Türk Devletleri Teşkilatı'nın Ankara Zirvesi'nde Öne Çıkanlar

Türk Devletleri Teşkilatı'nın (TDT) 30 Ekim Cuma günü Ankara'da düzenlenen 13. Zirvesi'nde ulaşım, enerji ve ticaret alanlarında işbirliğinin derinleştirilmesi gündeme alındı.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev'in Rusya'nın teşkilata gözlemci olarak veya "TDT Plus" formatında katılmasını önermesi ise zirvenin sürpriz gelişmelerinden biri oldu. Zirvede sürpriz bir çıkış yapan Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, "Teşkilatın uluslararası konumunu ve güvenilirliğini güçlendirmek amacıyla" Rusya'nın davet edilmesini önerdi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde düzenlenen TDT'nin 13. Zirvesi, Ankara Bildirisi'nin kabul edilmesiyle sona erdi. Ancak Rusya'nın katılımına ilişkin herhangi bir anlaşma açıklanmadı.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'dan oluşan TDT, üye ülkeler arasında ekonomik ve siyasi işbirliğini geliştirmeyi amaçlayan bir teşkilat.

Zirveye gözlemci ülke Türkmenistan'ın Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhamedov da katılırken Azerbaycan'ı Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov temsil etti. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in zirveye bizzat katılmaması ise en çok tartışılan noktalardan biri oldu.

Türkiye aynı zamanda bu zirve ile teşkilatın dönem başkanlığını Azerbaycan'dan devraldı.

Zirve Erdoğan'ın konuşmasıyla başladı.

Aliyev'in katılmaması üzerine Azerbaycan ve Türk basınında çıkan tartışmalar devam ederken, Erdoğan konuşmasında birlik mesajı verdi:

"Dün ve bugün verdiğimiz aile fotoğrafı hem geçmişimize duyduğumuz sadakatin hem de ortak geleceğimizi birlikte inşa etme irademizin sembolü olmuştur. Dönem başkanlığımızda Teşkilatımızın bugüne kadar oluşturduğu kurumsal birikimi daha somut kazanımlara tahvil etmeyi hedefliyoruz. Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa, gayrılığa, ihtilafa yer yoktur. Hepimiz biriz, beraberiz, ezelden ebede kadar inşallah kardeşiz."

Erdoğan ayrıca, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin söz konusu ülkelerle temaslarının artması yönündeki dileğini paylaştı:

"Aile meclisimizin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile temaslarını artıracağına inanıyorum. Barış ve istikrarın hakim olduğu bir Güney Kafkasya, bölge ülkeleriyle birlikte bütün Türk dünyasına önemli fırsatlar sunacaktır. Dönem başkanlığımızda yapay zeka ve dijital kalkınma eylem planını sonuç odaklı ve mükerrerlikten uzak bir anlayışla ilerleteceğiz."

Dün Azerbaycan basınında çıkan haberlerde yoğun çalışma programı nedeniyle Türkiye'ye gelmeyeceği, bunun yerine Bakü'deki FIFA U-15 Dünya Kupası ve Festivali'nin ödül törenine katılacağı belirtilmişti.

Gerçekten de Azerbaycan'ı zirvede Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov temsil etti.

Erdoğan, Bayramov'u ve diğer birçok lideri Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde kabul ederek liderlerle özel görüşmeler de gerçekleştirdi.

Ankara'daki zirve, Türkiye ile Azerbaycan arasında son haftalarda yaşanan diplomatik gerilimin ardından düzenlendi.

İki ülke arasındaki gerilim, Azerbaycan'daki okullarda başörtülü öğrenci ve öğretmenlere yönelik kıyafet kısıtlamalarının Türkiye'de bazı kesimlerin tepkisini çekmesiyle başlamıştı.

Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral, 13 Ekim'de sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda başörtülü öğrencilerin eğitim hakkının engellenmesini eleştirmişti.

Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı ise 21 Ekim'de yaptığı açıklamada, sosyal medya ve internet platformlarındaki paylaşımları gerekçe göstererek 31 Türkiye vatandaşını “istenmeyen kişi” ilan etmiş ve bu kişilerin ülkeye girişini yasaklamıştı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, aynı gün Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev ile telefonda görüşmüştü. İletişim Başkanlığı da Erdoğan'ın Aliyev'i Ankara'daki TDT zirvesine davet ettiğini duyurmuştu.

Saral, 26 Ekim'de Cumhurbaşkanı Başdanışmanlığı görevinden istifa etmişti.

Azerbaycan'ı zirvede Aliyev yerine temsil eden Dışişleri Bakanı Bayramov, konuşmasında, ülkesinin enerji altyapısı, dijital bağlantılar ve Orta Koridor'daki rolüne değindi.

Azerbaycan Dışişleri Bakanı ayrıca, TDT'nin uluslararası ilişkilerini güçlendirmesini ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda gözlemci statüsü elde etmesine yönelik girişimleri desteklediklerini ifade etti.

Ermenistan ile ilişkilere de değinen Bayramov, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü yeniden sağlamasının Güney Kafkasya'da yeni bir dönemin kapısını açtığını söyledi.

Bayramov, "Bölgede fiilî bir barış ortamı mevcut. Bununla birlikte Ermenistan'ın barış anlaşmasının imzalanması için gerekli siyasi ve hukuki adımları atmasını bekliyoruz," dedi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan da konuşmasında Azerbaycan ile Ermenistan arasında Güney Kafkasya'da kalıcı barışı hedefleyen normalleşme sürecini memnuniyetle karşıladığını belirtti.

Öte yandan, Erdoğan, zirvedeki konuşmasının önemli bir bölümünü siber güvenlik, uzay teknolojileri ve dijital ticaret alanlarındaki somut işbirliği fırsatlarına ayırdı.

Erdoğan, ortak bir dijital ticaret platformu kurulmasını ve Oğuz, Kıpçak ve Karluk dil gruplarını kapsayan ortak bir Türk dilleri büyük dil modeli geliştirilmesini önerdi.

Zirvede kabul edilen Ankara Bildirisi'nde, siber güvenlik alanında bir anlaşma hazırlanması ve TDT Siber Güvenlik Konseyi'nin kurulmasına yönelik istişarelerin ilerletilmesi çağrısında bulunuldu.

Bildiride ayrıca ortak geliştirilen 12U CubeSat uydusunun tamamlanması ve uzay sanayisinde işbirliğine ilişkin bir çerçeve anlaşmasının imzalanması memnuniyetle karşılandı.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ise üçüncü ülkeleri de kapsayacak "Türk Devletleri Teşkilatı Plus" formatıyla TDT'nin uluslararası ortaklıklarının genişletilmesi çağrısında bulundu.

Mirziyoyev, "Teşkilatın uluslararası alandaki konumu ve itibarı, dış ortaklarla açık ve karşılıklı yarar sağlayan ilişkiler geliştirme kapasitesine de bağlıdır," dedi.

Özbekistan lideri, teknolojik işbirliğine ağırlık veren ve 100 stratejik ortak yatırım ile sanayi projesini kapsayan "Türk Dünyası - 100" programını da önerdi.

Mirziyoyev, "Nadir ve stratejik minerallerin tamamen işlenmesine, yeşil enerji ekipmanlarının üretiminin yerlileştirilmesine ve yüksek katma değerli ürünlerin imalatına öncelik verilmelidir," ifadelerini kullandı.

Ulaşım bağlantıları konusunda ise Orta Koridor ve bağlantılı güzergâhların, ortak yönetilen lojistik merkezleriyle desteklenen bütünleşik bir ekonomik sisteme dönüştürülmesi çağrısında bulundu.

Mirziyoyev'in diğer önerileri arasında ticari konularda karşılıklı adli yardımlaşmaya ilişkin çok taraflı bir anlaşma, Türk Turizm İttifakı'nın kurulması ve ulusal kimlik kartlarıyla sınır geçişlerinin kolaylaştırılması yer aldı.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev ise Orta Asya'yı Hazar Denizi ve Güney Kafkasya üzerinden Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor'un giderek artan stratejik önemini vurguladı.

Tokayev'in verdiği bilgilere göre güzergâh üzerinden taşınan yük miktarı yılın ilk dokuz ayında yüzde 30 artarken transit taşımacılık yüzde 90 yükseldi. Kazakistan ile TDT ülkeleri arasındaki demiryolu yük taşımacılığı ise 40 milyon tona yaklaştı.

Orta Koridor, Avrupa pazarları açısından Rusya üzerinden geçen ulaşım güzergâhlarına alternatif oluşturuyor. Ancak liman kapasitelerinin yetersizliği, sınır geçiş prosedürleri ve altyapı eksiklikleri önemli engeller olmaya devam ediyor.

Ankara Bildirisi'nde Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu ile yapımı önerilen Trans-Afgan demiryolunun önemi de vurgulandı.

Bildiride gümrük alanında daha yakın işbirliği desteklenirken ortak bir ulaştırma koridorları stratejisi geliştirilmesi teşvik edildi.

Tokayev ayrıca siber güvenlik alanında daha yakın koordinasyon çağrısında bulundu.

Bununla birlikte TDT'nin askeri bir bloka dönüşmemesi gerektiğini yineledi.

Kazakistan Cumhurbaşkanı, "Türk Devletleri Teşkilatı bir askeri ittifak değildir ve gelecekte de askeri bir ittifaka dönüşmemelidir. Bu, Kazakistan'ın tutumudur," dedi.

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov ise Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolunun Orta Koridor'a bağlanmasının önemini vurguladı.

Caparov ayrıca 5-6 Ağustos 2027 tarihlerinde gayriresmî bir TDT zirvesine ev sahipliği yapmayı önerdi.

Türkmenistan Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhamedov da ülkesinin Hazar Denizi üzerinden transit taşımacılığı genişletmek amacıyla Türkmenbaşı Limanı'nın altyapısını kullanmaya hazır olduğunu belirtti.

Bunun yanı sıra Berdimuhamedov, enerji, sanayi ve tarım alanlarında daha yakın işbirliği çağrısında bulundu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, zirve öncesinde Özbekistan ve Kazakistan cumhurbaşkanlarıyla ayrı ayrı ikili görüşmeler gerçekleştirdi.

Türkiye ile Özbekistan arasında Üst Düzey İş Dünyasını Destekleme Konseyi'nin kurulması, ticaret düzenlemelerinin genişletilmesi, sosyal güvenlik alanındaki işbirliğinin güçlendirilmesi ve gümrük bilgilerinin paylaşımının iyileştirilmesine yönelik anlaşmalar imzalandı.

Erdoğan, Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev ile yaptığı görüşmede ise iki ülke arasındaki ticaret hacmini 15 milyar dolara çıkarma hedefini yineledi.

Liderler, bu yılın başlarında imzalanan anlaşmalar temelinde ulaştırma, enerji, yatırım, yapay zeka ve savunma sanayisi alanlarında işbirliğinin daha da geliştirilmesini ele aldı.

Zirvede ayrıca Özbekistanlı Mirvokhid Azimov, TDT'nin yeni genel sekreteri olarak belirlendi.

TDT'nin bir sonraki zirvesine 2027 yılında Özbekistan'ın ev sahipliği yapması kararlaştırıldı.