Siyasetin Ötesinde Kalıcılık: Cop31 İklim Eylemini Nasıl Kalıcı Hale Getirebilir?

Wolverhampton Üniversitesinde Çevre Teknolojisi alanında Öğretim Üyesi ve Birleşik Krallık'taki Ulusal Brownfield Enstitüsünün Akademik Direktörü Doç. Dr. Hamid Pouran, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nın (COP31) ardından iklim eyleminin kalıcılığını ve bu süreçte altyapı, sanayi teşvikleri ile finansmanın kritik rolünü AA Analiz için kaleme aldı.

Yürürlüğe girişinin onuncu yılında Paris İklim Anlaşması'nın kalıcılığı yeni bir sınavdan geçiyor. Türkiye'nin ev sahipliğinde düzenlenen ve iklim değişikliği ile mücadelede dünyanın en önemli organizasyonu olan COP31, 9 Kasım itibarıyla kapılarını açarken, ABD bir kez daha mutabakatın dışında yer alıyor. BM Çevre Programı'nın (UNEP) son Emisyon Açığı Raporu, küresel ısınmanın sanayi öncesi döneme kıyasla 1,5 derece sınırını aşacağını ortaya koyuyor. Mevcut politikaların sürmesi halinde ise bu yüzyıl bitmeden ısınma 2,8 dereceyi bulabilir. Dolayısıyla bugün yanıtlanması gereken asıl soru, siyasi taahhütler kalıcı olmasa dahi iklim eyleminin nasıl kalıcı hale getirilebileceğidir.

Salgın süreci, emisyonların hızla düşebileceğini kanıtladı. Enerji kaynaklı küresel karbondioksit emisyonları 2020'de yüzde 5,8 geriledi, ancak 2021'de yeniden rekor seviyeye çıktı. Ne var ki ekonomik kapanmalar, seyahat kısıtlamaları ve toplum genelinde yaşanan sıkıntılar, iklim mücadelesi için örnek alınacak iyi bir model değil. Buradaki asıl mesele, insanların geçim kaynaklarını ve daha iyi bir yaşam kurma fırsatlarını ellerinden almadan emisyonları düşürebilmektir.

Artan nüfus ve genişleyen orta sınıf, beraberinde daha fazla konut, ulaşım ve soğutma ihtiyacı getirecek. Enerji verimliliğindeki artış bu ihtiyaçlar için gereken tüketimi bir miktar dizginlese de yükselen beklentileri karşılamak daha fazla enerji arzı gerektiriyor. Özetle karbonsuzlaşma süreci, ekonominin enerji kaynağını dönüştürürken üretkenliğini de korumak zorunda.

Siyasi vaatler hızla değişebilir, ancak altyapı kalıcıdır. Enerji santralleri, fabrikalar ve iletim şebekeleri seçim takvimlerine bağlı kalmadan on yıllar boyunca çalışmaya devam eder. Bu tesislerin sahipleri, çalışanları, finansörleri ve müşterileri, çarkların dönmeye devam etmesinden doğrudan çıkar sağlar. Bu nedenle COP31'in başarısı, temiz enerji yatırımlarını hayata geçirmeyi ne kadar kolaylaştırdığı ve bu yatırımlardan geri dönmeyi ne kadar zorlaştırdığıyla ölçülmelidir.

Geleceğe güvenle bakmak için güçlü nedenler var. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), temiz enerji yatırımlarının 2026 yılında 2,2 trilyon dolara ulaşarak fosil yakıtlara ayrılan bütçeyi neredeyse ikiye katlamasını bekliyor. Nitekim Carbon Brief'in şubat ayında yayımladığı analiz, Donald Trump'ın kömür sektörünü canlandırma vaatlerine rağmen, o tarihe kadarki görev süreleri boyunca ABD'deki kömür kurulu gücünün yaklaşık 57 GW azaldığını ortaya koydu. Kısacası ömrünü tamamlayan santraller ve daha ucuz enerji alternatifleri, kömürü yaşatmaya çalışan siyasi hamleleri boşa çıkarabiliyor.

Ne var ki enerji altyapısının uzun ömürlü oluşu, madalyonun diğer yüzünde temiz enerji dönüşümünü yavaşlatan bir engele de dönüşebiliyor. Örneğin 2025 yılında dünya genelinde nihai yatırım kararı alınan sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracat kapasitesinin yüzde 85'inden fazlasını ABD projeleri oluşturdu. Çin ise aynı yılı, ruhsatı alınmış veya inşası süren 291 GW'lık devasa bir kömür santrali kapasitesiyle kapattı. Bu yatırımlar, fosil yakıt kullanımının onlarca yıl daha sürmesi yönünde güçlü bir baskı yaratıyor. Yatırımcılar ve hükümetler, tam kapasiteyle çalışmayan veya atıl kalma riski taşıyan tesislerden zarar etmemek için direnecektir. Dolayısıyla bugün atılan adımlar, yarının iklim tercihlerini çok daha maliyetli bir hale getirebilir.

Antalya'daki küresel iklim zirvesi, kalıcı bir ilerleme sağlamak için üç temel alana odaklanmalıdır: Altyapı, sanayi teşvikleri ve finansman.

İlk olarak hükümetler, temiz elektriğin üretildiği noktadan son kullanıcıya sorunsuzca ulaşmasını sağlamalıdır. Türkiye, COP31 Dönem Başkanlığı kapsamında küresel nihai enerji talebinde elektriğin payını 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarma önerisini gündeme getirdi. Bu hedefin hayata geçmesi, temiz enerjiyi tüketiciyle buluşturacak güçlü iletim şebekeleri, depolama tesisleri ve işleyen piyasa mekanizmaları kurulmasına bağlıdır. Ulusal planlarda projeler, finansman kaynakları ve uygulama takvimleri somut olarak ortaya konulmalı, bu süreçlerin kimler tarafından yürütüleceği açıkça belirlenmelidir. Kesintisiz enerji arzı, ödenebilir faturalar ve yerel istihdam imkanları, seçmenlere bu dönüşüme sahip çıkmaları için doğrudan hayatlarına dokunan güçlü nedenler sunacaktır.

İkinci olarak sanayi politikaları, şirketleri emisyonlarını düşürmeye yöneltecek kalıcı ticari teşvikler barındırmalıdır. Türkiye'nin 2025 yılında yürürlüğe giren İklim Kanunu'nu, geçen ağustos ayında emisyon ticaret sisteminin (ETS) çerçevesini çizen yönetmelikler takip etti. Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) da bu süreci hızlandırıyor. Üretici ülkede ödenen karbon bedelleri, AB'nin ithal ürünlere uyguladığı karbon vergisinden düşülebiliyor. Küçük bir vergi farkı kalsa bile ulusal karbon fiyatlandırması, aksi takdirde yurt dışına gidecek kaynakların ülke ekonomisinde kalmasını sağlayacaktır.

Hükümetler, ülkeler arası uyumlu emisyon ölçüm standartları geliştirmeli, ödenen karbon bedellerinin şeffaf biçimde tanınmasını sağlamalı ve düşük gelirli ticaret ortaklarını desteklemelidir. Kamu alımları da düşük emisyonlu çelik ve çimento için garantili bir pazar yaratarak bu süreci güçlendirebilir. Net standartlar ve uzun vadeli alım taahhütleri, sanayicilere yatırım yapma konusunda ihtiyaç duydukları güveni verecektir.

Üçüncü olarak finans kuruluşları, iyi niyet beyanlarını taahhüt altına alınmış somut projelere dönüştürmelidir. Dünya Bankası Grubu, geçen haziran ayında finansman kaynaklarının yüzde 45'ini iklim dostu faaliyetlere ayırma hedefini rafa kaldırdı. Ancak buna rağmen 2026 mali yılında 25 milyar doları aşkın finansal garanti sağlayarak, 2030 için belirlediği yıllık 20 milyar dolarlık hedefi şimdiden geride bıraktı. Kısacası hedefler değişse de verilen finansal garantiler sözleşmeye dayalı kalıcı yükümlülükler doğurur.

IEA tahminlerine göre, gelişmekte olan ülkelerdeki enerji projelerinin finansman maliyeti, gelişmiş ekonomilere kıyasla birim payda iki ila üç kat daha yüksek olabiliyor. Güvenilir elektrik alıcıları, işleyen bir mevzuat ve kur dalgalanmalarına karşı koruma mekanizmalarıyla desteklenen finansal garantiler, bu yüksek riskleri hafifletebilir. Nitekim Özbekistan'ın Uluslararası Finans Kurumu (IFC) danışmanlığında düzenlediği güneş enerjisi ihalesinin 2021 yılında kilovatsaat başına 1,791 ABD senti gibi rekor bir teklifle sonuçlanması, doğru kurgulanmış bir rekabetin potansiyelini açıkça ortaya koyuyor.

Burada belirleyici olan, bu garantilerin hangi alanlara yönlendirildiği ve hangi yatırımların önünü açtığıdır. Hükümetlerin, uygun maliyetle sermaye bulmakta güçlük çeken ülkelerin garantilerden daha fazla yararlanmasını sağlaması, üstlendikleri kamu risklerini şeffaf biçimde açıklaması ve garantiler sayesinde hayata geçen ek temiz enerji yatırımlarını kamuoyuyla paylaşması gerekir. Ticari getiri sağlaması mümkün olmayan ihtiyaçların karşılanması için de öngörülebilir bir kamu finansmanına ihtiyaç duyulmaktadır.

Atılacak adımların Paris çerçevesini zayıflatmak yerine güçlendirecek nitelikte olması önem taşıyor. BM süreci, ortak hedeflerin belirlenmesine, taahhütlerin denetlenmesine ve iklim krizinden en çok etkilenen ülkelerin taleplerini uluslararası gündeme taşımasına imkan tanıyan bir zemin sunuyor. Ne var ki hedeflerin hayata geçirilmesi hükümetlerin, düzenleyici kurumların, kalkınma bankalarının ve özel sektörün ortaya koyacağı iradeye bağlı.

Antalya'nın bırakacağı miras, zirvenin ardından ilerleyen yıllarda tamamlanan iletim hatları, faaliyete geçen daha temiz fabrikalar, yükümlülükleri yerine getirilen finansman anlaşmaları ve önüne geçilen yeni fosil yakıt bağımlılıklarıyla ölçülecek. Hükümetler ve verdikleri sözler zamanla değişeceğinden COP31'in asıl görevi, sonraki yönetimlere refahı besleyen ve toplumların sahip çıkmak için güçlü gerekçeler bulacağı daha temiz bir enerji sistemi devretmek olmalı.

[Doç. Dr. Hamid Pouran, Wolverhampton Üniversitesinde Çevre Teknolojisi alanında Öğretim Üyesi ve Birleşik Krallık'taki Ulusal Brownfield Enstitüsünün Akademik Direktörüdür.]

• Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Muhabir: Muhammed Utku Asker