Trump, Putin Ve Şi: Tarihi Zirveden Nasıl Sonuçlar Çıkabilir?

Çin, Rusya ve ABD liderlerinin tarihte ilk kez düzenlenecek üçlü toplantısına yönelik hazırlıklar Avrupa'nın dikkatini çekiyor. Bazıları bu durumla, İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünyanın nüfuz alanlarına bölünmesi arasında paralellikler kuruyor.

4 Kasım'da Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Moskova'daki Kızıl Meydan'da bulunan Moskova Maneji'ndeki bir sergiyi bir grup okul çocuğuyla gezerken, Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'nda dönemin İngiltere Başbakanı Winston Churchill, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ve SSCB lideri Joseph Stalin'i tasvir eden büyük bir heykelin önünde durdu.

Putin çocuklara, "Bunlar, savaştan sonra dünyanın nasıl düzenlenmesi gerektiğini görüşmek üzere bir araya gelen üç büyük gücün liderleriydi" dedi.

Bir gün önce Çin Dışişleri Bakanlığı ve Kremlin, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında 18-19 Kasım tarihlerinde, Shenzhen'de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi sırasında yapılacak bir görüşmeye ilişkin istişarelerin sürdüğünü açıklamıştı. Beyaz Saray Sözcüsü Olivia Wales, 13 Kasım'daki açıklamasıyla görüşmenin yapılacağını doğruladı.

Kremlin'in böyle bir toplantı önerdiğine dair haberler ilk kez ekim ayının ortasında ortaya çıktığında, bu durum Avrupa Birliği'nde ve Ukrayna'da derhal endişe yaratmış, birçok kişiye Hitler karşıtı koalisyonun liderlerinin Karadeniz kıyısındaki Yalta'daki toplantısını hatırlatmıştı.

Almanya'ya karşı zaferin ardından Stalin'in Japonya'ya karşı savaşa girmeyi kabul etmesi karşılığında, Sovyet nüfuzunun Doğu Avrupa'da genişlemesi kabul edilmiş ve gizli bir Doğu Asya anlaşmasıyla SSCB'ye Güney Sahalin ile Kuril Adaları'ndaki Japon toprakları verilmiş, aynı zamanda Çin'in Port Arthur kentindeki Sovyet deniz üssü ile Mançurya'daki özel ekonomik çıkarlar yeniden tesis edilmişti.

O tarihten bu yana Doğu Avrupa'da "Yalta" sözcüğü, aralarında toprakları paylaşılan ülkelerin de bulunduğu daha küçük devletlerin çıkarlarını dikkate almaksızın dünyanın nüfuz alanlarına bölünmesini öngören büyük güçler arasındaki anlaşmaların kısa bir ifadesi olarak kullanılıyor.

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, "Bunun Yalta İki, Üç ya da Dört olmasını, nüfuzun basitçe yeniden dağıtıldığı bir düzen ortaya çıkmasını kesinlikle istemiyorum" dedi.

"Alaska'dan sonra, Rus yetkililerin yeni bir 'Yalta' yönündeki arzularına ilişkin şu anda ortaya koydukları şekilde gelişmeler yaşanırsa bu Rusya için ikinci büyük diplomatik zafer olacaktır."

Bu arada Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesine ilişkin herhangi bir görüşmede Avrupa'nın da yer alması gerektiğini söyledi.

"Avrupa bu süreçte rol oynamalı ve rol oynamak istiyor. Yaptırımlar ya da gelecekteki güvenlik mimarisi gibi bir barış anlaşmasının temel meseleleri ancak biz Avrupalıların katılımıyla çözülebilir ve tüm taraflar bunun farkında."

Amerikan Wall Street Journal'ın haberine göre ise Putin gerçekten de Ukrayna'daki savaşın Rusya'nın lehine koşullarda sona erdirilmesine yönelik destek sağlamayı amaçlıyor olabilir fakat Trump ve Şi ile tam olarak neyi görüşmek istediği belirsizliğini koruyor.

Putin'in danışmanı Yuri Ushakov, "Ukrayna kaçınılmaz bir şekilde gündeme gelecektir" dedi. Ancak şunu da ekledi: "Şu ana kadar, böylesine üst düzeyde ve böylesine sıra dışı bir formatta hangi konuların ele alınabileceğine dair yalnızca taslaklar mevcut."

Trump ise Ukrayna'nın gündemde olduğunu reddederek, "Nükleer silahları ve nükleer silahsızlanmayı görüşmek için biraraya gelebiliriz" dedi.

Washington'daki The American University'de doçent Joseph Torigian'a göre Çin, Avrupa'nın dışlandığı Ukrayna görüşmelerine katılmak istemiyor; çünkü savaşta Rusya'yı desteklediği yönündeki algıyı zayıflatmak için elinden geleni yapıyor.

Torigian, Çinli elitlerin son yıllarda Avrupa Birliği'ni giderek daha fazla göz ardı etmelerine rağmen, Avrupa ülkeleriyle önemli ticaret ortakları olarak iyi ilişkileri sürdürmekle hâlâ ilgilendiklerini söylüyor.

Ancak Torigian'ın belirttiğine göre Pekin, nükleer silahlarla ilgili müzakerelere de şüpheyle yaklaşıyor:

"Kendi nükleer programlarının daha küçük olması nedeniyle, bunun avantajlarından birinin belirsizlik olması gerektiğini düşünüyorlar."

Rusya, Avrupa'yı Ukrayna müzakerelerinin dışında bırakmak ve Moskova'nın uluslararası sahnede izole edilemeyeceğini bir kez daha göstermek için böyle bir toplantıya ilgi duyduğunu açıktan gösteriyor.

Amerikan lideri açısından da bunun cazibesi açık.

Torigian, "Trump'ı heyecanlandıran şey, bunun ihtişamı ve yarattığı atmosfer" diyor.

"Trump, bu büyük güçlerin biraraya gelmesinin ne kadar harika olduğuna, bunu yapan ilk kişinin kendisi olduğuna ve barışı sağladığına dair bir hikâye anlatma fırsatı bulacak."

Ancak Pekin açısından bakıldığında, faydalar çok daha belirsiz.

Torigian, "Yalta Çinliler için hoş bir anı değil" diyor.

Çinliler, Stalin'in Mançurya'da Sovyetlere özel çıkarlar sağlamış olmasına öfkelenmişti.

Torigian, "Çin'de Komünistlerin 1949'daki zaferinden sonra Mao Zedong bile Sovyetlerin Yalta'da talep ettiği ve sonrasında talep etmeyi sürdürdüğü her şeyin büyük bir sorun kaynağı olduğunu düşünüyordu" diyor.

Bu anlaşmazlıklar da kısmen Çin ile SSCB arasındaki sonraki ayrılığın nedenlerini açıklıyor.

Doğu Avrupa sözkonusu olduğunda ise tarihçiler, Sovyet nüfuz alanının genişlemesinin ne ölçüde kaçınılmaz bir gerçeğin kabul edilmesinden ibaret olduğu konusunda hâlâ tartışıyor. Şubat 1945'e gelindiğinde Kızıl Ordu zaten Romanya, Bulgaristan ve Polonya, Macaristan ile Çekoslovakya'nın büyük bölümlerini işgal etmiş durumdaydı.

Ancak bugün Rus ordusu, Kremlin'in Rus toprağı olarak ilan ettiği doğu Ukrayna'daki bölgelerin tamamını bile kontrol etmiyor ve 1945'ten farklı olarak, olası zirve katılımcılarından yalnızca biri doğrudan savaşın tarafı konumunda.

Torigian'a göre, dünya düzeninin nüfuz alanlarına açık biçimde bölünmesi fikriyle ilgilenen tek ülke Rusya.

Trump döneminde kabul edilen Ulusal Güvenlik Stratejisi'nin Batı Yarımküre'yi ABD'nin nüfuz alanı olarak tanımlamasına rağmen, ABD Tayvan'a verdiği desteği terk etmeye hazır değil. Öte yandan Çin'in Latin Amerika'daki varlığı da Pekin açısından önemini koruyor.

Glasgow Üniversitesi'nden Marcin Kaczmarski, Rusya'nın kendisini ABD ve Çin ile eşit düzeyde bir süper güç olarak gördüğünü ve Çinli yetkililerin açıklamalarında da Rusya'nın sıklıkla eşit bir güç olarak tanımlandığını belirtiyor. Ancak Kaczmarski'ye göre, "Kapalı kapılar ardında ne Çinli uzmanlar ne de Çin liderliği Rusya'yı kendileriyle eşit bir güç olarak görüyor."

Kaczmarski, "Çin liderliği ve elitlerinin gerçekten Çin'e eşit gördüğü tek ülke Amerika Birleşik Devletleri'dir" diyor.

Kaczmarski'ye göre üçlü bir zirve, Şi Cinping'in diğer büyük güçlerin liderlerinin yanına geldiği küresel bir devlet adamı olarak resmedilmesi sayesinde Pekin'in uluslararası prestijini artırabilir.

Ancak ABD Kongresi ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin yenilgiye uğramasının ardından Trump'ın uluslararası arenadaki konumu da daha belirsiz hale geldi.

Kaczmarski, asıl sorunun Çin'in Trump'ın uluslararası konumunu güçlendirmek isteyip istemediği olduğunu belirterek, "Toplantının kendisi konusunda hâlâ çok kararsızım" diyor.

New York Times'a göre, dönemin ABD Başkanı George W Bush, 2000'li yıllarda Doğu Avrupa'ya yaptığı ziyaretlerde Yalta anlaşmalarını defalarca tarihsel bir kötülük olarak nitelendirmişti. Bu açıklamalar özellikle Putin'e yönelikti ve Bush, Rusya'ya komşularının iç işlerine karışma hakkına sahip olmadığını ve SSCB'nin geçmişteki eylemleri nedeniyle özür dilemesi gerektiğini söylemişti.

Bush, 2002 yılında Litvanya'nın başkenti Vilnius'ta, "Artık Yalta'lar olmayacak" demişti.

Yaklaşık 25 yıl sonra Putin, ABD ve Çin liderleriyle Yalta Konferansı'nı uzaktan da olsa andıran bir formatta toplantı gerçekleştirmeyi başarırsa toplantının somut sonuçlar üretmemesi durumunda bile bu onun için sembolik bir zafer olacak.