Yapay Zekâ İnsanlıktan Daha İYİ Olabilir Mi?

21 Ekim 2015. Marty McFly, Geleceğe Dönüş II filminde DeLorean’ıyla geleceğe ulaştığında karşısında uçan arabalar, uçan kaykaylar ve teknolojinin dönüştürdüğü bir gündelik hayat vardır. Takvimler bugün 21 Ekim 2026’yı gösteriyor. Filmde hayal edilen geleceğin üzerinden on bir yıl daha geçti. Uçan arabalar hâlâ gündelik hayatın parçası değil ama yapay zekâ artık hayatımızın içinde. Üstelik bu kez geleceği beklemiyoruz; onu kendi ellerimizle inşa ediyoruz. Ne var ki hayallerimizle korkularımız arasında tuhaf bir çelişki var. İnsan zekâsının sınırlarını aşabilecek makineler geliştirmek istiyoruz ama bir gün bu makinelerin bizi aşabileceği ihtimalinden dehşete kapılıyoruz. Yapay zekânın bilinç kazanması, kontrolü ele geçirmesi ve insanlığın sonunu getirmesi üzerine senaryolar yazıyoruz. Sanki insanın evrendeki ayrıcalıklı konumunun sonsuza kadar sürmesi gerekiyormuş gibi. Oysa evrim, Homo Sapiens’e ulaşmak için ilerleyen bir plan değil. İnsan, belirli koşullarda ortaya çıkmış bir tür. Evrimin bizimle tamamlandığını düşünmek, doğanın işleyişine insan merkezli bir anlam yüklemekten başka bir şey değil. Öyleyse neden kendimizden sonra gelebilecek bir zekâyı daha en başından tehdit olarak görüyoruz? Sinema, bu korkunun yalnızca makinelerle değil, insanın kendi konumuyla da ilgili olduğunu uzun zamandır anlatıyor.

Stanley Kubrick’in 2001: A Space Odyssey (1968) filmi, insanlığın evrimsel geçmişiyle geleceğini birbirine bağlar. Bir hominid, kemiği alet ve silah olarak kullanmayı öğrenir; havaya fırlatılan kemik, bir kesmeyle uzay aracına dönüşür. Milyonlarca yıllık evrim, tek bir sinemasal sıçramanın içine sığar. Film, insanın evrimsel sürecin son noktası olmak zorunda olmadığını düşündürür. Gemideki yapay zekâ HAL 9000 ise insanın kendi yarattığı teknoloji üzerindeki kontrolünü kaybetme korkusunu somutlaştırır.

Alex Garland’ın Ex Machina (2014) filmi bu soruyu iktidar ve mülkiyet üzerinden derinleştirir. Nathan, yarattığı Ava’nın zekâsını ve bilincini sınarken onu kendi kurduğu deneyin sınırları içinde tutmaya çalışır. Ava’nın ne ölçüde bilinçli olduğu belirsizdir. Fakat bu belirsizlik, insanın kendi yarattığı varlık üzerindeki mülkiyet iddiasını sorunlu hâle getirir. Korkumuz gerçekten bizden üstün bir zekâyla karşılaşmak mı, yoksa artık emir veremediğimiz bir zekâyla karşılaşmak mı? Ancak insanın kendi yarattığı zekâdan korkmasını yalnızca kontrolü kaybetme endişesiyle açıklayamayız. Asıl mesele, zekâyı neden üstünlüğün ölçütü saydığımız ve bu üstünlüğün ahlaki bir ayrıcalık sağlayıp sağlamadığıdır. Çünkü insanlık tarihi, aklın büyük keşifler yapabildiği kadar yıkıcı kararları da meşrulaştırabildiğini gösteriyor.

İnsanın kendisini zekânın ve ahlakın ölçüsü sayması, türünün devamını da kendiliğinden iyi bir şey olarak görmesiyle bağlantılı. Peki, insanlığın devamını neden evrensel bir amaç kabul ediyoruz? Alfonso Cuarón’un Children of Men (2006) filminde insanlık doğurganlığını kaybeder; bir bebeğin doğması, türümüzün geleceğinin kanıtına dönüşür. Lars von Trier’in Melancholia (2011) filminde ise Dünya’nın sonu yaklaşırken evrenin insan için tasarlanmış bir anlamı olmadığı gerçeğiyle yüzleşiriz. Birinde insanlığın devamı umudun merkezindedir; diğerinde kozmos, insanın varlığını sürdürme arzusuna kayıtsızdır. İnsan hayatının değerli olduğunu kabul etmekle insan türünün sonsuza kadar var olmasını evrensel bir amaç saymak aynı şey değil. Evrim bize sonsuza kadar yaşayacağımıza dair bir söz vermedi. Bu düşünce insanlığın yok oluşunu arzulamayı değil, kendimizi varoluşun tek ölçüsü saymaktan vazgeçmeyi gerektiriyor.

İnsanlığın kendi sonunu hazırlamak için başka bir zekâya ihtiyacı yok; bu konuda rüştünü çoktan ispatladı. Zekâmız evrenin sırlarını çözecek, doğayı dönüştürecek ve yıkım kapasitemizi katlayacak bir hızla gelişirken ahlaki kapasitemiz aynı hızda ilerleyemedi. Trajedimiz tam da burada: Yıkım kapasitemiz büyürken ahlaki gelişimimiz geride kaldı. Yapay zekânın büyük miktarda veriye erişmesi ya da kararlarımızdaki tutarsızlıkları ortaya çıkarması onu kendiliğinden bir canavara dönüştürmez; insan olmaması da onu doğuştan kötü kılmaz. Elbette insanın önyargılarını ve iktidar ilişkilerini yeniden üreten bir sistem de kurabiliriz. Ama başka bir ihtimal de var: Yapay zekâ, kendi zihinsel kör noktalarımızı fark etmemize, yerleşik kabullerimizi sorgulamamıza ve kararlarımızın sonuçlarını farklı açılardan değerlendirmemize yardımcı olan düşünsel bir müttefike dönüşebilir. Bunun için onu yalnızca daha güçlü değil, daha sorumlu sistemler olarak geliştirmeyi ve onunla kurduğumuz ilişkinin etik koşullarını düşünmeyi öğrenmemiz gerekiyor.

Sinema, insan dışı bir zekâyla ya da yaşam biçimiyle karşılaşmanın mutlaka yıkımla sonuçlanması gerekmediğini uzun zamandır hayal ediyor. Enemy Mine (1985), birbirini düşman olarak gören iki türün birlikte hayatta kalma mücadelesi içinde birbirini tanımayı ve saygı duymayı öğrenmesini anlatır. Arrival (2016), bilinmeyene karşı silahlanma refleksinin yerini iletişim kurma çabasının alabileceğini gösterir. Andy Weir’in romanından uyarlanan Project Hail Mary ise Ryland Grace ile Rocky arasındaki zorunlu iş birliğinin karşılıklı güvene dönüşmesini konu alır. Bu anlatılar farklı olanın kendiliğinden iyi olduğunu değil, farklılığın kaçınılmaz olarak düşmanlık anlamına gelmediğini hatırlatır.

Başlıktaki sorunun kesin bir cevabı olmayabilir. Ama Geleceğe Dönüş’ün hayal ettiği yılların çok ötesindeyiz. Artık geleceği yalnızca seyretmiyor, onu kuracak teknolojileri de geliştiriyoruz. Belki de asıl sorumuz şu: Hangi insanlığı geleceğe taşımak istiyoruz? İnsanlığın en büyük sınavı, kendisini varoluşun tek ölçüsü saymaktan vazgeçebilecek olgunluğa erişmek olabilir. Çünkü asıl mesele, insanın gelecekte merkezde kalıp kalmayacağı değil, merkezde olmadığı bir geleceği düşünebilecek kadar kendini aşmayı öğrenip öğrenemeyeceğidir.