Habertürk
Haber akışına dön

Türkiye'nin 100 Metredeki Toplumsal Hafızası

Türkiye'nin 100 Metredeki Toplumsal Hafızası

Beyoğlu'ndaki küçük bir sokağın adı, nasıl oldu da koca bir sinema tarihinin ve ortak hafızamızın simgesine dönüştü? Engin Çağlar'ın anılarından Türkan Şoray'ın "Yokluk yaratıcılığı doğurdu" sözlerine, Cem Yılmaz'ın selam durduğu dayanışma ruhundan Hollywood'u ikiye katlayan film rekorlarına kadar Türk sinemasının görünmeyen sahnesine yolculuk

Toplumların ortak geçmişi; edebiyattan müziğe, mimariden gündelik dilin kıvrımlarına kadar uzanan pek çok mecrada yer alıyor. Kolektif hafıza, ülkemizde en canlı ve en kapsayıcı karşılıklarından birini Yeşilçam sinemasında buluyor. Bugün dönüp baktığımızda, o dönemin filmleri yalnızca geçmişe duyulan bir nostalji nesnesi olmaktan çıkıyor; toplumsal dönüşümlerimizi okumamızı sağlayan canlı bir arşiv, kimliğimizin ve ortak değerlerimizin izini sürebileceğimiz güçlü bir kültürel bellek olarak karşımızda duruyor.

İstanbul'a geldikten sonra Beyoğlu'na ilk kez çıktığımda gözüme Yeşilçam Sokağı'nın tabelası ilişti. Kısa ve dar olan bu sokağın, Türk sinemasına adını yazdıran yer olabileceğini o zamanlar hiç düşünmemiştim.

Öğrenciyken çalıştığım dergi için "Nerede O Eski Jönler?" başlığıyla Türk sinemasının efsane isimleriyle bir röportaj dizisine başladım. Merhum Engin Çağlar ile Cağaloğlu'ndaki yayınevinde söyleşi yaparken konu Yeşilçam sinemasına geldi. Çağlar, "Evet, nerede o jönler, nerede o eski Yeşilçam, nerede o eski sokak?" deyince hangi sokaktan söz ettiğini sordum. "Beyoğlu'ndaki Yeşilçam Sokağı. Galiba sen bilmiyorsun; Türk sineması adını o sokaktan alır. Çünkü 1950'li yılların ortasından itibaren yapımcılar hep o sokaktaydı. Görüşme yapmak, sözleşme imzalamak için gittiğimizden dolayı sokak hep oyuncularla dolup taşardı" diye anlattı.

Yeşilçam Sokağı'nın 1970'li yıllardaki bir görünümü

Yeşilçam sinemasının adı Beyoğlu'ndaki Yeşilçam Sokağı'ndan geliyor. Yaklaşık 100 metrelik uzunluğa sahip olan o sokak, Türk sinemasına uzun yıllar boyunca geniş bir külliyat kazandıran yapımcıların ofisleriyle doluydu. 1990'lı yıllardan sonra film üretiminin durma noktasına gelmesiyle yapımcılar birer birer ofislerini kapatmaya başlayınca Yeşilçam Sokağı gün geçtikçe tenhalaşmaya, Türk sinemasının merkezi konumunda olma niteliğini kaybetmeye başladı. 2000'lerin başından itibaren tek bir yapımcının dahi ofisinin kalmadığı Yeşilçam Sokağı, bakımsız bir sokak olarak adını yalnızca girişteki binanın duvarına asılı tabelayla yaşatıyor.

Peki bir sokağın adı nasıl olur da koca bir sinema tarihinin, milyonlarca insanın ortak duygusunun ve toplumsal dönüşümün simgesine dönüştü? İstiklâl Caddesi'nin kalabalığından bir adım içeri kıvrılan Yeşilçam Sokağı, yarım asrı aşan bir süredir yalnızca bir adres değil; hüzünle kahkahanın, yoklukla yaratıcılığın ve taşrayla kentin buluştuğu görünmez bir sahne oldu.

Yeşilçam sinemasının doğuşunu ve Türk filmlerinin yabancı filmler karşısında hakimiyet kurmasını tetikleyen en kritik dönüm noktası, 1 Temmuz 1948'de yürürlüğe giren 5237 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu oldu. Bu yasayla sinema biletlerinden alınan eğlence vergisi resmi yerli yapımlar için yüzde 25'e çekilirken, yabancı filmlerde yüzde 70 seviyesinde tutuldu. Yerli yapımlar lehine açılan bu büyük vergi makası, sinema üretimini hızla endüstrileştirdi ve 1950'lerde 'Sinemacılar Dönemi' ile birlikte Yeşilçam Sokağı'nı sektörün kalbi hâline getirdi.

Rakamlar da bu büyük dönüşümü açıkça ortaya koyuyor. 1914-1949 arasındaki 35 yıllık süreçte yalnızca 124 film çekilebilmişken, Türk sinemasının şahlandığı 1950'lerde üretim 540 filme fırladı. En parlak ve üretken çağını yaşadığı 1960'larda 1.710, 1970'lerde ise 2.019 film çekildi. Nitekim 1914'ten Kasım 2026'ya kadar geçen 112 yıllık Türk sinema tarihinde üretilen toplam 8.393 filmin neredeyse yarısı (%44,4), yalnızca 1960 ile 1979 arasındaki bu yirmi yıllık altın çağda izleyiciyle buluştu.

'Uyanık Kardeşler'

Yeşilçam sinemasının bu denli yüksek bir üretim hızına ulaşırken kurduğu o sıcak ve samimi dünya, sınırlı bütçeler ve kısıtlı teknik imkânlar içinde yaratıldı. Örneğin stüdyo ışıklarının altında bazen bir apartman dairesi aynı anda hem İstanbul'un şık bir konağına hem de Anadolu'dan göç etmiş bir ailenin ilk yuvasına dönüşürdü. Ancak izleyiciler, o küçük yapaylıklara hiç takılmazdı; çünkü o hatalar, tutarsızlıklar anlatılan hikâyelerin samimiyeti içinde eriyerek göze batmazdı. Fabrikatörün tek bir telefonla iflas etmesi veya yoksul gencin yurt dışında birkaç yıl işçi olarak çalıştıktan sonra holding sahibi olması gibi sıkça işlenen tutarsızlıklar izleyicilere yine de "Haydi canım sen de, böyle bir şey olur mu?" dedirtmezdi. Kadir İnanır, Müjdat Gezen ve Hulusi Kentmen'in başrollerini paylaştığı 1974 yapımı 'Uyanık Kardeşler'in finali, iki kardeşin iflas eden fabrikatör babalarının mal varlığını kısa bir çalışma döneminden sonra geri alması üzerineydi.

Bu sinemanın dili abartılı melodramlarla komediyi, toplumsal taşlamayla saf romantizmi aynı potada eritebilecek kadar esnekti. Salonlara doluşan izleyici, yabancı yapımların uzak ve egzotik dünyalarına karşın kendi dilini konuşan, kendi sokağının kokusunu taşıyan ve kendi aile dinamiklerini yansıtan karakterlerde doğrudan kendini buldu. Kimi zaman köyden kente inen saf delikanlının şaşkınlığına gülerken, kimi zaman fabrikada, atölyede ya da yoksul bir mahallede verilen onur mücadelesinde kendi hayatından bir iz gördü. Yerli hafızayı ve ortak duyguları harekete geçiren bu bağ, gişede ve gönüllerde yerli anlatının tartışmasız üstünlüğünü pekiştirdi.

Lütfi Ömer Akad'ın 'Göç Üçlemesi'nin ilk filmi olan 1973 yapımı 'Gelin', Yozgat'tan İstanbul'a göç eden bir ailenin büyük şehirde tutunma çabası sırasında yaşadıklarını hikâye edindi. Filmde 'Meryem'i canlandıran Hülya Koçyiğit birçok ödüle lâyık görüldü.

Yeşilçam sinemasını yalnızca yönetmenlerin ve senaristlerin değil, kadrajın tam ortasında duran o unutulmaz yüzler de var etti. Kimi zaman otoriter ama merhametli bir babaya, kimi zaman gözü kara bir mahalle delikanlısına, kimi zaman saf ama kurnaz bir Anadolu gencine, kimi zaman da fedakâr bir anneye hayat veren oyuncular; izleyiciler için beyazperdedeki birer yıldızdan öte, evin salonundaki aile bireyleri gibiydi.

1970'lerin sonundaki siyasi ve ekonomik çalkantılar, televizyonun evlere girmesi ve 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi, bu klasik üretim düzenini derinden sarstı. 1990'ların başında film üretimindeki büyük düşüşle (1990-1999 arası 482 film) klasik Yeşilçam sineması dönemi fiilen kapandı. Ancak 2001'de 'Vizontele' ile başlayan yeni gişe hareketliliği, 2004'te çıkarılan 5224 sayılı Sinema Yasası ve 2005'te devreye giren Kültür ve Turizm Bakanlığı yapım destekleriyle Türk sineması yeniden kurumsal bir ivme kazandı. 2010'lu yıllarda 1.158, 2020-Kasım 2026 arasında ise 862 filme ulaşan bu yeni dönemde Yeşilçam sinemasının mirası varlığını sürdürdü.

'Vizontele'

Bugün ekran başındaki izleyicilerden sinema salonlarını dolduran yeni kuşaklara kadar Yeşilçam sinemasının etkisi her daim diri duruyor. Haftalık televizyon dizilerindeki yoğun aile çatışmaları, konak-mahalle zıtlıkları, kaderci kırılmalar ve yan karakterlerin renkli dünyası, doğrudan Yeşilçam sinemasının melodramının ve komedisinin genetik kodlarını taşıyor. Beyazperdede ise ister gişe komedilerinde ister toplumsal meselelere eğilen çağdaş filmlerde olsun, izleyicileri yakalayan o samimi duygu ve keskin mizah damarı hâlâ aynı kaynaktan besleniyor.

Yeşilçam sinemasına bakmak, geçmişe yalnızca nostaljik bir özlemle eğilmek değil; aynı zamanda ortak değerlerimizi, mizah anlayışımızı ve toplumsal hafızamızın katmanlarını yeniden okumak anlamına geliyor. O filmler bize yalnızca dün nasıl güldüğümüzü, nasıl ağladığımızı ya da adaleti nasıl aradığımızı değil; kentleşirken, dönüşürken ve değişen dünyaya uyum sağlamaya çalışırken neleri koruyup neleri geride bıraktığımızı, hangi kırılmalardan geçip hangi duygulara tutunduğumuzu da bütün çıplaklığıyla gösteriyor.

1978 yapımı 'Neşeli Günler', günümüze kadar her kuşağa hitap eden Yeşilçam filmlerinden biri.

Yeni kuşağın izleyici alışkanlıkları değişse, ekranlar küçülüp çoğalsa ve hikâye anlatma biçimleri yapay zekâdan dijital platformlara uzanan bambaşka teknolojilere evrilse bile Yeşilçam sinemasının kurduğu o duygusal köprü hâlâ sapasağlam ayakta duruyor. Çünkü o sinemanın merkezinde gösterişli bütçelerden, devasa prodüksiyonlardan ya da kusursuz tekniklerden önce insan vardı; mahalledeki komşunun selamı, bir annenin bitmeyen fedakârlığı, haksızlığa karşı yükselen ince bir alay, en karanlık anlarda bile elden bırakılmayan bir dayanışma ve her şeye rağmen tutunulan bir umut vardı.

Beyazperdedeki ışık söndüğünde bile salonda kalan o sıcaklık, Yeşilçam sinemasını takvim yapraklarına sıkışmış eski bir dönemden öte; her kuşakta kendini yeniden üreten, gündelik dilimize, sahneye, ekrana, mizahımıza ve ortak belleğimize sinmiş, zamanın aşındıramadığı yaşayan bir kültür mirasına dönüştürüyor.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
haberturk.com