'Coğrafya Aynı Anda Fırsata Dönüşebilir'

Restoran Ekosistemini Turyid Başkanı Kaya Demirer’e Sorduk: 'Coğrafya Aynı Anda Fırsata Dönüşebilir'

Restoran sektörünün ekonomik koşullardan değişen tüketici alışkanlıklarına kadar pek çok sorunla karşı karşıya olduğunu belirten TURYİD Yönetim Kurulu Başkanı Kaya Demirer, Türkiye’nin gastronomi turizminde ilerlemesi için tarım, balıkçılık ve hayvancılığa yatırım yapılması gerektiğini söyledi.

Bir restoranın hikâyesi artık yalnızca mutfakta başlamıyor, tabakta da bitmiyor. Topraktan üreticiye, işletmeciden misafire uzanan geniş bir ekosistem, değişen ekonomik ve toplumsal koşullarla yeniden şekilleniyor. TURYİD (Turizm Restoran Yatırımcıları ve Gastronomi İşletmeleri Derneği) Yönetim Kurulu Başkanı Kaya Demirer’le gastronominin değişen dinamiklerini, yeni nesil restoran anlayışını ve Tür

  • Türkiye’de yeme-içme sektörü son birkaç yılda ciddi bir dönüşüm geçirdi. Sizce bugün sektörün karşı karşıya olduğu en büyük sorun ekonomik koşullar mı, değişen tüketici alışkanlıkları mı, yoksa işletmecilik anlayışındaki dönüşüm mü?

Aslında sektörün yaklaşık on yıllık döngülerle değişime uğradığını söyleyebiliriz. Ben üç ayrı on yıllık dönemde bu değişimleri ve adaptasyon süreçlerini gözlemledim. Üstelik bu yalnızca ülkemize özgü değil. Pandemi, sonrasında yaşattıklarıyla birlikte küresel ölçekte tüm sektörler için bir milat oldu. Ülkemizde buna bize özgü ekonomik sıkıntılar, küresel enflasyon baskısı, bölgedeki jeopolitik gerginlikler ve 6 Şubat depremlerinin sosyoekonomik etkileri eklenince şiddetli bir daralmaya girdik. Bir yandan Z kuşağını anlamaya çalışırken sert bir geçişle karşımıza çıkan Alfa kuşağı da sektörü pek çok açıdan etkiliyor. Gastronomi ve ağırlama, insana insanla hizmet vererek yarattığımız bir ekonomi. Dolayısıyla değişim yalnızca talebi değil, insan kaynağı tarafındaki arzı anlamayı da zorlaştırıyor. Sorun çok boyutlu.

Tarımdan başlamak lazım:

Ürün tarlada para etmiyor ama tarladan, dalından işletmenin kapısına gelene kadar büyük bir maliyet erozyonuna uğruyor. Restoran işletmecisi matematiğe ancak kapısına gelen fiyat üzerinden başlayabiliyor. Aradaki uçurum menüye yansıyınca misafir haklı olarak isyan ediyor. Alım gücü düşmüş; buna karşılık sosyal hayatın önemli bir ihtiyacını karşılayan restoranlarda hak etmediğine inandığı fiyatlarla karşılaşıyor. Ücretler yetersiz, yeni kuşakların çalışma beklentileri farklı. Restoranda içtiğiniz bir şarabın ya da sipariş ettiğiniz ana yemeğin fiyatına bakarken restoran ekonomisinin matematiğini de görmek gerekiyor: Menü fiyatının içinde doğrudan hammadde maliyeti var; kira, enerji, personel ücretleri ve türlü türlü vergileri var. Eğitim, ulaşım, personel yemeği, üniforma, atmosfer, müzik, temizlik ve görünmeyen daha nice gider var. Bütün bu maliyetleri karşılayıp bir miktar da kâr edebileceğiniz tek alan, menüdeki ürünlerin satış fiyatına sıkışmış durumda.

  • Son dönemde restoran fiyatları en çok tartışılan konulardan biri. Sizce tüketicinin ödediği fiyat ile aldığı hizmet arasındaki denge gerçekten bozuldu mu? Bu noktada işletmecilerin de özeleştiri yapması gerekiyor mu?

Kesinlikle evet. Pandemi sonrası “Nasıl olsa özlediler, ne fiyat koysak misafirimiz bize destek olur” rüzgârı 2022 sonu itibarıyla kesiliverdi. Gerekçeleri ne kadar sıralarsak sıralayalım, işletmenin menü fiyatıyla kendi değerine biçtiği çıtayı misafir bugün “Kesinlikle ederin bu etmez” diyerek reddedebiliyor. Maalesef herkesin haklı olduğu çok zor bir dönem. İşletmeler daha verimli çalışmayı, eğitimle hizmet kalitesini yükseltmeyi ve sundukları değeri fiyatlarına yaklaştırmayı düşünmeli. Misafirler de hayatın her alanına yayılan pahalılığın tek sorumlusu olarak işletmeleri görmemeli. Bu dönemde mahallelerindeki tanıdık mekânları, yıllardır bildikleri esnaf lokantalarını ya da kötü sürpriz yaşamamak için kurumsal yapısı oturmuş markaları tercih etmelerini doğru buluyorum. Böylece sektöre yalnızca kısa dönemli fırsat gözüyle bakanların da zamanla ayıklanacağına inanıyorum.

GÖRÜLME İSTEĞİ ARTIYOR

  • İstanbul’da sürekli yeni restoranların açıldığını, bazı işletmelerin ise kısa sürede kapandığını görüyoruz. Sizce bugün restoran açmak hâlâ cazip bir yatırım mı? Yoksa sektör kendi içinde bir doygunluğa mı ulaştı?

Ekonomistler kriz dönemlerini yatırım fırsatı olarak yorumlar ama bu kez durumu tam olarak böyle görmek mümkün değil. Doygunluk demeyelim; yavaşlama, hatta duraklayıp düşünme, ardından güçlü bir nefes alarak yeniden kalkınma süreci diyelim. Şu anda duraklama aşamasındayız. Düşünüyoruz bol bol.

  • Eskiden dışarıda yemek yemek daha çok sosyalleşmeyle ilişkilendirilirken bugün deneyim, atmosfer, hikâye ve hatta sosyal medya görünürlüğü de tercihleri belirliyor. Sizce Türkiye’de restoran müşterisinin beklentileri nasıl değişti?

Bütün restoran müşterilerini tek kalıba sokup tek yanıt vermek mümkün değil. Orta yaş üstü, belirli bir kültürel ve ekonomik seviyedeki kitle için görme ve görülme ihtiyacı hâlâ mekân içindeki iletişim ve etkileşimle ilişkili. Gençlerde ise görme arzusu mekânda devam ederken görülme isteği, çok daha geniş kitlelere ulaşılan sosyal medyaya kayıyor. Bu, restoran ve eğlence sektörü açısından üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir tehlike. Mekân, atmosfer, ürün, hizmet ve bunların toplamı olan deneyim; hepsini bir araya getiren marka hâlâ çok kıymetli. Satın alınan, o markanın toplumdaki algısı ve kabulü. Ancak işletmede geçirilen zamanın öncelikleri değişiyor. Deneyimi arkadaşlarla ve mekândaki diğer misafirlerle yaşamak yerine çok daha büyük bir platformda paylaşmaya yönelmek, işin ruhuna aykırı bir noktaya gidebiliyor. Yıllardır savunduğum şey şu: Restoran ve eğlence sektörünün sunduğu ürün, deneyimin kendisi. Üretildiği anda ve yerde tüketildiği için de büyülü bir çekiciliği var. Orada olmak, o “an”ı yaşamak, kaçırma korkusu (FOMO) duymamak kıymetli. Oysa şimdi gençler için orada olmaktan çok, orada olduklarını sosyal medyada göstermek öncelik kazanabiliyor.

Belki de asıl tehlike, paylaşmaya odaklanan gençlerin o anı yaşamayı kaçırması; sunulan gerçek deneyimi bir nevi ıskalaması. O anı hazırlamak ve mükemmel kılmak için çalışan şefler, yöneticiler ve ekipler açısından üzücü, hayal kırıklığı yaratan bir durum. İşletmelerin bu duraklama döneminde üzerinde daha çok düşünmesi gereken bir konu.

  • Bir tarafta fine dining restoranları ve deneyim odaklı konseptler yükselirken diğer tarafta geleneksel lokantalar, esnaf restoranları ve ocakbaşı kültürü güçlü varlığını sürdürüyor. Sizce önümüzdeki dönemde hangi restoran modelleri daha fazla öne çıkacak?

İkisinin de başarılı örnekleri popüler olmaya ve iş yapmaya devam edecek. Kendi hayatımızdan bakalım: Bir akşam sevdiklerimizle özel bir restoran deneyimi, başka bir akşam aynı arkadaşlarla esnaf lokantası ya da ocakbaşı tercih edebiliriz. Bir iş anlaşmasını kutlama için daha sıcak ve samimi ortamlı bir balıkçıya, önemli konuları konuşacağımız ve misafirimizi etkilemek istediğimiz bir iş yemeği için müdavimi olduğumuz lüks bir restorana gidebiliriz. Sonuçta hangi segmentte olursa olsun, sunduğu toplam deneyime biçtiği fiyatı misafirin “eder” algısına yaklaştırabilen ya da eşleştirebilen işletmeler başarılı olmaya devam edecek.

YAPAY ZEKÂ AJANLARI ZORLUYOR

  • Michelin Rehberi ve uluslararası gastronomi değerlendirmeleri Türkiye’nin görünürlüğünü artırdı. Peki bu görünürlük restoranların ekonomik performansına ve Türkiye’ye gelen gastronomi turistinin sayısına gerçekten yansıyor mu?

50 Best, Gault&Millau ve Michelin gibi uluslararası derecelendirme kuruluşları, özellikle yabancı misafirlerin seyahat öncesi yararlandığı ve tercihlerini etkileyen rehberler. Ancak bugün kişisel arama motoru gibi çalışan yapay zekâ ajanları yakında sahneyi ele geçirecek görünüyor. İnsanlar “Beni en iyi tanıyan kişisel ajanım en iyi tavsiyeyi verir” diye araştırmaya başlıyor; yine de son kararı ve rezervasyonu kendileri yapmak istiyorlar. Güven henüz tam oluşmadı. Çok yakın zamanda ajanlar bu son aşamayı da üstlenebilir: araştırma, rezervasyon, deneyim sonrası puanlama ve gelecekteki pazarlama süreçleri. Bu nedenle işletmelerin saygın uluslararası rehberlerde yer alması belki bugün daha da önemli; çünkü bu kuruluşlar yapay zekâ keşfedilebilirliğinde şimdilik etkili. Ama baş döndürücü hızla gelişen bu motorların yarın hangi kriterlere bakacağını anlamak da bir o kadar önemli.

Ödül ve derecelerin ekonomik getirisi elbette var; en önemlisi ilgiyi ve talebi artırmaları. Ama getirdiği kadar götürdüğünü söyleyen işletmeler de çok. Kaliteyi yükseltmek ve istikrarlı biçimde sürdürmek ek maliyet yaratıyor. Aslında bu ödüller olması gerekeni, çıtayı yükseltmeyi ve orada kalmayı zorluyor. Ekonominin zor dönemlerinde ise işin matematiği zorlanabiliyor.

  • Türkiye’nin gastronomi turizminde İspanya, İtalya ve Fransa gibi ülkelerle rekabet edebilmesi için öncelikle hangi alanlara yatırım yapması gerekiyor? Restoranlar mı, yerel üretim mi, yoksa destinasyonların uluslararası tanıtımı mı?

Tarım, tarım, tarım... Balıkçılık ve hayvancılık da bu büyük başlığın içinde. Tam da Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da düzenlenen COP31’in tamamlandığı günlerdeyiz. Küresel ısınma, karbon ayak izinin azaltılması, sıfır atık, su kaynaklarının korunması ve gıda sistemlerinin sürdürülebilirliği artık yalnızca çevre politikalarının değil, tarımın, gastronominin ve turizmin de geleceğini belirleyen meseleler. Özellikle su stresi yaşayan ülkeler arasında yer alan Türkiye için bu konuların önemi çok daha büyük. Toprağı, suyu ve biyolojik çeşitliliği koruyamazsak gastronomiden ve turizmden söz etmenin de bir anlamı kalmayacak. Artık yalnızca tüketimi azaltmayı değil, tüketirken yeniden üretmeyi, doğaya aldığımızdan fazlasını geri kazandırmayı konuşmak zorundayız.

  • Sektörün sorunlarını ve potansiyelini yakından takip eden biri olarak Türkiye gastronomisinin geleceği konusunda sizi en fazla umutlandıran şey nedir?

İnsan ve toprak. “Coğrafya kaderdir” diye öğrettiler, öyle büyüttüler bizi. Doğru, coğrafya kader! Çünkü coğrafyamızın kendisi çok değerli; o kadar değerli ki paylaşılamıyor, başkaları tarafından sürekli rahatsız ediliyor. Ama gastronomi söz konusu olduğunda kader olan coğrafya aynı anda fırsata dönüşebiliyor. Toprağımız ve bu topraklarda doğuştan misafirperver bir ruhla yetişen nesillerimiz, yalnızca gastronominin değil, başta turizm olmak üzere bütün yaratıcı ekonomilerimizin en büyük fırsatı.

  • TURYİD ve Make-A-Wish Türkiye olarak yürüttüğünüz çalışmaların anlamı nedir? “Wish Dish” projesini TURYİD Yönetim Kurulu başkanı olarak sizden dinlemek isterim.

Hayati tehlike taşıyan kadersel hastalıklarla mücadele eden çocuklarımızın en kritik dönemlerinde moral bulması, hayatlarına güzel bir sürprizle dokunulması çok kıymetli. Gerçekleşmesini neredeyse imkânsız gördükleri bir dileğin hayata geçmesi tedavi süreçlerine de büyük destek olabiliyor. Güçlü ve moralli kalmanın iyileşmeye yüzde 80 oranında katkı sağladığı ifade ediliyor. Make-A-Wish, somut sonuç üretmeye odaklanmış, son derece iyi niyetli bir dernek. Bağış yapan kişinin katkısının karşılığını, yarattığı faydayı görebilmesi benim için önemli. Yönetim kuruluna davet edildiğimde tereddüt etmeden kabul etmemin sebebi de buydu. TURYİD ile MakeA-Wish arasındaki işbirliğini bu yüzden çok anlamlı buluyorum.

Hayalim, bu çalışmanın büyüyerek TURYİD restoranlarının Make-A-Wish işbirliği haftasına olan ilginin seneler içinde takvimi beklenilen bir sosyal sorumluluk etkinliğine dönüşmesi. İşletmelerin gelirini derneğe bağışladığı mönülerdeki “Wish Dish” -dilek tabağımisafirlerin özellikle aradığı bir ürün olsun; herkes bu haftayı sabırsızlıkla beklesin. Benim hayalim bu.

ANADOLU’YA GASTRONOMİ TURİZMİ ARTTI

  • Uzun yıllardır sektörün içindesiniz. Türkiye’de restoran kültürünün geçirdiği dönüşüme baktığınızda sizi en fazla heyecanlandıran gelişme ne oldu?

Yerele ve mevsimselliğe dönüş beni heyecanlandırıyor. Misafirin artık ne yediğini, ürünün nereden geldiğini bilmek ve onu mevsiminde tüketmek istemesi çok kıymetli. Bu ilgiyle birlikte unutulmaya yüz tutmuş reçetelerimizi yaşatabilir, köklerimize ve geleneklerimize sahip çıkarak bu mirası çağdaş teknikler ve vizyoner yaklaşımlarla gelecek nesillere aktarabilirsek şahane olur.

Bir diğer heyecan verici gelişme ise özellikle Güneydoğu Anadolu’ya yönelik gastronomi ve kültür turizminin artması. Türkiye’nin batısı, doğusuyla yeniden buluşmaya; Mezopotamya’nın kendi topraklarımızdaki zenginliğini ve insanlarını yerinde tanımaya başladı. Bu ilgi yalnızca gastronomiyi ve turizmi değil, bölgeye yönelik yatırım iştahını da artırarak niteliksel ve ekonomik kalkınmaya katkı sağlıyor. Bence son derece umut verici bir gelişme.

  • Peki kaybettiğimizi düşündüğünüz bir değer var mı?

Geleneklerimiz konusunda endişeliyim. Yeni nesil şeflerimiz arasında bu konuya hassas olanlar var ama yetmez. Eğitimden başlayarak köklerimize, geleneklerimize, unutulmaya yüz tutmuş yerel reçetelerimize daha geniş kitlelerce sahip çıkmalıyız. Onları saklandıkları yerlerden çıkarmalı, yaşayan büyüklerimizi konuşturup hafızalarından yararlanmalı, ardından çağdaş ve vizyoner şeflerimize emanet etmeliyiz. Dünyada sayıca açık ara önde olduğumuz dört yıllık gastronomi eğitimi veren üniversitelerimizde, hatta eğitimin ilk basamaklarından itibaren bu miras titizlikle ele alınmalı.

Yalnızca profesyonel şefler değil, evlerimizin mutfaklarındaki yarının şefleri, bugünün çocukları da geleneklerini öğrenerek büyümeli. Çünkü geleneklerine sahip çıkan toplumlarda gastronominin kalite çıtası yüksek olur; misafir, iyi olmayanı ayırt edecek gustoya sahiptir. İtalya belki en iyi örnek. Orada kötü bir pizza ya da makarna, iyi hazırlanmamış soğuk bir espresso veya lezzetsiz bir tiramisu ile karşılaşmak kolay değil.

  • Son olarak bugün kariyerinizin başındaki Kaya Demirer’le karşılaşma şansınız olsaydı ona ne söylerdiniz?

Umudunu yitirme. Sana özgür olduğunu hissettirecek en önemli güç, içinde taşıdığın umudun gücüdür.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
cumhuriyet.com.tr