Savaşlar, Çatışmalar, Bölünmeler Ve Güven Krizi Arasında BM Güvenilirliğini Yeniden Kazanabilir Mi?

Yerel çatışmaların bölgesel ve uluslararası rekabetle iç içe geçtiği Orta Doğu’da bu tıkanıklığın bedeli daha da belirgin. Savaşlar cephe hatlarında durmuyor; etkileri komşu ülkelerin güvenliğine, ticaretin akışına, enerji kaynaklarına ve milyonlarca yerinden edilmiş kişi ile mültecinin hayatına uzanıyor.

Genel Sekreter Antonio Guterres’in görev süresinin bu yılın sonunda dolmasının yaklaşmasıyla birlikte, gelecek liderliğin örgütün etkinliğini bir ölçüde geri kazanıp kazanamayacağı ve diplomasiyi çatışmaların çözümünde daha etkili bir konuma taşıyıp taşıyamayacağı sorusu yeniden gündeme geliyor.

BM’nin karşı karşıya olduğu zorluklar, Güvenlik Konseyi içinde siyasi uzlaşıya varmanın güçlüğüyle sınırlı değil. Örgüt, insani ihtiyaçların arttığı ve kuruluşlarına yöneltilen taleplerin genişlediği bir dönemde mali baskılarla da mücadele ediyor.

BM’nin verilerine göre Genel Kurul, 2026 yılı için 3,45 milyar dolarlık olağan bütçeyi onayladı. Bu rakam, bir önceki yıl için kabul edilen bütçeye göre yaklaşık yüzde 7'lik bir düşüşe karşılık geliyor.

Bu gelişme, örgütün azalan kaynaklar ve artan ihtiyaçlar karşısında verimliliği ve koordinasyonu iyileştirmeyi amaçlayan “BM 80” adlı reform girişimiyle eş zamanlı yaşanıyor.

Guterres, geçen mayıs ayında girişimin ilerleyişine ilişkin bir raporda mevcut durumun sürdürülmesinin artık mümkün olmadığı uyarısında bulunmuş ve üye devletleri, krizlerin dayatacağı değişiklikleri beklemek yerine düzenli bir reform sürecine katılmaya çağırmıştı.

Ancak örgütün reformu yalnızca kaynakların nasıl yönetildiğiyle ilgili değil; aynı zamanda devletlerin ve halkların diplomasinin sonuç üretebileceğine ve uluslararası hukukun çatışmalarla başa çıkmak için ortak bir çerçeve sunabileceğine dair güvenini yeniden kazanma kapasitesiyle de bağlantılı.

Orta Doğu ülkeleri için BM’nin krizi, kendi gerçekliklerinden uzak kurumsal bir tartışma değil. Bölge yıllardır savaşların, göçün ve kalkınma fırsatlarının azalmasının sonuçlarıyla yüz yüze. Birbirini izleyen krizler, tek bir ülkedeki çatışmanın sürmesinin tüm bölgesel istikrarı etkileyebileceğini kanıtladı.

Coğrafi konumu ve Avrupa ile Orta Doğu’ya uzanan ilişkileri nedeniyle Türkiye, istikrarın yalnızca güçle sağlanamayacağının ve kutuplaşmanın en yoğun olduğu dönemlerde bile diyalog kanallarını açık tutmanın bir zorunluluk olduğunun farkında.

Bu açıdan bakıldığında, uluslararası sistemin reformuna yönelik çağrılar, makamların dağıtımının ya da örgütün organlarının yeniden düzenlenmesinin ötesinde bir önem taşıyor. Mesele, çatışmalardan doğrudan etkilenen ülkelerin bu çatışmalara çözüm arayışında etkili bir söz sahibi olabilmesiyle ve dünyanın krizlerin karmaşıklığını kavrayan, farklı taraflarla iletişim kurabilen bir BM liderliğine duyduğu ihtiyaçla ilgili.

Bu bağlamda Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) diplomatı Lana Nusseibeh’nin genel sekreterlik adaylığı bölge açısından özel bir önem kazanıyor. Nusseibeh, Orta Doğu’nun sorunlarına yakından hakimiyetini BM bünyesindeki uzun deneyimiyle birleştiriyor. 2013'ten 2024'e kadar ülkesini daimi temsilci olarak temsil eden Nusseibeh, BAE’nin 2022-2023 yıllarındaki üyeliği sırasında Güvenlik Konseyi’ne iki kez başkanlık yaptı.

Reuters haber ajansının aktardığına göre Nusseibeh, adaylığını açıkladığı sırada küresel krizlerin tırmandığı bir dönemde BM’nin sorun çözebilen bir diplomatik aktör olarak rolünü yeniden tesis etmeyi amaçladığını söyledi. Nusseibeh’nin vizyonunda erken müdahale, farklı tarafları bir araya getirme ve uluslararası çalışmaları somut sonuçlara yöneltme öncelikli yer tutuyor.

Bölgenin uluslararası deneyime ve kendi sorunlarına dair doğrudan bir kavrayışa sahip bir liderlik ortaya koymasına katkıda bulunmasının önemi göz önüne alındığında bu adaylık, Türkiye dahil bölge ülkelerinin ilgisini ve desteğini hak ediyor.

Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri de adaylığa oy birliğiyle destek verdiklerini açıkladı. Bu adım, adaylığa açık ve güçlü bir bölgesel dayanak sağlıyor.

Nusseibeh aynı zamanda geniş bir uluslararası ekonomik ve diplomatik varlık inşa etmeyi başarmış, farklı bölgelerden güçler ve ülkelerle ortaklıklarını genişletmek için çalışmış bir ülkeden geliyor. Wall Street Journal gazetesi, BAE’yi ekonomik ve diplomatik araçlarından yararlanarak coğrafi büyüklüğünü aşan bir etkiye sahip bir güç haline gelmiş olarak tanımlamıştı.

Abu Dabi ile Ankara arasında gelişen ilişkiler, ortaklıkları genişletmeye dayanan bu yaklaşımın önemini kısmen yansıtıyor. İki ülke arasındaki Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşması Eylül 2023'te yürürlüğe girerek ticaret, yatırım ve ekonomik iş birliğini güçlendirmek için bir çerçeve sundu.

Bölgeden bir adayın BM’nin başına geçmesinin desteklenmesi, bölge ülkelerinin krizlerle başa çıkma ve ortaklık kurma konusundaki deneyimleriyle uluslararası çözümlerin şekillendirilmesinde ortak olma yönündeki daha geniş bir beklentiyi ifade edebilir.

Ancak gelecekteki herhangi bir liderliğin başarısı, üye devletlerin iradesine de bağlı olmaya devam edecek. Genel sekreter inisiyatif alabilir, görüşleri yakınlaştırabilir ve çözümler önerebilir; ancak bu çabaların uygulanabilir kararlara dönüşmesi için örgütün, hükümetlerin iş birliğine ihtiyacı var.

Savaşlardan göçe, ekonomik krizlerden iklim krizlerine kadar sınır ötesi risklerin arttığı bir dönemde daha etkili bir BM, büyük ve küçük devletlerin ortak çıkarı haline geliyor.

Bu nedenle uluslararası deneyimi köprü kurma becerisiyle birleştiren bir liderliğin seçilmesi, örgütün rolünü yenilemek ve diplomasiyi istikrarı korumanın ve geleceği inşa etmenin bir aracı olarak yeniden itibarına kavuşturmak için bir fırsat olabilir.