Orçun Göktürk Independent Türkçe için yazdı
Şi, Trump Ve Putin Üçlü Zirvesi: Yeni Dünya Düzeni Öncesi İkinci Yalta Konferansı Mı?

Geçtiğimiz nisan ayının sonunda Kırım'daydım. Yalta'da, Karadeniz kıyısındaki Livadiya Sarayı'nı ziyaret ettim. Burası dünya siyasi tarihinin en önemli konferanslarından birine ev sahipliği yapmıştı. Şubat 1945'te ABD Başkanı Franklin Roosevelt, Sovyet lider Josef Stalin ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill, İkinci Dünya Savaşı henüz sona ermeden bu sarayda bir araya gelmişti. Üç lider, savaş sonrası Avrupa'nın geleceğini ve kurulacak yeni uluslararası düzenin temel ilkelerini müzakere etmişti.
Livadiya Sarayı'nın tarihî salonlarını gezerken, yaklaşık seksen yıl önce burada alınan kararların dünya siyasetini nasıl şekillendirdiğini düşünmüştüm. Aradan birkaç ay geçti. Şimdi Çin'in Shenzhen kentinde, 18-19 Kasım'da düzenlenecek APEC zirvesi kapsamında Şi Cinping, Donald Trump ve Vladimir Putin'in bir araya gelmesi bekleniyor. Bu buluşma, nisan ayında gezdiğim Livadiya Sarayı'nı yeniden hatırlattı.
Shenzhen'de yeni bir Yalta mı yaşanacak?
Bu soruyu gündeme getiren, üç liderin aynı masaya oturmasından çok, uluslararası sistemin içinde bulunduğu tarihsel dönüşüm. 1945'te eski dünya düzeni büyük bir savaşın ardından yıkılmıştı. Bugün ise Amerikan hegemonyası altında şekillenen tek kutuplu sistem çözülürken çok kutuplu bir uluslararası düzenin sancıları yaşanıyor.
Üstelik iki dönem arasında dikkat çekici bir çelişki bulunuyor. Yalta'da buluşan üç lider, Nazi Almanyası'na karşı aynı cephede savaşan müttefiklerdi. Shenzhen'de buluşacak liderler ise ekonomik, siyasi ve askerî alanlarda giderek sertleşen bir rekabetin tarafları.
Üç büyük güç zaten savaşın içinde!
Bugün ABD, Çin ve Rusya arasında resmî olarak ilan edilmiş doğrudan bir savaş bulunmuyor. Ancak üç ülke arasındaki mücadele, klasik diplomatik rekabetin çok ötesine geçmiş durumda.
Ekonomik cephede ABD ile Çin arasında gümrük tarifeleri, teknoloji ambargoları, yarı iletkenler ve stratejik üretim zincirleri üzerinden yürütülen bir ticaret savaşı var. Washington, Çin'in teknolojik yükselişini sınırlandırmaya çalışırken Pekin, Amerikan baskısına karşı kendi üretim kapasitesini ve alternatif ekonomik ilişkilerini güçlendiriyor.
Rusya ise Ukrayna'da Batı tarafından desteklenen bir orduyla savaşıyor. ABD ve Avrupalı müttefiklerinin Ukrayna'ya sağladığı silahlar, istihbarat desteği ve mali kaynaklar, bu savaşı Rusya ile Batı arasındaki daha geniş bir güvenlik mücadelesine dönüştürdü.
Ortadoğu'da da benzer bir cepheleşme yaşanıyor. İran ve Hürmüz Boğazı üzerinden derinleşen kriz, ABD'nin bölgedeki askerî varlığını ve enerji yolları üzerindeki hâkimiyetini tartışmaya açtı. Rusya ve Çin'in Tahran'la geliştirdiği ilişkiler, Washington'ın İran üzerindeki baskısını daha karmaşık hâle getiriyor. Elbette Pekin ve Moskova'nın İran'a yönelik desteği, doğrudan askerî savaşa katılmakla aynı anlama gelmiyor.
Dolayısıyla üç büyük güç, birbirleriyle doğrudan savaşmaktan kaçınırken ekonomik yaptırımlar, ticaret kısıtlamaları, bölgesel çatışmalar ve askerî caydırıcılık üzerinden karşı karşıya geliyor.
İşte Shenzhen buluşmasını tarihsel açıdan önemli kılan da bu koşullar.
Moskova savaşı bitirmek, Washington çıkış yolu bulmak ve yükünü hafifletmek, Pekin istikrar istiyor.
Üç liderin Shenzhen'e farklı hesaplarla geleceği açık.
Rusya açısından öncelikli mesele, dört yılı geride bırakan Ukrayna savaşının Moskova'nın güvenlik çıkarlarını karşılayacak koşullarda sona erdirilmesi. Rus ekonomisi Batı yaptırımlarına karşı önemli bir direnç geliştirdi. Enerji ihracatını Asya'ya yönlendirdi, alternatif finansal mekanizmalar oluşturdu ve savunma sanayisini genişletti. Elbette Pekin'den bu süreçte “sarsılmaz ilişki” temelinde büyük destek buldu.
Ancak savaş ekonomisinin maliyetleri giderek artıyor. Yüksek savunma harcamaları, enflasyon, iş gücü sıkıntısı ve yaptırımların yarattığı teknolojik kısıtlamalar, Rusya'nın uzun vadeli ekonomik gelişimini zorluyor. Kremlin, hiç yapmak istemediğine yöneliyor ve savaşın yükünü toplumsal kesimlere daha fazla yaymak zorunda kalıyor.
Putin açısından hedef, Ukrayna'da elde edilen kazanımların güvence altına alınması ve uzun vadede Rus ekonomisini sınırlayan temel yaptırımların kaldırılması. Moskova, Washington'la kurulabilecek yeni bir müzakere mekanizmasını Avrupa güvenlik mimarisinin yeniden tartışılması için de değerlendirmek isteyecektir.
Trump'ın durumu ise farklı.
ABD Başkanı, kasım ayındaki ara seçimlerden önemli bir siyasi yenilgiyle çıktı. Cumhuriyetçilerin Kongre'deki güç kaybı, Trump'ın iç politikadaki hareket alanını daraltıyor. Dış politikada ise İran'la yaşanan çatışma, Washington'ın askerî gücünün sınırlarını yeniden gündeme getirdi.
Özellikle Hürmüz krizi, ABD açısından ciddi bir stratejik sorun oluşturuyor. Amerikan donanmasının askerî üstünlüğü zihinlerde vardı ama sahada tersi ortaya çıktı. Ayrıca küresel enerji ticaretinin kesintisiz sürdürülebilmesini ABD donanması kendiliğinden garanti edemiyor. İran'ın coğrafi konumu ve asimetrik askerî kapasitesi, Washington'ın bölgedeki hareket alanını sınırladı.
Trump, bir yandan Çin'in yükselişini durdurmak, diğer yandan Rusya'yla ilişkileri yeniden düzenlemek ve Ortadoğu'daki askerî yükümlülüklerini azaltmak istiyor. Fakat Amerikan dış politikasının temel çelişkisi burada ortaya çıkıyor: Washington'ın küresel hedefleri ile bu hedefleri gerçekleştirmek için ayırabileceği kaynaklar arasındaki mesafe büyüyor.
Pekin ise diğer iki başkente kıyasla farklı avantajlara sahip.
Çin, Ukrayna'da doğrudan savaş yürütmüyor. Ortadoğu'da ABD'ye benzer ölçekte askerî yükümlülükler taşımıyor. Dünyanın en büyük imalat merkezlerinden biri olarak küresel üretim zincirlerinde belirleyici bir konumda bulunuyor. Elektrikli araçlardan yenilenebilir enerji teknolojilerine, altyapı yatırımlarından sanayi üretimine kadar birçok alanda kapasitesini genişletiyor.
Ancak Çin'in gücü, önemli bir kırılganlığı da beraberinde getiriyor.
Dünyanın imalat merkezi olan bir ülke için uluslararası ticaretin sürekliliği hayati önemde. Deniz yollarının kapanması, enerji fiyatlarının yükselmesi, küresel talebin daralması ve ticaret savaşlarının derinleşmesi, Çin ekonomisinin doğrudan çıkarlarına zarar veriyor.
Bu nedenle Pekin açısından uluslararası istikrar, ekonomik kalkınmanın temel koşullarından biri. Çin, ABD'nin ekonomik ve teknolojik baskılarına karşı koyarken küresel ticaret sisteminin bütünüyle parçalanmasını istemiyor.
Üç ülkenin farklı öncelikleri burada kesişiyor: Rusya savaşın maliyetini azaltmak, ABD küresel yükümlülüklerini yeniden düzenlemek, Çin ise ekonomik yükselişini sürdürebileceği istikrarlı bir uluslararası ortam oluşturmak istiyor
Yalta'dan Shenzhen'e: Yeni düzenin pazarlığı
1945 Yalta Konferansı ile Shenzhen'deki buluşma arasında elbette tarihsel farklılıklar bulunuyor.
Yalta'da savaşın galipleri, savaş sonrası düzeni müzakere ediyordu. Bugün ise taraflar arasında ortak bir zafer bulunmuyor. Hatta üç büyük güç, farklı alanlarda birbirlerinin stratejik hedeflerini sınırlandırmaya çalışıyor.
1945'te İngiltere, ABD ve Sovyetler Birliği dünya siyasetinin merkezindeydi. Bugün İngiltere'nin yerini Çin almış durumda. Üstelik uluslararası sistem, seksen yıl öncesine kıyasla çok daha karmaşık. Hindistan, Türkiye, Avrupa Birliği ve Küresel Güney'in yükselen aktörleri, büyük güçlerin kararlarını etkileyebilecek ekonomik ve siyasi kapasitelere sahip. Ayrıca APEC zirvesi ve üçlü zirveden en çok çekinen bölgenin AB olduğunu da söylemek lazım. Çünkü AB, masada bile yok.
Bir başka önemli farklılık ise ekonomik karşılıklı bağımlılık. 1945'te savaşın yıktığı ekonomik ilişkiler yeniden kurulmaya çalışılıyordu. Bugün ABD ile Çin arasındaki rekabet, birbirleriyle derin ticari ilişkiler geliştirmiş iki ekonomi arasında yaşanıyor. Dolayısıyla ekonomik ayrışmanın maliyeti her iki taraf için de yüksek.
Bütün bu farklılıklara rağmen Yalta benzetmesi önemini koruyor.
Çünkü iki dönemin ortak özelliği, uluslararası sistemin bir geçiş aşamasında bulunması.
1945'te Yalta'nın temel meselesi, savaş sonrasında kurulacak düzenin hangi ilkeler üzerinde yükseleceğiydi. Bugün Shenzhen'de de büyük güçler arasındaki ilişkilerin geleceği, güvenlik dengeleri, nükleer silahların kontrolü ve uluslararası ekonomik düzenin işleyişi gündeme geliyor.
Üç liderin görüşmesinde nükleer silahların azaltılması konusunun öne çıkması bekleniyor. Ukrayna, İran ve ticaret savaşlarının doğrudan kapsamlı bir anlaşmaya bağlanacağı ise henüz kesinleşmiş değil. Ancak bu krizler, görüşmenin gerçekleşeceği uluslararası ortamı belirliyor.
Asıl mesele, büyük güçlerin mevcut çatışmaları hangi sınırlar içerisinde tutabilecekleri ve uluslararası sistemin dönüşümünü nasıl yönetecekleri.
Yalta, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ortaya çıkacak düzenin diplomatik sembollerinden biri olmuştu. Shenzhen de ileride benzer bir tarihsel anlam kazanabilir. Bunun gerçekleşmesi, üç liderin vereceği görüntüden çok, rekabetin kurallarını değiştirecek somut uzlaşmalara bağlı.
Nisan ayında Livadiya Sarayı'nı gezerken, o masanın etrafında alınan kararların sonraki on yılları nasıl etkilediğini düşünmüştüm. Şimdi, aradan seksen yılı aşkın süre geçtikten sonra, dünyanın üç büyük gücünün liderleri Çin'de buluşmaya hazırlanıyor. Ben de Çin'in Pekin'den önceki başkenti Nanjing'den zirveyi takip etmeye çalışacağım.
1945'te masanın etrafında ortak bir düşmanı yenmiş müttefikler vardı. 2026'da ise birbirleriyle ekonomik savaş yürüten, Ukrayna ve Ortadoğu'da karşıt çıkarları bulunan güçler var.
Belki de Shenzhen'i tarihsel açıdan ilginç kılan tam olarak bu çelişki: Yalta'da müttefikler yeni düzeni kurmayı tartışıyordu. Shenzhen'de ise rakipler, yeni düzenin nasıl şekilleneceğini müzakere etmeye hazırlanıyor.
Yeni bir Yalta'nın ortaya çıkıp çıkmayacağını zaman gösterecek. Ancak kesin olan şu ki uluslararası sistemin dönüşümü artık teorik bir tartışma olmaktan çıktı. Bu dönüşüm, ticaret savaşlarında, Ukrayna cephesinde, Hürmüz Boğazı'nda ve büyük güçlerin diplomasi masalarında somut biçimde yaşanıyor.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.








