Zekânın Fabrikası Bozkırda Kuruluyor

Yapay zekâ artık stratejinin ta kendisi. İç Moğolistan’da yükselen 800 MW’lık kampüs, bu cümlenin ne kadar ağır olduğunu gösteriyor.

Ufka kadar uzanan bozkırın ortasında durduğunuzu düşünün. Rüzgâr hiç dinmiyor. Uzakta türbinler ağır ağır dönüyor, daha yakında alçak, uzun, gri binalar sıralanıyor. İçeriden fan uğultusu ve akan su sesi geliyor. Dışarıda dönen her kanatla içerideki her sunucu rafı arasında, gözle görülmeyen ama hiç kopmayan bir kablo var.

Bozkır, türbinler ve binalar gerçek. Eylül’de oraya giden SemiAnalysis araştırmacıları gördükleri hız, ölçek ve maliyet karşısında şaşkınlıklarını saklamadı, notlarını 7 Kasım’da bir raporda topladı. Bu kez konuşulan şey yeni bir model, yeni bir çip ya da şık bir yazılım değil. Konu beton, bakır ve rüzgâr.

Envision’ın Galaxy kampüsü, ismi açıklanmayan iki internet şirketi için dört aşamada inşa ediliyor. Hedef, 2027 sonuna kadar 800 MW’lık BT kapasitesine ulaşmak. Yani Teksas’taki Abilene’de yükselen Stargate kampüsünün yaklaşık 820 MW’lık kritik BT kapasitesiyle aynı ağırlık sınıfında bir tesis. Küçük ama önemli bir ayrıntı... 800 MW yalnızca sunucuların çektiği yükü anlatıyor, soğutma ve diğer altyapıyla birlikte toplam güç ihtiyacı bunun üzerinde.

Asıl sarsıcı olan takvim ve fatura. İlk 120 MW bir yıldan kısa sürede bitti ve SemiAnalysis’in hesabına göre benzer ABD projelerinin kabaca beşte birine mal oldu. Raporun aktardığı piyasa verileri aynı yönü gösteriyor. Çin’de megavat başına yatırım maliyeti 3 milyon doların altına inmiş, kiralar beş yılda yarı yarıya düşerek elektrik hariç kilovat başına aylık 40 dolar civarına gelmiş, bölgedeki elektrik ise kilovatsaat başına yaklaşık 5,5 sent seviyesinde dolaşıyor.

Galaxy tek bir bina değil, bir başlangıç. Envision’ın İç Moğolistan’da planladığı toplam 3 GW’lık yatırımın ilk büyük adımı. Çevresindeki Chahar Yüksek Teknoloji Bölgesi’nde 22 veri merkezi projesi için yaklaşık 30 bin işçi çalışıyor. Alibaba, Huawei ve ByteDance de bölgedeki altyapılarını büyütüyor. SemiAnalysis, İç Moğolistan genelinde duyurulmuş projelerin toplamının 25 GW’ı bulduğunu söylüyor. Bunların hepsi hayata geçmeyecek, bunu biliyoruz. boş salon fotoğraflarıyla dolu haberleri de gördük. Ama araştırmacılara göre eldeki veri o boş salon hikâyesini doğrulamıyor.

Bu telaş niye? Çünkü yapay zekâ dışarıdan yazılım gibi görünen, içeriden bakınca ağır sanayi olan bir iş. Her yanıt, her görüntü, her eğitim turu sunucu raflarında yanan elektrikten çıkıyor. Envision kampüsü kendini token üretim kapasitesi diliyle anlatıyor. Bu bir fabrika dili. Bacası yok ama vardiyası hiç bitmiyor. Hammaddesi elektrik, darboğazı ise çoğu zaman çipten önce şebeke bağlantısı, izin ve ekipman sırası.

Envision’ın cevabı, kuyusunu kendi kazan çiftçinin cevabı... Enerjiyi de kendisi üretiyor. Yaklaşık 80 kilometre arayla kurulan iki rüzgâr santralinin toplam gücü 420 MW. İlk iki aşamanın yaklaşık 240 MW’lık yükünün yüzde 60’ından fazlasını bunlarla karşılamak istiyorlar. Rüzgâr kaprisli olduğu için devrede dört saatlik batarya depolama var. Bol esen saatlerin enerjisi, dindiği saatlere taşınıyor. Şirket dünyada 100 GW’ın üzerinde türbin kurmuş bir enerji entegratörü. Kendi malzemesiyle kendi sofrasını kuruyor.

İçerideki mühendislik de aynı iştahla tasarlanmış. Katı hal transformatörleri şebekeden gelen 10 kV alternatif akımı doğrudan 800 volt doğru akıma çevirip raflara taşıyor. Düşük gerilim transformatörleri, kesintisiz güç kaynakları ve doğrultucular gibi ara halkalar devreden çıkıyor. Eski düzende elektrik sunucuya varana kadar birkaç gümrük kapısından geçerdi. Burada kapıların bir kısmı sökülmüş. Envision bu sistemi 2 Kasım’da, büyük ölçekli bir veri merkezindeki ilk ticari 800V DC uygulaması olarak duyurdu. Şimdilik 5 MW’lık bir salonda çalışıyor, sonraki aşamalarda genişletilmesi planlanıyor ve Nvidia’nın gelecekteki yüksek yoğunluklu sistemler için desteklediği yaklaşımla aynı hatta duruyor. Soğutmada da sıvı ve hava soğutmalı sunucular aynı su döngüsünü paylaşıyor, böylece merkezi soğutma ünitelerine ihtiyaç kalmıyor.

Hırs bozkırla bitmiyor. Envision’ın Mission Gobi girişimi, 2030’a kadar dünyadaki çöl ve kurak bölgelerde 5 GW’lık yeşil yapay zekâ kapasitesi kurmayı hedefliyor. Yani ortada tek bir kampüs değil, ihraç edilmek istenen bir model var.

Amerikan cephesinde sermaye sorunu yok. Sorun elektrik ve izin. ABD’li şirketler şebeke tıkanıklığını sahada kuracakları doğal gaz santralleriyle aşmaya çalışıyor, ama gaz türbinlerinde bazı teslimat tahminleri 2030’a uzanmış durumda. Çin rüzgâra ve bataryaya yaslanırken Amerika gaza yaslanıyor, gazın kuyruğu da uzun.

Abilene yine de ihtişamını koruyor. Epoch AI’ın tahminlerine göre sekiz binanın tamamının devrede sayılmasıyla kampüsün işlem gücü 1 Kasım itibarıyla bir milyon H100 eşdeğerini aştı. Planlanan toplam güç 1,2 GW. Dikkat çekici olan, Oracle ile OpenAI’ın mart ayında Abilene’de planlanan ek genişlemeden vazgeçmiş olması.

Sonra 3 Kasım geldi. On eyalette 41 yerel oylama yapıldı ve sonucu belli olanların hemen hepsinde seçmen sektörün karşısında durdu. Tek istisna Kuzey Dakota’daki Harwood oldu. Seçmeni harekete geçiren başlıklar arasında elektrik fiyatlarındaki artış ve bunun faturalara yansıyacak etkisindeki belirsizlik var. OpenAI, seçimden iki gün sonra yayımladığı paketle veri merkezi bölgelerine daha fazla söz hakkı tanıyacağını açıkladı ve artık veri merkezlerine compute campus, yani hesaplama kampüsü demeye başladı. Kelimeler değişiyorsa mesele ciddidir.

Raporun anlatımında İç Moğolistan’da ABD’dekine benzer bir tepki görünmüyor. Bu karşılaştırma iki biçimde okunabilir. Birincisi, demokrasilerde rıza zaman ister ve bu zaman stratejik bir maliyettir. İkincisi, rızayı bugün ödemeyenin faturası yarın başka bir kalemde çıkar. Toplumsal kabul, altyapının görünmeyen sigortasıdır. İkisi de doğru olabilir. Hangisinin ağır bastığını yıllar gösterecek.

Hikâyeyi burada bırakırsak Çin’i olduğundan büyük gösteririz. Salon ve elektrik bir yarışın pistidir ve yarışı kazandıran motordur . Motorun adı da çip. Tom’s Hardware’in haberi de bunun altını çiziyor. Enerjiye ve binaya erişmek otomatik olarak yapay zekâ işlem gücüne erişmek anlamına gelmiyor, çünkü ABD’nin ihracat kısıtları Çin’in Nvidia’nın en güçlü çiplerine ulaşmasını sınırlıyor.

Pekin’in cevabı yerli silikon. Huawei’nin Ascend 950 serisi bazı ölçütlerle Nvidia’nın H200’üne yakın bulunuyor. DeepSeek, nisanda yayımladığı V4 modelini Huawei çiplerine uyarladığını söyledi. Morgan Stanley verilerine göre Ascend 950 ile Cambricon’un Siyuan 690’ı, Nvidia’nın Çin’e satmasına izin verilen H20’den saniyedeki token ölçüsüyle yüzde 50 ila 150 daha hızlı. Öte yandan Epoch AI, Huawei’nin 2026’da Nvidia’nın yaklaşık yirmi beşte biri kadar toplam hesaplama gücü üreteceğini tahmin ediyor ve bazı analistler DeepSeek gibi ileri düzey eğitimlerin hâlâ Nvidia çiplerine dayandığını söylüyor.

Tablo şöyle... Çin binayı ve elektriği ucuza, hızlı kurarken içine koyacağı beyni ise pahalıya ve zor buluyor. SemiAnalysis güç, arazi ve su gibi kısıtlara bakacak ikinci bir rapor hazırlıyor. Hangi darboğazın önce çözüleceği, yani Amerika’nın elektrik sıkıntısının mı yoksa Çin’in çip sıkıntısının mı daha kalıcı çıkacağı, önümüzdeki birkaç yılın asıl bahsi.

Bu yarış iki kişilik değil. Avrupa Birliği 30 Temmuz’da yedi yapay zekâ gigafabrikası için ihale açtı... 30 milyar euroyu aşan bir yatırım hedefleniyor, başvurular öngörülen takvime göre bugün, 12 Kasım’da kapanıyor, projelerin seçimi 2027’nin başında bekleniyor ve ilk tesislerin sözleşme imzasından en geç on sekiz ay sonra çalışması isteniyor. İlk tasarımda her gigafabrika için yaklaşık 100 bin çip öngörülmüştü. Abilene’nin tek başına milyonu aştığı düşünülürse Avrupa’nın başlangıç ölçeği daha mütevazı. Avrupa başvuru formunu bugün teslim ederken Ulanqab’da ilk 120 MW çoktan devrede.

Körfez, petrolün yerine hesaplama gücünü koymak istiyor. Abu Dhabi’de 5 GW’lık BAE–ABD Yapay Zekâ Kampüsü kuruluyor... İçindeki 1 GW’lık Stargate UAE’yi G42, OpenAI, Oracle, Nvidia, Cisco ve SoftBank birlikte geliştiriyor ve ilk 200 MW’ın 2026’da devreye girmesi hedefleniyordu. Suudi Arabistan’da kamu yatırım fonu destekli Humain, 2030’a kadar gigavatlarla ölçülen bir kapasite öngörüyor... Tahminler 1,9 ile 3 GW arasında değişiyor. Kum tepelerinin altında petrol vardı, şimdi üstünde işlemci olsun istiyorlar.

Hindistan iki koldan ilerliyor... Google, Visakhapatnam’da 2026-2030 arasında 15 milyar dolarlık yatırımla gigavat ölçeğinde bir yapay zekâ merkezi kuruyor ve inşaat nisanda başladı. Reliance, Gujarat’ın Jamnagar kentinde 3 GW’lık bir kampüs planlıyor ve aynı şirketin Visakhapatnam’da 1 ila 1,5 GW’lık ikinci bir küme için de adı geçiyor.

Ortak payda gayet açık! Hiçbir ülke, büyük olmanın yolunun hesaplama gücünü başkasının jeneratöründen kiralamak olduğuna inanmıyor. Kimse şehrinin ışığını komşunun düğmesine bağlamak istemez.

Peki biz neredeyiz? Türkiye’nin 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı, 2030’a kadar veri merkezi kurulu gücünü en az 1 GW’a çıkarmayı ve özel sektör ağırlıklı en az 10 milyar dolarlık yatırımı harekete geçirmeyi hedefliyor. Kamu tarafından da yaklaşık 3 milyar dolarlık kaynak öngörülüyor. Turkcell ile Google Cloud toplam 3 milyar dolarlık bir bulut yatırımı açıkladı ve Ankara’da üç veri merkezi kurulacağı duyuruldu. Ekim ayında Ankara Temelli’de Rönesans ile Digital Realty ortaklığının kampüsünün temeli atıldı. İlk fazda 22 MW’ın üzerinde BT kapasitesi, uzun vadede 200 MW ve 3 milyar dolara kadar yatırım potansiyeli. TÜRKSAT’ın Gölbaşı Veri Merkezi’nin ilk fazı ise 2028’in ilk çeyreğinde 7 MW’lık BT gücüyle devreye girecek. DC Atlas verilerine göre İstanbul’daki tüm veri merkezlerinin toplam potansiyel gücü yaklaşık 119 MW.

Şimdi bir cetvel koyalım. Ölçüler birebir aynı değil... Biri BT yükü, diğeri kurulu güç. Ama büyüklük duygusu için yeterli. Bunu ölçek bilgisi olarak okuyun.

Hedefini yazıya dökmüş bir ülke, çıtanın nerede durduğunu bilerek yarışa girer. Türkiye’nin güneşi de rüzgârı da var.

Hedeflerin gerçek sınavı ise şebeke bağlantılarında, izin süreçlerinin hızında, ekipman tedarikinde ve çipe erişimde verilecek.

Bir süre önce yapay zekâ için tek bir soru sorardık: Kimin modeli daha akıllı?Şimdi soru değişiyor. Kimin şebekesi daha dayanıklı, kimin inşaat takvimi daha kısa, kimin halkı daha sabırlı, kimin çip kasası daha dolu?

Strateji dediğimiz şey artık bir algoritmanın zarafetinden çok, bir bozkırın rüzgârıyla bir ülkenin sabrı arasındaki hesapta saklı.

Zekâ bulutta yaşıyor diye düşünmüştük.

Meğer bulut dediğimiz şey, nihayetinde bir bozkırmış.