Türkiye imalat sanayinin Ar-Ge harcamalarının yüzde 88,4’ü yüksek ve orta-yüksek teknolojiye akıyor. Ancak son 10 yılda Ar-Ge bütçesi 38 katına, çalışan sayısı 2,4 katına çıkmasına rağmen yüksek teknolojili ihracatın payının yüzde 3’lerde patinaj yapması; Ar-Ge’nin seri üretime ve ihracata dönmesinde yaşanan tıkanıklığı ortaya koyuyor.
Yüksek Teknolojiye Harcadık, Düşük-Orta Teknoloji Sattık

MERVE YİĞİTCAN / İSTANBUL
Türkiye imalat sanayiinin 2016-2025 dönemini kapsayan 10 yıllık Ar-Ge karnesi, sanayideki yapısal dönüşüm ile ticari çıktı arasındaki derin makası gözler önüne serdi. TÜİK’in açıkladığı Araştırma-Geliştirme Faaliyetleri Araştırması sonuçlarından derlenen veriler, Türkiye’nin toplam Ar-Ge harcamasının 10 yılda 29,4 milyar liradan 980,4 milyar liraya, Ar-Ge harcamalarının GSYH içindeki payının da yüzde 1,12’den yüzde 1,55’e yükseldiğini gösteriyor. Bu bütçenin yüzde 65’ini tek başına mali ve mali olmayan şirketler üstlenirken, sanayide kaynakların ağırlıklı olarak yüksek teknolojiye kaymasına karşın bunun ihracat rakamlarına yansımaması dikkat çekiyor.
10 yıllık süreçteki değişim
İmalat sanayinin toplam Ar-Ge harcaması 2016 yılında 8,49 milyar TL iken 2025 itibarıyla 38 kat artarak 322,66 milyar TL’ye ulaştı. Bu 10 yıllık süreçte sektörün teknoloji kompozisyonunda belirgin bir değişim yaşandı. 2016 yılında yüzde 43,2’lik pay ile imalat Ar-Ge’sinin lokomotifi olan otomotiv, makine, beyaz eşya ve kimya gibi orta-yüksek teknolojili sektörler yerini havacılık, savunma sanayi, elektronik ve ilaç gibi yüksek teknolojili alanlara bıraktı. Yüksek teknolojinin harcamalardaki payı yüzde 40,7’den yüzde 47,7’ye çıkarken, orta-yüksek teknolojinin payı yüzde 43,2’den yüzde 40,7’ye geriledi. Böylece yüksek ve orta-yüksek teknoloji grubunun imalat Ar-Ge’sindeki toplam ağırlığı yüzde 83,9’dan yüzde 88,4’e tırmandı. Buna karşılık tekstil, gıda, mobilya ve temel metalleri kapsayan düşük ve orta-düşük teknolojili geleneksel kolların toplam Ar-Ge payı yüzde 16,1’den yüzde 11,6’ya gerileyerek dönüşüm yarışında geride kaldı.
Sanayide Ar-Ge kaynağının neredeyse yüzde 90’ı yüksek ve orta-yüksek teknolojiye akmasına rağmen, bu tablonun dış ticaret verilerine yansımaması en kritik kırılganlık olarak öne çıkıyor. Türkiye’nin toplam imalat sanayi ihracatı içinde yüksek teknolojili ürünlerin payı 10 yıldır yüzde 3 ile yüzde 4 bandında sıkışmış durumda. 2016 yılında yüzde 3 olan yüksek teknolojili ihracat oranı, harcanan yüz milyarlarca liraya rağmen 2026’nın 9 ayı itibarıyla yalnızca yüzde 3,7’ye ulaşabildi. Aynı dönemde yüksek teknolojili ürünlerin imalat sanayi ithalatı içindeki payının yüzde 12,1 seviyesinde seyretmesi ise sanayinin yüksek teknolojide net ithalatçı konumunu ve kronik dış ticaret açığını sürdürdüğünü ortaya koyuyor.
Dönüşüm tabana yayılamıyor
İstatistiklere göre, şirketler kesiminin Ar-Ge bütçesi içinde personel giderlerinin payı 10 yılda yüzde 44,2’den yüzde 62,1’e yükselirken, laboratuvar ve makine-teçhizat alımlarını içeren Ar-Ge yatırım harcamalarının payı yüzde 7,5’ten yüzde 5’e geriledi. Finansman ve ölçek tarafında ise büyük işletme hakimiyeti dikkat çekiyor. Şirketlerin 637,3 milyar liralık Ar-Ge harcamasının yüzde 54,9’u Ar-Ge merkezlerinde yapılırken, bu merkezlerdeki 349,9 milyar liralık harcamanın yüzde 89,5’ini 250 ve üzeri çalışanı olan büyük ölçekli şirketler üstlendi. KOBİ’lerin Ar-Ge merkezlerindeki payı yüzde 10,5’te kalırken, KOBİ ağırlıklı geleneksel imalat kollarının Ar-Ge payındaki gerileme de sanayide dönüşümün tabana yayılamadığını ortaya koydu.
İmalatın payı geriledi
Verilerdeki en dikkat çekici yapısal kırılmalardan biri de imalat sanayinin toplam özel sektör Ar-Ge’si içindeki ağırlığının gerilemesi oldu. 2016 yılında şirketler kesiminin gerçekleştirdiği 14,58 milyar TL’lik Ar-Ge harcamasının yüzde 58,2’sini tek başına imalat sanayi üstleniyordu. 2025’te şirketlerin toplam Ar-Ge harcaması 43,7 kat artışla 637,25 milyar TL’ye çıkarken, imalat sanayinin bu pastadaki payı 7,6 puanlık kayıpla yüzde 50,6’ya indi. İmalat dışındaki yazılım, bilişim, veri işleme ve mühendislik hizmeti sunan şirketlerin Ar-Ge harcaması ise aynı dönemde 6,09 milyar TL’den 51,6 kat artışla 314,6 milyar TL’ye fırladı. İstihdam tarafında da benzer bir tablo oluştu; imalat sanayinin şirketler Ar-Ge personeli içindeki payı yüzde 48,1’den yüzde 38,8’e gerilerken, yazılım ve hizmet şirketlerindeki Ar-Ge kadrosu 3,5 kat artarak 132 bin kişiyi aştı.



