GZT
Haber akışına dön

Taliban Hükümeti 5 Yaşında: Türkistan Neden Taliban'ı Kabullenmeye Başladı

Taliban Hükümeti 5 Yaşında: Türkistan Neden Taliban'ı Kabullenmeye Başladı

15 Ağustos 2021’de Taliban güçlerinin Kâbil’e girmesi, yalnızca Afganistan’daki yirmi yıllık Batı destekli siyasi düzenin sonunu getirmedi. Aynı zamanda Orta Asya’nın güney sınırlarında yeni ve belirsiz bir dönemi başlattı. O günlerde Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve özellikle Afganistan’la 1.300 kilometreden uzun bir sınırı paylaşan Tacikistan açısından temel soru ekonomiden ziyade güvenlikti: Afganistan yeni bir bölgesel istikrarsızlık kaynağına mı dönüşecekti?

Aradan beş yıl geçti. 2026 itibarıyla ortaya çıkan tablo ise oldukça farklı. Afganistan İslam Emirliği uluslararası alanda büyük ölçüde tanınmıyor. Rusya, Temmuz 2025’te Taliban yönetimini resmen tanıyan ilk ülke oldu. Buna karşılık Taliban, önemli siyasi tavizler vermeden diplomatik izolasyonunu aşamalı biçimde kırmayı başardı.

Tehditten ekonomik ortaklığa

Bu değişimin en dikkat çekici olduğu coğrafyalardan biri Türkistan. Çünkü beş yıl önce Taliban’ı öncelikle bir güvenlik tehdidi olarak gören Türkistan başkentleri bugün Kâbil’le demiryollarını, enerji hatlarını, madenleri, bankacılığı ve milyarlarca dolarlık ticaret hedeflerini konuşuyor. Taliban değiştiği için değil; bölgenin jeopolitiği değiştiği için. Geçen 5 yılda Türkistan açısından mesele giderek şu soruya dönüştü: Taliban’ın kısa vadede ortadan kalkması mümkün değilse, Afganistan’ı sürekli dışlamak mı yoksa onu ekonomik olarak bölgeye bağlamak mı daha güvenli? Taşkent, Astana ve Aşkabat’ın cevabı giderek ikinci seçenek oldu. Böylece Afganistan’a yönelik yeni bir yaklaşım ortaya çıktı: Ekonomik entegrasyon yoluyla istikrar.

Özbekistan ve Taliban'la yakınlaşmanın öncüsü

Taşkent, Taliban’ın iktidara gelmesinden sonra Kâbil’le bütün köprüleri yıkmak yerine diyaloğu sürdürmeyi tercih eden ilk bölge başkentlerinden biriydi. Rakamlar bu dönüşümü açık biçimde gösteriyor.

Özbekistan’ın resmî verilerine göre iki ülke arasındaki ticaret 2024’te yaklaşık 1,1 milyar dolar seviyesindeydi. 2025’te ise Afganistan, Özbekistan’ın Güney Asya’daki en büyük ticaret ortağı haline geldi ve ikili ticaret yaklaşık 1,7 milyar dolara ulaştı. Bu rakam Özbekistan’ın bütün Güney Asya ticaretinin %47,7’sine karşılık geliyordu.

2025’te Özbekistan’ın yalnızca Afganistan’a yaptığı gıda ihracatı 712,7 milyon dolara ulaştı. Afganistan, Özbekistan’ın Güney Asya’ya yaptığı toplam gıda ihracatının % 75,5’ini tek başına satın aldı. Taşkent ile Kâbil bu rakamlarla yetinmeyerek 3 milyar dolarlık yıllık ticaret hacmini hedef olarak belirlediler. Mart 2025’te Özbekistan Yatırım, Sanayi ve Ticaret Bakanı Laziz Kudratov ile Taliban yönetiminin Ticaret Bakanı Nureddin Azizi’nin görüşmesinde bu hedef için somut tedbirler belirlendi.

Tarım, tekstil, ilaç, gıda ve madencilik sektörlerinde ortak projeler gündeme alındı. Bu gelişmeler “Taliban’la temas” değil, kurumsallaşmaya başlayan ekonomik ortaklık olarak kabul ediliyor.

Termez: Ortak ticaretin ana merkezi

Bu politikanın fizîkî merkezi Özbekistan’ın Afganistan sınırındaki Termez şehri. Termez Uluslararası Ticaret Merkezi, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin merkezlerinden birine dönüştü. Özbekistan ayrıca Kâbil ve Mezar-ı Şerif’te ticaret evleri açtı. Daha da önemlisi Hayratan’da ilaç, mobilya, tekstil, yapı malzemeleri ve tarım ürünleri işleyecek şirketlerin yer almasının planlandığı bir sanayi merkezinin kurulması gündemde.

Pakistan-Afganistan ilişkilerinin kötüleşmesi Afgan ticaretinin kuzeye kaymasına neden oldu. Afganistan-Özbekistan sınırındaki Hayratan geçişinde 2025’in üçüncü çeyreğinde 985 bin ton ithalat ve 62 bin ton ihracat gerçekleştirildi. Bir önceki çeyreğe kıyasla ithalat %62, ihracat ise %40 arttı.

2025 genelinde Afganistan’ın dış ticareti yaklaşık 13,9 milyar dolara ulaştı. Pakistan sınırındaki kesintilere rağmen İran ve Orta Asya üzerinden oluşturulan alternatif güzergâhlar ticaretin sürdürülmesini sağladı.

En stratejik proje: Trans- Afgan Demiryolu

Özbekistan’ın Taliban yönetimiyle ilişkisindeki en stratejik proje ise demiryolu. Planlanan Trans-Afgan demiryolu, Orta Asya’yı Afganistan üzerinden Pakistan’a ve dolayısıyla Hint Okyanusu limanlarına bağlamayı amaçlıyor.

Taşkent açısından bunun mânâsı büyük. Bugün Özbekistan’ın küresel pazarlara ulaşımı kuzeyde Kazakistan-Rusya, doğuda Çin ve batıda Hazar güzergâhlarına bağımlı. Afganistan üzerinden Pakistan’a ulaşacak bir hat ise ülkeye tamamen farklı bir güney koridoru sağlayabilir.

Kazakistan: Taliban'la 3 milyar dolarlık hedef

Kazakistan da Taliban

hükümetiyle dönüşümün en önemli ortaklarından birisi olarak ortaya çıkıyor. Astana, Taliban’ı yıllarca terör örgütü olarak değerlendirdi ama Cumhurbaşkanı Tokayev, Haziran 2024’te Taliban’ın ülkenin yasaklı örgütler listesinden çıkarıldığını açıkladı.

Kırgızistan da birkaç ay sonra benzer bir adım attı ve Eylül 2024’te Taliban’ı terör listesinden çıkardı. Bişkek bunu “bölgesel istikrarın sağlanması ve diyaloğun geliştirilmesi” ile gerekçelendirdi. Her iki ülkenin temel gerekçesi Afganistan’la ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi gösterildi.

Fakat Kazakistan’ın dönüşümü sembolik bir karardan ibaret kalmadı. Astana bugün Afganistan’ı önemli bir ihracat pazarı olarak görüyor. Özellikle Kazak buğdayı ve unu Afgan pazarında kritik konumda. 2024’te Kazakistan’ın Afganistan’a şeker ihracatı 19 bin 100 tondan 143 bin tona çıktı. İki ülke yıllık ticareti 3 milyar dolara çıkarma konusunda yol haritası imzaladı.

Ocak-Nisan 2026 döneminde Kazakistan-Afganistan ticaret hacmi 342,4 milyon dolara ulaştı. Bir yıl önce aynı dönemde rakam 150,6 milyon dolardı. Yani yalnızca bir yılda 2,3 katlık artış gerçekleşti. Bunun 338,5 milyon dolarını Kazakistan’ın Afganistan’a ihracatı oluşturdu. Buğday, un, ayçiçek yağı ve diğer tarım ürünleri artışın ana kalemleriydi.

Kazakistan Afgan madenlerini işletmekte istekli

Ancak Kazakistan’ın ilgisi tarımla sınırlı değil. Astana, Afganistan’ın önemli ancak büyük ölçüde işletilmemiş maden kaynaklarıyla da ilgileniyor.

Kazak hükümeti 3 milyar dolarlık ticaret ve yatırım hedefine ulaşmak için Afganistan’daki maden yataklarının araştırılması ve geliştirilmesini açık biçimde seçenekler arasında gösteriyor.

Temmuz 2025’te Kazakistan Dışişleri Bakanı Murat Nurtleu’nun Kâbil ziyaretinde, tarımın yanı sıra lojistik, dijitalleşme ve madencilik işbirliği masaya yatırıldı. Daha önemlisi Kazakistan ile Taliban yönetimi arasında Orta Asya-Güney Asya demiryolu bağlantısının inşası ve işletilmesine ilişkin mutabakat zaptı imzalandı. Kazakistan ayrıca

Afganistan üzerinden Pakistan limanlarına ulaşabilecek Turgundi-Herat demiryolu projesini değerlendiriyor.

Türkmenistan: Taliban'la en büyük enerji ortaklığı

Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan (TAPI) doğal gaz boru hattı onlarca yıldır tartışılıyor. Taliban’ın yeniden iktidara gelmesinden sonra projenin Afganistan ayağı yeniden hareketlendi.

  • Türkmenistan, Taliban yönetimiyle yalnızca TAPI üzerinde çalışmıyor.
  • Serhetabat-Turgundi demiryolu köprüsü tamamlandı.
  • Turgundi’de kuru liman ve depo kompleksi çalışmaları başlatıldı.
  • Serhetabat-Herat fiber-optik hattı üzerinde çalışmalar yürütüldü.
  • Herat’ta Türkmenistan-Afganistan-Pakistan elektrik bağlantısının parçası olan Nur-el-Cihad elektrik tesisi devreye alındı.

12 Ağustos’ta Taliban yönetiminin ekonomik işlerden sorumlu Başbakan Yardımcısı Molla Abdulgani Birader ile Türkmenistan’ın eski Cumhurbaşkanı ve Halk Maslahatı Başkanı Gurbangulu Berdimuhamedov bir araya geldi. Birader, TAPI’nin hızlandırılması için iki ülkenin ilgili kurumları arasında ortak ve düzenli bir koordinasyon mekanizması kurulmasını teklif etti.

Afgan tarafı ayrıca Türkmen gaz sektöründe çalışacak Afgan uzmanların Türkmenistan’da eğitilmesini istedi. Taliban yönetimi TAPI’yi “bölge açısından tarihî öneme sahip” proje olarak nitelendiriyor. Proje yalnızca Türkmenistan gazını Güney Asya’ya taşımayacak. Afganistan’a enerji, transit geliri ve istihdam sağlayacak, Türkmenistan’a ise dev Pakistan ve Hindistan pazarlarına erişim imkânı verecek. Bu nedenle Aşkabat için Taliban’la işbirliği ideolojik değil, son derece net bir enerji politikası.

Türkistan'ın hesabı: Afganistan'ı tampon bölgeden transit ülkeye çevirmek

Bütün bu gelişmeleri yanyana koyduğumuzda Orta Asya’nın Afganistan politikasındaki temel dönüşüm daha net görülüyor. 1990’lardan 2021’e kadar Afganistan büyük ölçüde bir güvenlik tamponu olarak görülüyordu. Bugün ise farklı bir Afganistan tahayyülü ortaya çıkıyor: Transit ülke. Eğer

Trans-Afgan demiryolu gerçekleşirse Kazakistan ve Özbekistan, Pakistan limanlarına bağlanabilecek. TAPI tamamlanırsa Türkmenistan gazı Afganistan üzerinden Pakistan ve Hindistan’a ulaşabilecek. Turgundi-

Herat bağlantısı gelişirse Kazakistan ve Türkmenistan’ın Güney Asya’ya ulaşımı kolaylaşabilecek.

Termez-Hayratan hattının kapasitesi büyürse Özbekistan Afganistan’ın kuzeydeki ana ticaret kapılarından biri haline gelebilecek. Türkistan hükümetleri için ekonomik olarak çökmüş, milyonlarca işsizin bulunduğu ve merkezi otoritenin zayıfladığı bir Afganistan, Taliban yönetimindeki fakat ekonomik olarak bölgeye bağlı bir Afganistan’dan daha büyük risk oluşturabilir.

Çünkü ekonomik çöküş, radikalleşmeyi, kaçakçılığı, kitlesel göçü ve silahlı örgütlerin insan kaynağı bulmasını kolaylaştırabilir. Bu nedenle ekonomik işbirliği bir çeşit güvenlik politikası olarak görülüyor.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
gzt.com